Adhyaya 8: Civil and Criminal Law

व्यवहारान्दिदृक्षुस्तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः ।मन्त्रज्ञैर्मन्त्रिभिश्चैव विनीतः प्रविशेत्सभाम्

vyavahārāndidṛkṣustu brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ |mantrajñairmantribhiścaiva vinītaḥ praviśetsabhām

तत्रासीनः स्थितो वापि पाणिं उद्यम्य दक्षिणम् ।विनीतवेषाभरणः पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम्

tatrāsīnaḥ sthito vāpi pāṇiṃ udyamya dakṣiṇam |vinītaveṣābharaṇaḥ paśyetkāryāṇi kāryiṇām

प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः ।अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक्पृथक्

pratyahaṃ deśadṛṣṭaiśca śāstradṛṣṭaiśca hetubhiḥ |aṣṭādaśasu mārgeṣu nibaddhāni pṛthakpṛthak

तेषां आद्यं ऋणादानं निक्षेपोऽस्वामिविक्रयः ।संभूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च

teṣāṃ ādyaṃ ṛṇādānaṃ nikṣepo'svāmivikrayaḥ |saṃbhūya ca samutthānaṃ dattasyānapakarma ca

वेतनस्यैव चादानं संविदश्च व्यतिक्रमः ।क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः

vetanasyaiva cādānaṃ saṃvidaśca vyatikramaḥ |krayavikrayānuśayo vivādaḥ svāmipālayoḥ

सीमाविवादधर्मश्च पारुष्ये दण्डवाचिके ।स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसंग्रहणं एव च

sīmāvivādadharmaśca pāruṣye daṇḍavācike |steyaṃ ca sāhasaṃ caiva strīsaṃgrahaṇaṃ eva ca

स्त्रीपुंधर्मो विभागश्च द्यूतं आह्वय एव च ।पदान्यष्टादशैतानि व्यवहारस्थिताविह

strīpuṃdharmo vibhāgaśca dyūtaṃ āhvaya eva ca |padānyaṣṭādaśaitāni vyavahārasthitāviha

एषु स्थानेषु भूयिष्ठं विवादं चरतां नृणाम् ।धर्मं शाश्वतं आश्रित्य कुर्यात्कार्यविनिर्णयम्

eṣu sthāneṣu bhūyiṣṭhaṃ vivādaṃ caratāṃ nṛṇām |dharmaṃ śāśvataṃ āśritya kuryātkāryavinirṇayam

यदा स्वयं न कुर्यात्तु नृपतिः कार्यदर्शनम् ।तदा नियुञ्ज्याद्विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यदर्शने

yadā svayaṃ na kuryāttu nṛpatiḥ kāryadarśanam |tadā niyuñjyādvidvāṃsaṃ brāhmaṇaṃ kāryadarśane

सोऽस्य कार्याणि संपश्येत्सभ्यैरेव त्रिभिर्वृतः ।सभां एव प्रविश्याग्र्यां आसीनः स्थित एव वा

so'sya kāryāṇi saṃpaśyetsabhyaireva tribhirvṛtaḥ |sabhāṃ eva praviśyāgryāṃ āsīnaḥ sthita eva vā

यस्मिन्देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस्त्रयः ।राज्ञश्चाधिकृतो विद्वान्ब्रह्मणस्तां सभां विदुः

yasmindeśe niṣīdanti viprā vedavidastrayaḥ |rājñaścādhikṛto vidvānbrahmaṇastāṃ sabhāṃ viduḥ

धर्मो विद्धस्त्वधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठते ।शल्यं चास्य न कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः

dharmo viddhastvadharmeṇa sabhāṃ yatropatiṣṭhate |śalyaṃ cāsya na kṛntanti viddhāstatra sabhāsadaḥ

सभां वा न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं वा समञ्जसम् ।अब्रुवन्विब्रुवन्वापि नरो भवति किल्बिषी

sabhāṃ vā na praveṣṭavyaṃ vaktavyaṃ vā samañjasam |abruvanvibruvanvāpi naro bhavati kilbiṣī

यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च ।हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः

yatra dharmo hyadharmeṇa satyaṃ yatrānṛtena ca |hanyate prekṣamāṇānāṃ hatāstatra sabhāsadaḥ

धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः ।तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत्

dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ |tasmāddharmo na hantavyo mā no dharmo hato'vadhīt

वृषो हि भगवान्धर्मस्तस्य यः कुरुते ह्यलम् ।वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत्

vṛṣo hi bhagavāndharmastasya yaḥ kurute hyalam |vṛṣalaṃ taṃ vidurdevāstasmāddharmaṃ na lopayet

एक एव सुहृद्धर्मो निधानेऽप्यनुयाति यः ।शरीरेण समं नाशं सर्वं अन्यद्धि गच्छति

eka eva suhṛddharmo nidhāne'pyanuyāti yaḥ |śarīreṇa samaṃ nāśaṃ sarvaṃ anyaddhi gacchati

पादोऽधर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणं ऋच्छति ।पादः सभासदः सर्वान्पादो राजानं ऋच्छति

pādo'dharmasya kartāraṃ pādaḥ sākṣiṇaṃ ṛcchati |pādaḥ sabhāsadaḥ sarvānpādo rājānaṃ ṛcchati

राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः ।एनो गच्छति कर्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते

rājā bhavatyanenāstu mucyante ca sabhāsadaḥ |eno gacchati kartāraṃ nindārho yatra nindyate

जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद्ब्राह्मणब्रुवः ।धर्मप्रवक्ता नृपतेर्न तु शूद्रः कथं चन

jātimātropajīvī vā kāmaṃ syādbrāhmaṇabruvaḥ |dharmapravaktā nṛpaterna tu śūdraḥ kathaṃ cana

यस्य शूद्रस्तु कुरुते राज्ञो धर्मविवेचनम् ।तस्य सीदति तद्राष्ट्रं पङ्के गौरिव पश्यतः

yasya śūdrastu kurute rājño dharmavivecanam |tasya sīdati tadrāṣṭraṃ paṅke gauriva paśyataḥ

यद्राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठं नास्तिकाक्रान्तं अद्विजम् ।विनश्यत्याशु तत्कृत्स्नं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम्

yadrāṣṭraṃ śūdrabhūyiṣṭhaṃ nāstikākrāntaṃ advijam |vinaśyatyāśu tatkṛtsnaṃ durbhikṣavyādhipīḍitam

धर्मासनं अधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः ।प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनं आरभेत्

dharmāsanaṃ adhiṣṭhāya saṃvītāṅgaḥ samāhitaḥ |praṇamya lokapālebhyaḥ kāryadarśanaṃ ārabhet

अर्थानर्थावुभौ बुद्ध्वा धर्माधर्मौ च केवलौ ।वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम्

arthānarthāvubhau buddhvā dharmādharmau ca kevalau |varṇakrameṇa sarvāṇi paśyetkāryāṇi kāryiṇām

बाह्यैर्विभावयेल्लिङ्गैर्भावं अन्तर्गतं नृणाम् ।स्वरवर्णेङ्गिताकारैश्चक्षुषा चेष्टितेन च

bāhyairvibhāvayelliṅgairbhāvaṃ antargataṃ nṛṇām |svaravarṇeṅgitākāraiścakṣuṣā ceṣṭitena ca

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च ।नेत्रवक्त्रविकारैश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः

ākārairiṅgitairgatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca |netravaktravikāraiśca gṛhyate'ntargataṃ manaḥ

बालदायादिकं रिक्थं तावद्राजानुपालयेत् ।यावत्स स्यात्समावृत्तो यावच्चातीतशैशवः

bāladāyādikaṃ rikthaṃ tāvadrājānupālayet |yāvatsa syātsamāvṛtto yāvaccātītaśaiśavaḥ

वशापुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च ।पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वातुरासु च

vaśāputrāsu caivaṃ syādrakṣaṇaṃ niṣkulāsu ca |pativratāsu ca strīṣu vidhavāsvāturāsu ca

जीवन्तीनां तु तासां ये तद्धरेयुः स्वबान्धवाः ।ताञ् शिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः

jīvantīnāṃ tu tāsāṃ ye taddhareyuḥ svabāndhavāḥ |tāñ śiṣyāccauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ

प्रणष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् ।अर्वाक्त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत्

praṇaṣṭasvāmikaṃ rikthaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet |arvāktryabdāddharetsvāmī pareṇa nṛpatirharet

ममेदं इति यो ब्रूयात्सोऽनुयोज्यो यथाविधि ।संवाद्य रूपसंख्यादीन्स्वामी तद्द्रव्यं अर्हति

mamedaṃ iti yo brūyātso'nuyojyo yathāvidhi |saṃvādya rūpasaṃkhyādīnsvāmī taddravyaṃ arhati

अवेदयानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः ।वर्णं रूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डं अर्हति

avedayāno naṣṭasya deśaṃ kālaṃ ca tattvataḥ |varṇaṃ rūpaṃ pramāṇaṃ ca tatsamaṃ daṇḍaṃ arhati

