Chapter 13: Astronomical Instruments

सम्पूज्य भास्करं भक्त्या ग्रहान्भान्यथ गुह्यकान्

sampūjya bhāskaraṃ bhaktyā grahānbhānyatha guhyakān

आचार्यः शिष्यबोधार्थं सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान्

ācāryaḥ śiṣyabodhārthaṃ sarvaṃ pratyakṣadarśivān

अभीष्टं पृथिवीगोलं कारयित्वा तु दारवम्

abhīṣṭaṃ pṛthivīgolaṃ kārayitvā tu dāravam

आधारकक्षाद्वितयं कक्षा वैषुवती तथा

ādhārakakṣādvitayaṃ kakṣā vaiṣuvatī tathā

स्वाहोरात्रार्धकर्णैश्च तत्प्रमाणानुमानतः

svāhorātrārdhakarṇaiśca tatpramāṇānumānataḥ

स्वैः स्वैरपक्रमैस्तिस्रो मेषादीनां अपक्रमात्

svaiḥ svairapakramaistisro meṣādīnāṃ apakramāt

तद्वत्तिस्रस्तुलादीनां मृगादीनां विलोमतः

tadvattisrastulādīnāṃ mṛgādīnāṃ vilomataḥ

याम्योदग्गोलसंस्थानां भानां अभिजितस्तथा

yāmyodaggolasaṃsthānāṃ bhānāṃ abhijitastathā

मध्ये वैषुवती कक्षा सर्वेषां एव संस्थिता

madhye vaiṣuvatī kakṣā sarveṣāṃ eva saṃsthitā

विषुवत्स्थानतो भागैः स्फुटैर्भगणसञ्चरात्

viṣuvatsthānato bhāgaiḥ sphuṭairbhagaṇasañcarāt

अयनादयनं चैव कक्षा तिर्यक्तथापरा

ayanādayanaṃ caiva kakṣā tiryaktathāparā

चन्द्राद्याश्च स्वकैः पातैरपमण्डलं आश्रितैः

candrādyāśca svakaiḥ pātairapamaṇḍalaṃ āśritaiḥ

उदयक्षितिजे लग्नं अस्तं गच्छच्च तद्वशात्

udayakṣitije lagnaṃ astaṃ gacchacca tadvaśāt

मध्यक्षितिजयोर्मध्ये या ज्या सान्त्याभिधीयते

madhyakṣitijayormadhye yā jyā sāntyābhidhīyate

कृत्वोपरि स्वकं स्थानं मध्ये क्षितिजमण्डलम्

kṛtvopari svakaṃ sthānaṃ madhye kṣitijamaṇḍalam

अमृतस्रावयोगेन कालभ्रमणसाधनम्

amṛtasrāvayogena kālabhramaṇasādhanam

गोप्यं एतत्प्रकाशोक्तं सर्वगम्यं भवेदिह

gopyaṃ etatprakāśoktaṃ sarvagamyaṃ bhavediha

युगे युगे समुच्छिन्ना रचनेयं विवस्वतः

yuge yuge samucchinnā racaneyaṃ vivasvataḥ

कालसंसाधनार्थाय तथा यन्त्राणि साधयेत्

kālasaṃsādhanārthāya tathā yantrāṇi sādhayet

शङ्कुयष्टिधनुश्चक्रैश्छायायन्त्रैरनेकधा

śaṅkuyaṣṭidhanuścakraiśchāyāyantrairanekadhā

ससूत्ररेणुगर्भैश्च सम्यक्कालं प्रसाधयेत्

sasūtrareṇugarbhaiśca samyakkālaṃ prasādhayet

बीजानि पांसवस्तेषु प्रयोगास्ते अपि दुर्लभाः

bījāni pāṃsavasteṣu prayogāste api durlabhāḥ

षष्टिर्मज्जत्यहोरात्रे स्फुटं यन्त्रं कपालकम्

ṣaṣṭirmajjatyahorātre sphuṭaṃ yantraṃ kapālakam

छायासंसाधनैः प्रोक्तं कालसाधनं उत्तमम्

chāyāsaṃsādhanaiḥ proktaṃ kālasādhanaṃ uttamam

ग्रहलोकं अवाप्नोति पर्यायेणात्मवान्नरः

grahalokaṃ avāpnoti paryāyeṇātmavānnaraḥ