आददीताथ षड्भागं प्रनष्टाधिगतान्नृपः ।दशमं द्वादशं वापि सतां धर्मं अनुस्मरन्

ādadītātha ṣaḍbhāgaṃ pranaṣṭādhigatānnṛpaḥ |daśamaṃ dvādaśaṃ vāpi satāṃ dharmaṃ anusmaran

प्रनष्टाधिगतं द्रव्यं तिष्ठेद्युक्तैरधिष्ठितम् ।यांस्तत्र चौरान्गृह्णीयात्तान्राजेभेन घातयेत्

pranaṣṭādhigataṃ dravyaṃ tiṣṭhedyuktairadhiṣṭhitam |yāṃstatra caurāngṛhṇīyāttānrājebhena ghātayet

ममायं इति यो ब्रूयान्निधिं सत्येन मानवः ।तस्याददीत षड्भागं राजा द्वादशं एव वा

mamāyaṃ iti yo brūyānnidhiṃ satyena mānavaḥ |tasyādadīta ṣaḍbhāgaṃ rājā dvādaśaṃ eva vā

अनृतं तु वदन्दण्ड्यः स्ववित्तस्यांशं अष्टमम् ।तस्यैव वा निधानस्य संख्ययाल्पीयसीं कलाम्

anṛtaṃ tu vadandaṇḍyaḥ svavittasyāṃśaṃ aṣṭamam |tasyaiva vā nidhānasya saṃkhyayālpīyasīṃ kalām

विद्वांस्तु ब्राह्मणो दृष्ट्वा पूर्वोपनिहितं निधिम् ।अशेषतोऽप्याददीत सर्वस्याधिपतिर्हि सः

vidvāṃstu brāhmaṇo dṛṣṭvā pūrvopanihitaṃ nidhim |aśeṣato'pyādadīta sarvasyādhipatirhi saḥ

यं तु पश्येन्निधिं राजा पुराणं निहितं क्षितौ ।तस्माद्द्विजेभ्यो दत्त्वार्धं अर्धं कोशे प्रवेशयेत्

yaṃ tu paśyennidhiṃ rājā purāṇaṃ nihitaṃ kṣitau |tasmāddvijebhyo dattvārdhaṃ ardhaṃ kośe praveśayet

निधीनां तु पुराणानां धातूनां एव च क्षितौ ।अर्धभाग्रक्षणाद्राजा भूमेरधिपतिर्हि सः

nidhīnāṃ tu purāṇānāṃ dhātūnāṃ eva ca kṣitau |ardhabhāgrakṣaṇādrājā bhūmeradhipatirhi saḥ

दातव्यं सर्ववर्णेभ्यो राज्ञा चौरैर्हृतं धनम् ।राजा तदुपयुञ्जानश्चौरस्याप्नोति किल्बिषम्

dātavyaṃ sarvavarṇebhyo rājñā caurairhṛtaṃ dhanam |rājā tadupayuñjānaścaurasyāpnoti kilbiṣam

जातिजानपदान्धर्मान्श्रेणीधर्मांश्च धर्मवित् ।समीक्ष्य कुलधर्मांश्च स्वधर्मं प्रतिपादयेत्

jātijānapadāndharmānśreṇīdharmāṃśca dharmavit |samīkṣya kuladharmāṃśca svadharmaṃ pratipādayet

स्वानि कर्माणि कुर्वाणा दूरे सन्तोऽपि मानवाः ।प्रिया भवन्ति लोकस्य स्वे स्वे कर्मण्यवस्थिताः

svāni karmāṇi kurvāṇā dūre santo'pi mānavāḥ |priyā bhavanti lokasya sve sve karmaṇyavasthitāḥ

नोत्पादयेत्स्वयं कार्यं राजा नाप्यस्य पुरुषः ।न च प्रापितं अन्येन ग्रसेदर्थं कथं चन

notpādayetsvayaṃ kāryaṃ rājā nāpyasya puruṣaḥ |na ca prāpitaṃ anyena grasedarthaṃ kathaṃ cana

यथा नयत्यसृक्पातैर्मृगस्य मृगयुः पदम् ।नयेत्तथानुमानेन धर्मस्य नृपतिः पदम्

yathā nayatyasṛkpātairmṛgasya mṛgayuḥ padam |nayettathānumānena dharmasya nṛpatiḥ padam

सत्यं अर्थं च संपश्येदात्मानं अथ साक्षिणः ।देशं रूपं च कालं च व्यवहारविधौ स्थितः

satyaṃ arthaṃ ca saṃpaśyedātmānaṃ atha sākṣiṇaḥ |deśaṃ rūpaṃ ca kālaṃ ca vyavahāravidhau sthitaḥ

सद्भिराचरितं यत्स्याद्धार्मिकैश्च द्विजातिभिः ।तद्देशकुलजातीनां अविरुद्धं प्रकल्पयेत्

sadbhirācaritaṃ yatsyāddhārmikaiśca dvijātibhiḥ |taddeśakulajātīnāṃ aviruddhaṃ prakalpayet

अधमर्णार्थसिद्ध्यर्थं उत्तमर्णेन चोदितः ।दापयेद्धनिकस्यार्थं अधमर्णाद्विभावितम्

adhamarṇārthasiddhyarthaṃ uttamarṇena coditaḥ |dāpayeddhanikasyārthaṃ adhamarṇādvibhāvitam

यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्णिकः ।तैर्तैरुपायैः संगृह्य दापयेदधमर्णिकम्

yairyairupāyairarthaṃ svaṃ prāpnuyāduttamarṇikaḥ |tairtairupāyaiḥ saṃgṛhya dāpayedadhamarṇikam

धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च ।प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन बलेन च

dharmeṇa vyavahāreṇa chalenācaritena ca |prayuktaṃ sādhayedarthaṃ pañcamena balena ca

यः स्वयं साधयेदर्थं उत्तमर्णोऽधमर्णिकात् ।न स राज्ञाभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन्धनम्

yaḥ svayaṃ sādhayedarthaṃ uttamarṇo'dhamarṇikāt |na sa rājñābhiyoktavyaḥ svakaṃ saṃsādhayandhanam

अर्थेऽपव्ययमानं तु करणेन विभावितम् ।दापयेद्धनिकस्यार्थं दण्डलेशं च शक्तितः

arthe'pavyayamānaṃ tu karaṇena vibhāvitam |dāpayeddhanikasyārthaṃ daṇḍaleśaṃ ca śaktitaḥ

अपह्नवेऽधमर्णस्य देहीत्युक्तस्य संसदि ।अभियोक्ता दिशेद्देश्यं करणं वान्यदुद्दिशेत्

apahnave'dhamarṇasya dehītyuktasya saṃsadi |abhiyoktā diśeddeśyaṃ karaṇaṃ vānyaduddiśet

अदेश्यं यश्च दिशति निर्दिश्यापह्नुते च यः ।यश्चाधरोत्तरानर्थान्विगीतान्नावबुध्यते

adeśyaṃ yaśca diśati nirdiśyāpahnute ca yaḥ |yaścādharottarānarthānvigītānnāvabudhyate

अपदिश्यापदेश्यं च पुनर्यस्त्वपधावति ।सम्यक्प्रणिहितं चार्थं पृष्टः सन्नाभिनन्दति

apadiśyāpadeśyaṃ ca punaryastvapadhāvati |samyakpraṇihitaṃ cārthaṃ pṛṣṭaḥ sannābhinandati

असंभाष्ये साक्षिभिश्च देशे संभाषते मिथः ।निरुच्यमानं प्रश्नं च नेच्छेद्यश्चापि निष्पतेत्

asaṃbhāṣye sākṣibhiśca deśe saṃbhāṣate mithaḥ |nirucyamānaṃ praśnaṃ ca necchedyaścāpi niṣpatet

ब्रूहीत्युक्तश्च न ब्रूयादुक्तं च न विभावयेत् ।न च पूर्वापरं विद्यात्तस्मादर्थात्स हीयते

brūhītyuktaśca na brūyāduktaṃ ca na vibhāvayet |na ca pūrvāparaṃ vidyāttasmādarthātsa hīyate

साक्षिणः सन्ति मेत्युक्त्वा दिशेत्युक्तो दिशेन्न यः ।धर्मस्थः कारणैरेतैर्हीनं तं अपि निर्दिशेत्

sākṣiṇaḥ santi metyuktvā diśetyukto diśenna yaḥ |dharmasthaḥ kāraṇairetairhīnaṃ taṃ api nirdiśet

अभियोक्ता न चेद्ब्रूयाद्बध्यो दण्ड्यश्च धर्मतः ।न चेत्त्रिपक्षात्प्रब्रूयाद्धर्मं प्रति पराजितः

abhiyoktā na cedbrūyādbadhyo daṇḍyaśca dharmataḥ |na cettripakṣātprabrūyāddharmaṃ prati parājitaḥ

यो यावन्निह्नुवीतार्थं मिथ्या यावति वा वदेत् ।तौ नृपेण ह्यधर्मज्ञौ दाप्यो तद्द्विगुणं दमम्

yo yāvannihnuvītārthaṃ mithyā yāvati vā vadet |tau nṛpeṇa hyadharmajñau dāpyo taddviguṇaṃ damam

पृष्टोऽपव्ययमानस्तु कृतावस्थो धनैषिणा ।त्र्यवरैः साक्षिभिर्भाव्यो नृपब्राह्मणसंनिधौ

pṛṣṭo'pavyayamānastu kṛtāvastho dhanaiṣiṇā |tryavaraiḥ sākṣibhirbhāvyo nṛpabrāhmaṇasaṃnidhau

यादृशा धनिभिः कार्या व्यवहारेषु साक्षिणः ।तादृशान्संप्रवक्ष्यामि यथा वाच्यं ऋतं च तैः

yādṛśā dhanibhiḥ kāryā vyavahāreṣu sākṣiṇaḥ |tādṛśānsaṃpravakṣyāmi yathā vācyaṃ ṛtaṃ ca taiḥ

गृहिणः पुत्रिणो मौलाः क्षत्रविश्शूद्रयोनयः ।अर्थ्युक्ताः साक्ष्यं अर्हन्ति न ये के चिदनापदि

gṛhiṇaḥ putriṇo maulāḥ kṣatraviśśūdrayonayaḥ |arthyuktāḥ sākṣyaṃ arhanti na ye ke cidanāpadi

आप्ताः सर्वेषु वर्णेषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः ।सर्वधर्मविदोऽलुब्धा विपरीतांस्तु वर्जयेत्

āptāḥ sarveṣu varṇeṣu kāryāḥ kāryeṣu sākṣiṇaḥ |sarvadharmavido'lubdhā viparītāṃstu varjayet

नार्थसंबन्धिनो नाप्ता न सहाया न वैरिणः ।न दृष्टदोषाः कर्तव्या न व्याध्यार्ता न दूषिताः

nārthasaṃbandhino nāptā na sahāyā na vairiṇaḥ |na dṛṣṭadoṣāḥ kartavyā na vyādhyārtā na dūṣitāḥ

न साक्षी नृपतिः कार्यो न कारुककुशीलवौ ।न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सङ्गेभ्यो विनिर्गतः

na sākṣī nṛpatiḥ kāryo na kārukakuśīlavau |na śrotriyo na liṅgastho na saṅgebhyo vinirgataḥ

नाध्यधीनो न वक्तव्यो न दस्युर्न विकर्मकृत् ।न वृद्धो न शिशुर्नैको नान्त्यो न विकलेन्द्रियः

nādhyadhīno na vaktavyo na dasyurna vikarmakṛt |na vṛddho na śiśurnaiko nāntyo na vikalendriyaḥ

नार्तो न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तृष्णोपपीडितः ।न श्रमार्तो न कामार्तो न क्रुद्धो नापि तस्करः

nārto na matto nonmatto na kṣuttṛṣṇopapīḍitaḥ |na śramārto na kāmārto na kruddho nāpi taskaraḥ

स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्द्विजानां सदृशा द्विजाः ।शूद्राश्च सन्तः शूद्राणां अन्त्यानां अन्त्ययोनयः

strīṇāṃ sākṣyaṃ striyaḥ kuryurdvijānāṃ sadṛśā dvijāḥ |śūdrāśca santaḥ śūdrāṇāṃ antyānāṃ antyayonayaḥ

अनुभावी तु यः कश्चित्कुर्यात्साक्ष्यं विवादिनाम् ।अन्तर्वेश्मन्यरण्ये वा शरीरस्यापि चात्यये

anubhāvī tu yaḥ kaścitkuryātsākṣyaṃ vivādinām |antarveśmanyaraṇye vā śarīrasyāpi cātyaye

स्त्रियाप्यसंभावे कार्यं बालेन स्थविरेण वा ।शिष्येण बन्धुना वापि दासेन भृतकेन वा

striyāpyasaṃbhāve kāryaṃ bālena sthavireṇa vā |śiṣyeṇa bandhunā vāpi dāsena bhṛtakena vā

बालवृद्धातुराणां च साक्ष्येषु वदतां मृषा ।जानीयादस्थिरां वाचं उत्सिक्तमनसां तथा

bālavṛddhāturāṇāṃ ca sākṣyeṣu vadatāṃ mṛṣā |jānīyādasthirāṃ vācaṃ utsiktamanasāṃ tathā

साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसंग्रहणेषु च ।वाग्दण्डयोश्च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः

sāhaseṣu ca sarveṣu steyasaṃgrahaṇeṣu ca |vāgdaṇḍayośca pāruṣye na parīkṣeta sākṣiṇaḥ

बहुत्वं परिगृह्णीयात्साक्षिद्वैधे नराधिपः ।समेषु तु गुणोत्कृष्टान्गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान्

bahutvaṃ parigṛhṇīyātsākṣidvaidhe narādhipaḥ |sameṣu tu guṇotkṛṣṭānguṇidvaidhe dvijottamān

समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति ।तत्र सत्यं ब्रुवन्साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते

samakṣadarśanātsākṣyaṃ śravaṇāccaiva sidhyati |tatra satyaṃ bruvansākṣī dharmārthābhyāṃ na hīyate

साक्षी दृष्टश्रुतादन्यद्विब्रुवन्नार्यसंसदि ।अवाङ्नरकं अभ्येति प्रेत्य स्वर्गाच्च हीयते

sākṣī dṛṣṭaśrutādanyadvibruvannāryasaṃsadi |avāṅnarakaṃ abhyeti pretya svargācca hīyate

यत्रानिबद्धोऽपीक्षेत शृणुयाद्वापि किं चन ।पृष्टस्तत्रापि तद्ब्रूयाद्यथादृष्टं यथाश्रुतम्

yatrānibaddho'pīkṣeta śṛṇuyādvāpi kiṃ cana |pṛṣṭastatrāpi tadbrūyādyathādṛṣṭaṃ yathāśrutam

एकोऽलुब्धस्तु साक्षी स्याद्बह्व्यः शुच्योऽपि न स्त्रियः ।स्त्रीबुद्धेरस्थिरत्वात्तु दोषैश्चान्येऽपि ये वृताः

eko'lubdhastu sākṣī syādbahvyaḥ śucyo'pi na striyaḥ |strībuddherasthiratvāttu doṣaiścānye'pi ye vṛtāḥ

स्वभावेनैव यद्ब्रूयुस्तद्ग्राह्यं व्यावहारिकम् ।अतो यदन्यद्विब्रूयुर्धर्मार्थं तदपार्थकम्

svabhāvenaiva yadbrūyustadgrāhyaṃ vyāvahārikam |ato yadanyadvibrūyurdharmārthaṃ tadapārthakam

सभान्तः साक्षिणः प्राप्तानर्थिप्रत्यर्थिसंनिधौ ।प्राड्विवाकोऽनुयुञ्जीत विधिनानेन सान्त्वयन्

sabhāntaḥ sākṣiṇaḥ prāptānarthipratyarthisaṃnidhau |prāḍvivāko'nuyuñjīta vidhinānena sāntvayan

यद्द्वयोरनयोर्वेत्थ कार्येऽस्मिंश्चेष्टितं मिथः ।तद्ब्रूत सर्वं सत्येन युष्माकं ह्यत्र साक्षिता

yaddvayoranayorvettha kārye'smiṃśceṣṭitaṃ mithaḥ |tadbrūta sarvaṃ satyena yuṣmākaṃ hyatra sākṣitā

सत्यं साक्ष्ये ब्रुवन्साक्षी लोकानाप्नोति पुष्कलान् ।इह चानुत्तमां कीर्तिं वागेषा ब्रह्मपूजिता

satyaṃ sākṣye bruvansākṣī lokānāpnoti puṣkalān |iha cānuttamāṃ kīrtiṃ vāgeṣā brahmapūjitā

साक्ष्येऽनृतं वदन्पाशैर्बध्यते वारुणैर्भृशम् ।विवशः शतं आजातीस्तस्मात्साक्ष्यं वदेदृतम्

sākṣye'nṛtaṃ vadanpāśairbadhyate vāruṇairbhṛśam |vivaśaḥ śataṃ ājātīstasmātsākṣyaṃ vadedṛtam

सत्येन पूयते साक्षी धर्मः सत्येन वर्धते ।तस्मात्सत्यं हि वक्तव्यं सर्ववर्णेषु साक्षिभिः

satyena pūyate sākṣī dharmaḥ satyena vardhate |tasmātsatyaṃ hi vaktavyaṃ sarvavarṇeṣu sākṣibhiḥ

आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी गतिरात्मा तथात्मनः ।मावमंस्थाः स्वं आत्मानं नृणां साक्षिणं उत्तमम्

ātmaiva hyātmanaḥ sākṣī gatirātmā tathātmanaḥ |māvamaṃsthāḥ svaṃ ātmānaṃ nṛṇāṃ sākṣiṇaṃ uttamam

मन्यन्ते वै पापकृतो न कश्चित्पश्यतीति नः ।तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुषः

manyante vai pāpakṛto na kaścitpaśyatīti naḥ |tāṃstu devāḥ prapaśyanti svasyaivāntarapūruṣaḥ

द्यौर्भूमिरापो हृदयं चन्द्रार्काग्नियमानिलाः ।रात्रिः संध्ये च धर्मश्च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम्

dyaurbhūmirāpo hṛdayaṃ candrārkāgniyamānilāḥ |rātriḥ saṃdhye ca dharmaśca vṛttajñāḥ sarvadehinām

देवब्राह्मणसांनिध्ये साक्ष्यं पृच्छेदृतं द्विजान् ।उदङ्मुखान्प्राङ्मुखान्वा पूर्वाह्णे वै शुचिः शुचीन्

devabrāhmaṇasāṃnidhye sākṣyaṃ pṛcchedṛtaṃ dvijān |udaṅmukhānprāṅmukhānvā pūrvāhṇe vai śuciḥ śucīn

ब्रूहीति ब्राह्मणं पृच्छेत्सत्यं ब्रूहीति पार्थिवम् ।गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः

brūhīti brāhmaṇaṃ pṛcchetsatyaṃ brūhīti pārthivam |gobījakāñcanairvaiśyaṃ śūdraṃ sarvaistu pātakaiḥ

ब्रह्मघ्नो ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातिनः ।मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य ते ते स्युर्ब्रुवतो मृषा

brahmaghno ye smṛtā lokā ye ca strībālaghātinaḥ |mitradruhaḥ kṛtaghnasya te te syurbruvato mṛṣā

जन्मप्रभृति यत्किं चित्पुण्यं भद्र त्वया कृतम् ।तत्ते सर्वं शुनो गच्छेद्यदि ब्रूयास्त्वं अन्यथा

janmaprabhṛti yatkiṃ citpuṇyaṃ bhadra tvayā kṛtam |tatte sarvaṃ śuno gacchedyadi brūyāstvaṃ anyathā

एकोऽहं अस्मीत्यात्मानं यस्त्वं कल्याण मन्यसे ।नित्यं स्थितस्ते हृद्येष पुण्यपापेक्षिता मुनिः

eko'haṃ asmītyātmānaṃ yastvaṃ kalyāṇa manyase |nityaṃ sthitaste hṛdyeṣa puṇyapāpekṣitā muniḥ

यमो वैवस्वतो देवो यस्तवैष हृदि स्थितः ।तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गां मा कुरून्गमः

yamo vaivasvato devo yastavaiṣa hṛdi sthitaḥ |tena cedavivādaste mā gaṅgāṃ mā kurūngamaḥ

नग्नो मुण्डः कपालेन च भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः ।अन्धः शत्रुकुलं गच्छेद्यः साक्ष्यं अनृतं वदेत्

nagno muṇḍaḥ kapālena ca bhikṣārthī kṣutpipāsitaḥ |andhaḥ śatrukulaṃ gacchedyaḥ sākṣyaṃ anṛtaṃ vadet

अवाक्शिरास्तमस्यन्धे किल्बिषी नरकं व्रजेत् ।यः प्रश्नं वितथं ब्रूयात्पृष्टः सन्धर्मनिश्चये

avākśirāstamasyandhe kilbiṣī narakaṃ vrajet |yaḥ praśnaṃ vitathaṃ brūyātpṛṣṭaḥ sandharmaniścaye

अन्धो मत्स्यानिवाश्नाति स नरः कण्टकैः सह ।यो भाषतेऽर्थवैकल्यं अप्रत्यक्षं सभां गतः

andho matsyānivāśnāti sa naraḥ kaṇṭakaiḥ saha |yo bhāṣate'rthavaikalyaṃ apratyakṣaṃ sabhāṃ gataḥ

यस्य विद्वान्हि वदतः क्षेत्रज्ञो नाभिशङ्कते ।तस्मान्न देवाः श्रेयांसं लोकेऽन्यं पुरुषं विदुः

yasya vidvānhi vadataḥ kṣetrajño nābhiśaṅkate |tasmānna devāḥ śreyāṃsaṃ loke'nyaṃ puruṣaṃ viduḥ

यावतो बान्धवान्यस्मिन्हन्ति साक्ष्येऽनृतं वदन् ।तावतः संख्यया तस्मिन्शृणु सौम्यानुपूर्वशः

yāvato bāndhavānyasminhanti sākṣye'nṛtaṃ vadan |tāvataḥ saṃkhyayā tasminśṛṇu saumyānupūrvaśaḥ

पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते ।शतं अश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते

pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte |śataṃ aśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte

हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् ।सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः

hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārthe'nṛtaṃ vadan |sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ

अप्सु भूमिवदित्याहुः स्त्रीणां भोगे च मैथुने ।अब्जेषु चैव रत्नेषु सर्वेष्वश्ममयेषु च

apsu bhūmivadityāhuḥ strīṇāṃ bhoge ca maithune |abjeṣu caiva ratneṣu sarveṣvaśmamayeṣu ca

एतान्दोषानवेक्ष्य त्वं सर्वाननृतभाषणे ।यथाश्रुतं यथादृष्टं सर्वं एवाञ्जसा वद

etāndoṣānavekṣya tvaṃ sarvānanṛtabhāṣaṇe |yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ sarvaṃ evāñjasā vada

गोरक्षकान्वाणिजिकांस्तथा कारुकुशीलवान् ।प्रेष्यान्वार्धुषिकांश्चैव विप्रान्शूद्रवदाचरेत्

gorakṣakānvāṇijikāṃstathā kārukuśīlavān |preṣyānvārdhuṣikāṃścaiva viprānśūdravadācaret

तद्वदन्धर्मतोऽर्थेषु जानन्नप्यन्य्था नरः ।न स्वर्गाच्च्यवते लोकाद्दैवीं वाचं वदन्ति ताम्

tadvadandharmato'rtheṣu jānannapyanythā naraḥ |na svargāccyavate lokāddaivīṃ vācaṃ vadanti tām

शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां यत्र र्तोक्तौ भवेद्वधः ।तत्र वक्तव्यं अनृतं तद्धि सत्याद्विशिष्यते

śūdraviṭkṣatraviprāṇāṃ yatra rtoktau bhavedvadhaḥ |tatra vaktavyaṃ anṛtaṃ taddhi satyādviśiṣyate

वाग्गैवत्यैश्च चरुभिर्यजेरंस्ते सरस्वतीम् ।अनृतस्यैनसस्तस्य कुर्वाणा निष्कृतिं पराम्

vāggaivatyaiśca carubhiryajeraṃste sarasvatīm |anṛtasyainasastasya kurvāṇā niṣkṛtiṃ parām

कूष्माण्डैर्वापि जुहुयाद्घृतं अग्नौ यथाविधि ।उदित्यृचा वा वारुण्या तृचेनाब्दैवतेन वा

kūṣmāṇḍairvāpi juhuyādghṛtaṃ agnau yathāvidhi |udityṛcā vā vāruṇyā tṛcenābdaivatena vā

त्रिपक्षादब्रुवन्साक्ष्यं ऋणादिषु नरोऽगदः ।तदृणं प्राप्नुयात्सर्वं दशबन्धं च सर्वतः

tripakṣādabruvansākṣyaṃ ṛṇādiṣu naro'gadaḥ |tadṛṇaṃ prāpnuyātsarvaṃ daśabandhaṃ ca sarvataḥ

यस्य दृश्येत सप्ताहादुक्तवाक्यस्य साक्षिणः ।रोगोऽग्निर्ज्ञातिमरणं ऋणं दाप्यो दमं च सः

yasya dṛśyeta saptāhāduktavākyasya sākṣiṇaḥ |rogo'gnirjñātimaraṇaṃ ṛṇaṃ dāpyo damaṃ ca saḥ

असाक्षिकेषु त्वर्थेषु मिथो विवादमानयोः ।अविन्दंस्तत्त्वतः सत्यं शपथेनापि लम्भयेत्

asākṣikeṣu tvartheṣu mitho vivādamānayoḥ |avindaṃstattvataḥ satyaṃ śapathenāpi lambhayet

महर्षिभिश्च देवैश्च कार्यार्थं शपथाः कृताः ।वसिष्ठश्चापि शपथं शेपे पैजवने नृपे

maharṣibhiśca devaiśca kāryārthaṃ śapathāḥ kṛtāḥ |vasiṣṭhaścāpi śapathaṃ śepe paijavane nṛpe

न वृथा शपथं कुर्यात्स्वल्पेऽप्यर्थे नरो बुधः ।वृथा हि शपथं कुर्वन्प्रेत्य चेह च नश्यति

na vṛthā śapathaṃ kuryātsvalpe'pyarthe naro budhaḥ |vṛthā hi śapathaṃ kurvanpretya ceha ca naśyati

कामिनीषु विवाहेषु गवां भक्ष्ये तथेन्धने ।ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथे नास्ति पातकम्

kāminīṣu vivāheṣu gavāṃ bhakṣye tathendhane |brāhmaṇābhyupapattau ca śapathe nāsti pātakam

सत्येन शापयेद्विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः ।गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः

satyena śāpayedvipraṃ kṣatriyaṃ vāhanāyudhaiḥ |gobījakāñcanairvaiśyaṃ śūdraṃ sarvaistu pātakaiḥ

अग्निं वाहारयेदेनं अप्सु चैनं निमज्जयेत् ।पुत्रदारस्य वाप्येनं शिरांसि स्पर्शयेत्पृथक्

agniṃ vāhārayedenaṃ apsu cainaṃ nimajjayet |putradārasya vāpyenaṃ śirāṃsi sparśayetpṛthak

यं इद्धो न दहत्यग्निरापो नोन्मज्जयन्ति च ।न चार्तिं ऋच्छति क्षिप्रं स ज्ञेयः शपथे शुचिः

yaṃ iddho na dahatyagnirāpo nonmajjayanti ca |na cārtiṃ ṛcchati kṣipraṃ sa jñeyaḥ śapathe śuciḥ

वत्सस्य ह्यभिशस्तस्य पुरा भ्रात्रा यवीयसा ।नाग्निर्ददाह रोमापि सत्येन जगतः स्पशः

vatsasya hyabhiśastasya purā bhrātrā yavīyasā |nāgnirdadāha romāpi satyena jagataḥ spaśaḥ

यस्मिन्यस्मिन्विवादे तु कौटसाक्ष्यं कृतं भवेत् ।तत्तत्कार्यं निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत्

yasminyasminvivāde tu kauṭasākṣyaṃ kṛtaṃ bhavet |tattatkāryaṃ nivarteta kṛtaṃ cāpyakṛtaṃ bhavet

लोभान्मोहाद्भयान्मैत्रात्कामात्क्रोधात्तथैव च ।अज्ञानाद्बालभावाच्च साक्ष्यं वितथं उच्यते

lobhānmohādbhayānmaitrātkāmātkrodhāttathaiva ca |ajñānādbālabhāvācca sākṣyaṃ vitathaṃ ucyate

एषां अन्यतमे स्थाने यः साक्ष्यं अनृतं वदेत् ।तस्य दण्डविशेषांस्तु प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः

eṣāṃ anyatame sthāne yaḥ sākṣyaṃ anṛtaṃ vadet |tasya daṇḍaviśeṣāṃstu pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ

लोभात्सहस्रं दण्ड्यस्तु मोहात्पूर्वं तु साहसम् ।भयाद्द्वौ मध्यमौ दण्डौ मैत्रात्पूर्वं चतुर्गुणम्

lobhātsahasraṃ daṇḍyastu mohātpūrvaṃ tu sāhasam |bhayāddvau madhyamau daṇḍau maitrātpūrvaṃ caturguṇam

कामाद्दशगुणं पूर्वं क्रोधात्तु त्रिगुणं परम् ।अज्ञानाद्द्वे शते पूर्णे बालिश्याच्छतं एव तु

kāmāddaśaguṇaṃ pūrvaṃ krodhāttu triguṇaṃ param |ajñānāddve śate pūrṇe bāliśyācchataṃ eva tu

एतानाहुः कौटसाक्ष्ये प्रोक्तान्दण्डान्मनीषिभिः ।धर्मस्याव्यभिचारार्थं अधर्मनियमाय च

etānāhuḥ kauṭasākṣye proktāndaṇḍānmanīṣibhiḥ |dharmasyāvyabhicārārthaṃ adharmaniyamāya ca

कौटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन्वर्णान्धार्मिको नृपः ।प्रवासयेद्दण्डयित्वा ब्राह्मणं तु विवासयेत्

kauṭasākṣyaṃ tu kurvāṇāṃstrīnvarṇāndhārmiko nṛpaḥ |pravāsayeddaṇḍayitvā brāhmaṇaṃ tu vivāsayet

दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वयंभुवोऽब्रवीत् ।त्रिषु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत्

daśa sthānāni daṇḍasya manuḥ svayaṃbhuvo'bravīt |triṣu varṇeṣu yāni syurakṣato brāhmaṇo vrajet

उपस्थं उदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् ।चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च

upasthaṃ udaraṃ jihvā hastau pādau ca pañcamam |cakṣurnāsā ca karṇau ca dhanaṃ dehastathaiva ca

अनुबन्धं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः ।सारापराधो चालोक्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेत्

anubandhaṃ parijñāya deśakālau ca tattvataḥ |sārāparādho cālokya daṇḍaṃ daṇḍyeṣu pātayet

अधर्मदण्डनं लोके यशोघ्नं कीर्तिनाशनम् ।अस्वर्ग्यं च परत्रापि तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

adharmadaṇḍanaṃ loke yaśoghnaṃ kīrtināśanam |asvargyaṃ ca paratrāpi tasmāttatparivarjayet

अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।अयशो महदाप्नोति नरकं चैव गच्छति

adaṇḍyāndaṇḍayanrājā daṇḍyāṃścaivāpyadaṇḍayan |ayaśo mahadāpnoti narakaṃ caiva gacchati

वाग्दण्डं प्रथमं कुर्याद्धिग्दण्डं तदनन्तरम् ।तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डं अतः परम्

vāgdaṇḍaṃ prathamaṃ kuryāddhigdaṇḍaṃ tadanantaram |tṛtīyaṃ dhanadaṇḍaṃ tu vadhadaṇḍaṃ ataḥ param

वधेनापि यदा त्वेतान्निग्रहीतुं न शक्नुयात् ।तदैषु सर्वं अप्येतत्प्रयुञ्जीत चतुष्टयम्

vadhenāpi yadā tvetānnigrahītuṃ na śaknuyāt |tadaiṣu sarvaṃ apyetatprayuñjīta catuṣṭayam

लोकसंव्यवहारार्थं याः संज्ञाः प्रथिता भुवि ।ताम्ररूप्यसुवर्णानां ताः प्रवक्ष्याम्यशेषतः

lokasaṃvyavahārārthaṃ yāḥ saṃjñāḥ prathitā bhuvi |tāmrarūpyasuvarṇānāṃ tāḥ pravakṣyāmyaśeṣataḥ

जालान्तरगते भानौ यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः ।प्रथमं तत्प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते

jālāntaragate bhānau yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ |prathamaṃ tatpramāṇānāṃ trasareṇuṃ pracakṣate

त्रसरेणवोऽष्टौ विज्ञेया लिक्षैका परिमाणतः ।ता राजसर्षपस्तिस्रस्ते त्रयो गौरसर्षपः

trasareṇavo'ṣṭau vijñeyā likṣaikā parimāṇataḥ |tā rājasarṣapastisraste trayo gaurasarṣapaḥ

सर्षपाः षड्यवो मध्यस्त्रियवं त्वेककृष्णलम् ।पञ्चकृष्णलको माषस्ते सुवर्णस्तु षोडश

sarṣapāḥ ṣaḍyavo madhyastriyavaṃ tvekakṛṣṇalam |pañcakṛṣṇalako māṣaste suvarṇastu ṣoḍaśa

पलं सुवर्णाश्चत्वारः पलानि धरणं दश ।द्वे कृष्णले समधृते विज्ञेयो रौप्यमाषकः

palaṃ suvarṇāścatvāraḥ palāni dharaṇaṃ daśa |dve kṛṣṇale samadhṛte vijñeyo raupyamāṣakaḥ

ते षोडश स्याद्धरणं पुराणश्चैव राजतः ।कार्षापणस्तु विज्ञेयस्ताम्रिकः कार्षिकः पणः

te ṣoḍaśa syāddharaṇaṃ purāṇaścaiva rājataḥ |kārṣāpaṇastu vijñeyastāmrikaḥ kārṣikaḥ paṇaḥ

धरणानि दश ज्ञेयः शतमानस्तु राजतः ।चतुःसौवर्णिको निष्को विज्ञेयस्तु प्रमाणतः

dharaṇāni daśa jñeyaḥ śatamānastu rājataḥ |catuḥsauvarṇiko niṣko vijñeyastu pramāṇataḥ

पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः ।मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं त्वेव चोत्तमः

paṇānāṃ dve śate sārdhe prathamaḥ sāhasaḥ smṛtaḥ |madhyamaḥ pañca vijñeyaḥ sahasraṃ tveva cottamaḥ

ऋणे देये प्रतिज्ञाते पञ्चकं शतं अर्हति ।अपह्नवे तद्द्विगुणं तन्मनोरनुशासनम्

ṛṇe deye pratijñāte pañcakaṃ śataṃ arhati |apahnave taddviguṇaṃ tanmanoranuśāsanam

वसिष्ठविहितां वृद्धिं सृजेद्वित्तविवर्धिनीम् ।अशीतिभागं गृह्णीयान्मासाद्वार्धुषिकः शते

vasiṣṭhavihitāṃ vṛddhiṃ sṛjedvittavivardhinīm |aśītibhāgaṃ gṛhṇīyānmāsādvārdhuṣikaḥ śate

द्विकं शतं वा गृह्णीयात्सतां धर्मं अनुस्मरन् ।द्विकं शतं हि गृह्णानो न भवत्यर्थकिल्बिषी

dvikaṃ śataṃ vā gṛhṇīyātsatāṃ dharmaṃ anusmaran |dvikaṃ śataṃ hi gṛhṇāno na bhavatyarthakilbiṣī

द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं समम् ।मासस्य वृद्धिं गृह्णीयाद्वर्णानां अनुपूर्वशः

dvikaṃ trikaṃ catuṣkaṃ ca pañcakaṃ ca śataṃ samam |māsasya vṛddhiṃ gṛhṇīyādvarṇānāṃ anupūrvaśaḥ

न त्वेवाधौ सोपकारे कौसीदीं वृद्धिं आप्नुयात् ।न चाधेः कालसंरोधान्निसर्गोऽस्ति न विक्रयः

na tvevādhau sopakāre kausīdīṃ vṛddhiṃ āpnuyāt |na cādheḥ kālasaṃrodhānnisargo'sti na vikrayaḥ

न भोक्तव्यो बलादाधिर्भुञ्जानो वृद्धिं उत्सृजेत् ।मूल्येन तोषयेच्चैनं आधिस्तेनोऽन्यथा भवेत्

na bhoktavyo balādādhirbhuñjāno vṛddhiṃ utsṛjet |mūlyena toṣayeccainaṃ ādhisteno'nyathā bhavet

आधिश्चोपनिधिश्चोभौ न कालात्ययं अर्हतः ।अवहार्यौ भवेतां तौ दीर्घकालं अवस्थितौ

ādhiścopanidhiścobhau na kālātyayaṃ arhataḥ |avahāryau bhavetāṃ tau dīrghakālaṃ avasthitau

संप्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यन्ति कदा चन ।धेनुरुष्ट्रो वहन्नश्वो यश्च दम्यः प्रयुज्यते

saṃprītyā bhujyamānāni na naśyanti kadā cana |dhenuruṣṭro vahannaśvo yaśca damyaḥ prayujyate

यत्किं चिद्दशवर्षाणि संनिधौ प्रेक्षते धनी ।भुज्यमानं परैस्तूष्णीं न स तल्लब्धुं अर्हति

yatkiṃ ciddaśavarṣāṇi saṃnidhau prekṣate dhanī |bhujyamānaṃ paraistūṣṇīṃ na sa tallabdhuṃ arhati

अजडश्चेदपोगण्डो विषये चास्य भुज्यते ।भग्नं तद्व्यवहारेण भोक्ता तद्द्रव्यं अर्हति

ajaḍaścedapogaṇḍo viṣaye cāsya bhujyate |bhagnaṃ tadvyavahāreṇa bhoktā taddravyaṃ arhati

आधिः सीमा बालधनं निक्षेपोपनिधिः स्त्रियः ।राजस्वं श्रोत्रियस्वं च न भोगेन प्रणश्यति

ādhiḥ sīmā bāladhanaṃ nikṣepopanidhiḥ striyaḥ |rājasvaṃ śrotriyasvaṃ ca na bhogena praṇaśyati

यः स्वामिनाननुज्ञातं आधिं भूङ्क्तेऽविचक्षणः ।तेनार्धवृद्धिर्मोक्तव्या तस्य भोगस्य निष्कृतिः

yaḥ svāminānanujñātaṃ ādhiṃ bhūṅkte'vicakṣaṇaḥ |tenārdhavṛddhirmoktavyā tasya bhogasya niṣkṛtiḥ

कुसीदवृद्धिर्द्वैगुण्यं नात्येति सकृदाहृता ।धान्ये सदे लवे वाह्ये नातिक्रामति पञ्चताम्

kusīdavṛddhirdvaiguṇyaṃ nātyeti sakṛdāhṛtā |dhānye sade lave vāhye nātikrāmati pañcatām

कृतानुसारादधिका व्यतिरिक्ता न सिध्यति ।कुसीदपथं आहुस्तं पञ्चकं शतं अर्हति

kṛtānusārādadhikā vyatiriktā na sidhyati |kusīdapathaṃ āhustaṃ pañcakaṃ śataṃ arhati

नातिसांवत्सरीं वृद्धिं न चादृष्टां पुनर्हरेत् ।चक्रवृद्धिः कालवृद्धिः कारिता कायिका च या

nātisāṃvatsarīṃ vṛddhiṃ na cādṛṣṭāṃ punarharet |cakravṛddhiḥ kālavṛddhiḥ kāritā kāyikā ca yā

ऋणं दातुं अशक्तो यः कर्तुं इच्छेत्पुनः क्रियाम् ।स दत्त्वा निर्जितां वृद्धिं करणं परिवर्तयेत्

ṛṇaṃ dātuṃ aśakto yaḥ kartuṃ icchetpunaḥ kriyām |sa dattvā nirjitāṃ vṛddhiṃ karaṇaṃ parivartayet

अदर्शयित्वा तत्रैव हिरण्यं परिवर्तयेत् ।यावती संभवेद्वृद्धिस्तावतीं दातुं अर्हति

adarśayitvā tatraiva hiraṇyaṃ parivartayet |yāvatī saṃbhavedvṛddhistāvatīṃ dātuṃ arhati

चक्रवृद्धिं समारूढो देशकालव्यवस्थितः ।अतिक्रामन्देशकालौ न तत्फलं अवाप्नुयात्

cakravṛddhiṃ samārūḍho deśakālavyavasthitaḥ |atikrāmandeśakālau na tatphalaṃ avāpnuyāt

समुद्रयानकुशला देशकालार्थदर्शिनः ।स्थापयन्ति तु यां वृद्धिं सा तत्राधिगमं प्रति

samudrayānakuśalā deśakālārthadarśinaḥ |sthāpayanti tu yāṃ vṛddhiṃ sā tatrādhigamaṃ prati

यो यस्य प्रतिभूस्तिष्ठेद्दर्शनायेह मानवः ।अदर्शयन्स तं तस्य प्रयच्छेत्स्वधनादृणम्

yo yasya pratibhūstiṣṭheddarśanāyeha mānavaḥ |adarśayansa taṃ tasya prayacchetsvadhanādṛṇam

प्रातिभाव्यं वृथादानं आक्षिकं सौरिकां च यत् ।दण्डशुल्कावशेषं च न पुत्रो दातुं अर्हति

prātibhāvyaṃ vṛthādānaṃ ākṣikaṃ saurikāṃ ca yat |daṇḍaśulkāvaśeṣaṃ ca na putro dātuṃ arhati

दर्शनप्रातिभाव्ये तु विधिः स्यात्पूर्वचोदितः ।दानप्रतिभुवि प्रेते दायादानपि दापयेत्

darśanaprātibhāvye tu vidhiḥ syātpūrvacoditaḥ |dānapratibhuvi prete dāyādānapi dāpayet

अदातरि पुनर्दाता विज्ञातप्रकृतावृणम् ।पश्चात्प्रतिभुवि प्रेते परीप्सेत्केन हेतुना

adātari punardātā vijñātaprakṛtāvṛṇam |paścātpratibhuvi prete parīpsetkena hetunā

निरादिष्टधनश्चेत्तु प्रतिभूः स्यादलंधनः ।स्वधनादेव तद्दद्यान्निरादिष्ट इति स्थितिः

nirādiṣṭadhanaścettu pratibhūḥ syādalaṃdhanaḥ |svadhanādeva taddadyānnirādiṣṭa iti sthitiḥ

मत्तोन्मत्तार्ताध्यधीनैर्बालेन स्थविरेण वा ।असंबद्धकृतश्चैव व्यावहारो न सिध्यति

mattonmattārtādhyadhīnairbālena sthavireṇa vā |asaṃbaddhakṛtaścaiva vyāvahāro na sidhyati

सत्या न भाषा भवति यद्यपि स्यात्प्रतिष्ठिता ।बहिश्चेद्भाष्यते धर्मान्नियताद्व्यवहारिकात्

satyā na bhāṣā bhavati yadyapi syātpratiṣṭhitā |bahiścedbhāṣyate dharmānniyatādvyavahārikāt

योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् ।यत्र वाप्युपधिं पश्येत्तत्सर्वं विनिवर्तयेत्

yogādhamanavikrītaṃ yogadānapratigraham |yatra vāpyupadhiṃ paśyettatsarvaṃ vinivartayet

ग्रहीता यदि नष्टः स्यात्कुटुम्बार्थे कृतो व्ययः ।दातव्यं बान्धवैस्तत्स्यात्प्रविभक्तैरपि स्वतः

grahītā yadi naṣṭaḥ syātkuṭumbārthe kṛto vyayaḥ |dātavyaṃ bāndhavaistatsyātpravibhaktairapi svataḥ

कुटुम्बार्थेऽध्यधीनोऽपि व्यवहारं यं आचरेत् ।स्वदेशे वा विदेशे वा तं ज्यायान्न विचालयेत्

kuṭumbārthe'dhyadhīno'pi vyavahāraṃ yaṃ ācaret |svadeśe vā videśe vā taṃ jyāyānna vicālayet

बलाद्दत्तं बलाद्भुक्तं बलाद्यच्चापि लेखितम् ।सर्वान्बलकृतानर्थानकृतान्मनुरब्रवीत्

balāddattaṃ balādbhuktaṃ balādyaccāpi lekhitam |sarvānbalakṛtānarthānakṛtānmanurabravīt

त्रयः परार्थे क्लिश्यन्ति साक्षिणः प्रतिभूः कुलम् ।चत्वारस्तूपचीयन्ते विप्र आढ्यो वणिङ्नृपः

trayaḥ parārthe kliśyanti sākṣiṇaḥ pratibhūḥ kulam |catvārastūpacīyante vipra āḍhyo vaṇiṅnṛpaḥ

अनादेयं नाददीत परिक्षीणोऽपि पार्थिवः ।न चादेयं समृद्धोऽपि सूक्ष्मं अप्यर्थं उत्सृजेत्

anādeyaṃ nādadīta parikṣīṇo'pi pārthivaḥ |na cādeyaṃ samṛddho'pi sūkṣmaṃ apyarthaṃ utsṛjet

अनादेयस्य चादानादादेयस्य च वर्जनात् ।दौर्बल्यं ख्याप्यते राज्ञः स प्रेत्येह च नश्यति

anādeyasya cādānādādeyasya ca varjanāt |daurbalyaṃ khyāpyate rājñaḥ sa pretyeha ca naśyati

स्वादानाद्वर्णसंसर्गात्त्वबलानां च रक्षणात् ।बलं संजायते राज्ञः स प्रेत्येह च वर्धते

svādānādvarṇasaṃsargāttvabalānāṃ ca rakṣaṇāt |balaṃ saṃjāyate rājñaḥ sa pretyeha ca vardhate

तस्माद्यम इव स्वामी स्वयं हित्वा प्रियाप्रिये ।वर्तेत याम्यया वृत्त्या जितक्रोधो जितेन्द्रियः

tasmādyama iva svāmī svayaṃ hitvā priyāpriye |varteta yāmyayā vṛttyā jitakrodho jitendriyaḥ

यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात्कुर्यान्नराधिपः ।अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः

yastvadharmeṇa kāryāṇi mohātkuryānnarādhipaḥ |acirāttaṃ durātmānaṃ vaśe kurvanti śatravaḥ

कामक्रोधौ तु संयम्य योऽर्थान्धर्मेण पश्यति ।प्रजास्तं अनुवर्तन्ते समुद्रं इव सिन्धवः

kāmakrodhau tu saṃyamya yo'rthāndharmeṇa paśyati |prajāstaṃ anuvartante samudraṃ iva sindhavaḥ

यः साधयन्तं छन्देन वेदयेद्धनिकं नृपे ।स राज्ञा तच्चतुर्भागं दाप्यस्तस्य च तद्धनम्

yaḥ sādhayantaṃ chandena vedayeddhanikaṃ nṛpe |sa rājñā taccaturbhāgaṃ dāpyastasya ca taddhanam

कर्मणापि समं कुर्याद्धनिकायाधमर्णिकः ।समोऽवकृष्टजातिस्तु दद्याच्छ्रेयांस्तु तच्छनैः

karmaṇāpi samaṃ kuryāddhanikāyādhamarṇikaḥ |samo'vakṛṣṭajātistu dadyācchreyāṃstu tacchanaiḥ

अनेन विधिना राजा मिथो विवदतां नृणाम् ।साक्षिप्रत्ययसिद्धानि कार्याणि समतां नयेत्

anena vidhinā rājā mitho vivadatāṃ nṛṇām |sākṣipratyayasiddhāni kāryāṇi samatāṃ nayet

कुलजे वृत्तसंपन्ने धर्मज्ञे सत्यवादिनि ।महापक्षे धनिन्यार्ये निक्षेपं निक्षिपेद्बुधः

kulaje vṛttasaṃpanne dharmajñe satyavādini |mahāpakṣe dhaninyārye nikṣepaṃ nikṣipedbudhaḥ

यो यथा निक्षिपेद्धस्ते यं अर्थं यस्य मानवः ।स तथैव ग्रहीतव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः

yo yathā nikṣipeddhaste yaṃ arthaṃ yasya mānavaḥ |sa tathaiva grahītavyo yathā dāyastathā grahaḥ

यो निक्षेपं याच्यमानो निक्षेप्तुर्न प्रयच्छति ।स याच्यः प्राड्विवाकेन तन्निक्षेप्तुरसंनिधौ

yo nikṣepaṃ yācyamāno nikṣepturna prayacchati |sa yācyaḥ prāḍvivākena tannikṣepturasaṃnidhau

साक्ष्यभावे प्रणिधिभिर्वयोरूपसमन्वितैः ।अपदेशैश्च संन्यस्य हिरण्यं तस्य तत्त्वतः

sākṣyabhāve praṇidhibhirvayorūpasamanvitaiḥ |apadeśaiśca saṃnyasya hiraṇyaṃ tasya tattvataḥ

स यदि प्रतिपद्येत यथान्यस्तं यथाकृतम् ।न तत्र विद्यते किं चिद्यत्परैरभियुज्यते

sa yadi pratipadyeta yathānyastaṃ yathākṛtam |na tatra vidyate kiṃ cidyatparairabhiyujyate

तेषां न दद्याद्यदि तु तद्धिरण्यं यथाविधि ।उभौ निगृह्य दाप्यः स्यादिति धर्मस्य धारणा

teṣāṃ na dadyādyadi tu taddhiraṇyaṃ yathāvidhi |ubhau nigṛhya dāpyaḥ syāditi dharmasya dhāraṇā

निक्षेपोपनिधी नित्यं न देयौ प्रत्यनन्तरे ।नश्यतो विनिपाते तावनिपाते त्वनाशिनौ

nikṣepopanidhī nityaṃ na deyau pratyanantare |naśyato vinipāte tāvanipāte tvanāśinau

स्वयं एव तु यौ दद्यान्मृतस्य प्रत्यनन्तरे ।न स राज्ञाभियोक्तव्यो न निक्षेप्तुश्च बन्धुभिः

svayaṃ eva tu yau dadyānmṛtasya pratyanantare |na sa rājñābhiyoktavyo na nikṣeptuśca bandhubhiḥ

अच्छलेनैव चान्विच्छेत्तं अर्थं प्रीतिपूर्वकम् ।विचार्य तस्य वा वृत्तं साम्नैव परिसाधयेत्

acchalenaiva cānvicchettaṃ arthaṃ prītipūrvakam |vicārya tasya vā vṛttaṃ sāmnaiva parisādhayet

निक्षेपेष्वेषु सर्वेषु विधिः स्यात्परिसाधने ।समुद्रे नाप्नुयात्किं चिद्यदि तस्मान्न संहरेत्

nikṣepeṣveṣu sarveṣu vidhiḥ syātparisādhane |samudre nāpnuyātkiṃ cidyadi tasmānna saṃharet

चौरैर्हृतं जलेनोढं अग्निना दग्धं एव वा ।न दद्याद्यदि तस्मात्स न संहरति किं चन

caurairhṛtaṃ jalenoḍhaṃ agninā dagdhaṃ eva vā |na dadyādyadi tasmātsa na saṃharati kiṃ cana

निक्षेपस्यापहर्तारं अनिक्षेप्तारं एव च ।सर्वैरुपायैरन्विच्छेच्छपथैश्चैव वैदिकैः

nikṣepasyāpahartāraṃ anikṣeptāraṃ eva ca |sarvairupāyairanvicchecchapathaiścaiva vaidikaiḥ

यो निक्षेपं नार्पयति यश्चानिक्षिप्य याचते ।तावुभौ चौरवच्छास्यौ दाप्यौ वा तत्समं दमम्

yo nikṣepaṃ nārpayati yaścānikṣipya yācate |tāvubhau cauravacchāsyau dāpyau vā tatsamaṃ damam

निक्षेपस्यापहर्तारं तत्समं दापयेद्दमम् ।तथोपनिधिहर्तारं अविशेषेण पार्थिवः

nikṣepasyāpahartāraṃ tatsamaṃ dāpayeddamam |tathopanidhihartāraṃ aviśeṣeṇa pārthivaḥ

उपधाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः ।ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः

upadhābhiśca yaḥ kaścitparadravyaṃ harennaraḥ |sasahāyaḥ sa hantavyaḥ prakāśaṃ vividhairvadhaiḥ

निक्षेपो यः कृतो येन यावांश्च कुलसंनिधौ ।तावानेव स विज्ञेयो विब्रुवन्दण्डं अर्हति

nikṣepo yaḥ kṛto yena yāvāṃśca kulasaṃnidhau |tāvāneva sa vijñeyo vibruvandaṇḍaṃ arhati

मिथो दायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव वा ।मिथ एव प्रदातव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः

mitho dāyaḥ kṛto yena gṛhīto mitha eva vā |mitha eva pradātavyo yathā dāyastathā grahaḥ

निक्षिप्तस्य धनस्यैवं प्रीत्योपनिहितस्य च ।राजा विनिर्णयं कुर्यादक्षिण्वन्न्यासधारिणम्

nikṣiptasya dhanasyaivaṃ prītyopanihitasya ca |rājā vinirṇayaṃ kuryādakṣiṇvannyāsadhāriṇam

विक्रीणीते परस्य स्वं योऽस्वामी स्वाम्यसम्मतः ।न तं नयेत साक्ष्यं तु स्तेनं अस्तेनमानिनम्

vikrīṇīte parasya svaṃ yo'svāmī svāmyasammataḥ |na taṃ nayeta sākṣyaṃ tu stenaṃ astenamāninam

अवहार्यो भवेच्चैव सान्वयः षट्शतं दमम् ।निरन्वयोऽनपसरः प्राप्तः स्याच्चौरकिल्बिषम्

avahāryo bhaveccaiva sānvayaḥ ṣaṭśataṃ damam |niranvayo'napasaraḥ prāptaḥ syāccaurakilbiṣam

अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एव वा ।अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारे यथा स्थितिः

asvāminā kṛto yastu dāyo vikraya eva vā |akṛtaḥ sa tu vijñeyo vyavahāre yathā sthitiḥ

संभोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः क्व चित् ।आगमः कारणं तत्र न संभोग इति स्थितिः

saṃbhogo dṛśyate yatra na dṛśyetāgamaḥ kva cit |āgamaḥ kāraṇaṃ tatra na saṃbhoga iti sthitiḥ

विक्रयाद्यो धनं किं चिद्गृह्णीयत्कुलसंनिधौ ।क्रयेण स विशुद्धं हि न्यायतो लभते धनम्

vikrayādyo dhanaṃ kiṃ cidgṛhṇīyatkulasaṃnidhau |krayeṇa sa viśuddhaṃ hi nyāyato labhate dhanam

अथ मूलं अनाहार्यं प्रकाशक्रयशोधितः ।अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम्

atha mūlaṃ anāhāryaṃ prakāśakrayaśodhitaḥ |adaṇḍyo mucyate rājñā nāṣṭiko labhate dhanam

नान्यदन्येन संसृष्ट रूपं विक्रयं अर्हति ।न चासारं न च न्यूनं न दूरेण तिरोहितम्

nānyadanyena saṃsṛṣṭa rūpaṃ vikrayaṃ arhati |na cāsāraṃ na ca nyūnaṃ na dūreṇa tirohitam

अन्यां चेद्दर्शयित्वान्या वोढुः कन्या प्रदीयते ।उभे त एकशुल्केन वहेदित्यब्रवीन्मनुः

anyāṃ ceddarśayitvānyā voḍhuḥ kanyā pradīyate |ubhe ta ekaśulkena vahedityabravīnmanuḥ

नोन्मत्ताया न कुष्ठिन्या न च या स्पृष्टमैथुना ।पूर्वं दोषानभिख्याप्य प्रदाता दण्डं अर्हति

nonmattāyā na kuṣṭhinyā na ca yā spṛṣṭamaithunā |pūrvaṃ doṣānabhikhyāpya pradātā daṇḍaṃ arhati

ऋत्विग्यदि वृतो यज्ञे स्वकर्म परिहापयेत् ।तस्य कर्मानुरूपेण देयोऽंशः सहकर्तृभिः

ṛtvigyadi vṛto yajñe svakarma parihāpayet |tasya karmānurūpeṇa deyo'ṃśaḥ sahakartṛbhiḥ

दक्षिणासु च दत्तासु स्वकर्म परिहापयन् ।कृत्स्नं एव लभेतांशं अन्येनैव च कारयेत्

dakṣiṇāsu ca dattāsu svakarma parihāpayan |kṛtsnaṃ eva labhetāṃśaṃ anyenaiva ca kārayet

यस्मिन्कर्मणि यास्तु स्युरुक्ताः प्रत्यङ्गदक्षिणाः ।स एव ता आदिदीत भजेरन्सर्व एव वा

yasminkarmaṇi yāstu syuruktāḥ pratyaṅgadakṣiṇāḥ |sa eva tā ādidīta bhajeransarva eva vā

रथं हरेत्चाध्वर्युर्ब्रह्माधाने च वाजिनम् ।होता वापि हरेदश्वं उद्गाता चाप्यनः क्रये

rathaṃ haretcādhvaryurbrahmādhāne ca vājinam |hotā vāpi haredaśvaṃ udgātā cāpyanaḥ kraye

सर्वेषां अर्धिनो मुख्यास्तदर्धेनार्धिनोऽपरे ।तृतीयिनस्तृतीयांशाश्चतुर्थांशाश्च पादिनः

sarveṣāṃ ardhino mukhyāstadardhenārdhino'pare |tṛtīyinastṛtīyāṃśāścaturthāṃśāśca pādinaḥ

संभूय स्वानि कर्माणि कुर्वद्भिरिह मानवैः ।अनेन विधियोगेन कर्तव्यांशप्रकल्पना

saṃbhūya svāni karmāṇi kurvadbhiriha mānavaiḥ |anena vidhiyogena kartavyāṃśaprakalpanā

धर्मार्थं येन दत्तं स्यात्कस्मै चिद्याचते धनम् ।पश्चाच्च न तथा तत्स्यान्न देयं तस्य तद्भवेत्

dharmārthaṃ yena dattaṃ syātkasmai cidyācate dhanam |paścācca na tathā tatsyānna deyaṃ tasya tadbhavet

यदि संसाधयेत्तत्तु दर्पाल्लोभेन वा पुनः ।राज्ञा दाप्यः सुवर्णं स्यात्तस्य स्तेयस्य निष्कृतिः

yadi saṃsādhayettattu darpāllobhena vā punaḥ |rājñā dāpyaḥ suvarṇaṃ syāttasya steyasya niṣkṛtiḥ

दत्तस्यैषोदिता धर्म्या यथावदनपक्रिया ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वेतनस्यानपक्रियाम्

dattasyaiṣoditā dharmyā yathāvadanapakriyā |ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vetanasyānapakriyām

भृतो नार्तो न कुर्याद्यो दर्पात्कर्म यथोदितम् ।स दण्ड्यः कृष्णलान्यष्टौ न देयं चास्य वेतनम्

bhṛto nārto na kuryādyo darpātkarma yathoditam |sa daṇḍyaḥ kṛṣṇalānyaṣṭau na deyaṃ cāsya vetanam

आर्तस्तु कुर्यात्स्वस्थः सन्यथाभाषितं आदितः ।स दीर्घस्यापि कालस्य तल्लभेतैव वेतनम्

ārtastu kuryātsvasthaḥ sanyathābhāṣitaṃ āditaḥ |sa dīrghasyāpi kālasya tallabhetaiva vetanam

यथोक्तं आर्तः सुस्थो वा यस्तत्कर्म न कारयेत् ।न तस्य वेतनं देयं अल्पोनस्यापि कर्मणः

yathoktaṃ ārtaḥ sustho vā yastatkarma na kārayet |na tasya vetanaṃ deyaṃ alponasyāpi karmaṇaḥ

एष धर्मोऽखिलेनोक्तो वेतनादानकर्मणः ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धर्मं समयभेदिनाम्

eṣa dharmo'khilenokto vetanādānakarmaṇaḥ |ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dharmaṃ samayabhedinām

यो ग्रामदेशसंघानां कृत्वा सत्येन संविदम् ।विसंवदेन्नरो लोभात्तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत्

yo grāmadeśasaṃghānāṃ kṛtvā satyena saṃvidam |visaṃvadennaro lobhāttaṃ rāṣṭrādvipravāsayet

निगृह्य दापयेच्चैनं समयव्यभिचारिणम् ।चतुःसुवर्णान्षण्निष्कांश्छतमानं च राजकम्

nigṛhya dāpayeccainaṃ samayavyabhicāriṇam |catuḥsuvarṇānṣaṇniṣkāṃśchatamānaṃ ca rājakam

एतद्दण्डविधिं कुर्याद्धार्मिकः पृथिवीपतिः ।ग्रामजातिसमूहेषु समयव्यभिचारिणाम्

etaddaṇḍavidhiṃ kuryāddhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ |grāmajātisamūheṣu samayavyabhicāriṇām

क्रीत्वा विक्रीय वा किं चिद्यस्येहानुशयो भवेत् ।सोऽन्तर्दशाहात्तद्द्रव्यं दद्याच्चैवाददीत वा

krītvā vikrīya vā kiṃ cidyasyehānuśayo bhavet |so'ntardaśāhāttaddravyaṃ dadyāccaivādadīta vā

परेण तु दशाहस्य न दद्यान्नापि दापयेत् ।आददानो ददत्चैव राज्ञा दण्ड्यौ शतानि षट्

pareṇa tu daśāhasya na dadyānnāpi dāpayet |ādadāno dadatcaiva rājñā daṇḍyau śatāni ṣaṭ

यस्तु दोषवतीं कन्यां अनाख्याय प्रयच्छति ।तस्य कुर्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान्

yastu doṣavatīṃ kanyāṃ anākhyāya prayacchati |tasya kuryānnṛpo daṇḍaṃ svayaṃ ṣaṇṇavatiṃ paṇān

अकन्येति तु यः कन्यां ब्रूयाद्द्वेषेण मानवः ।स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्या दोषं अदर्शयन्

akanyeti tu yaḥ kanyāṃ brūyāddveṣeṇa mānavaḥ |sa śataṃ prāpnuyāddaṇḍaṃ tasyā doṣaṃ adarśayan

पाणिग्रहणिका मन्त्राः कन्यास्वेव प्रतिष्ठिताः ।नाकन्यासु क्व चिन्नॄणां लुप्तधर्मक्रिया हि ताः

pāṇigrahaṇikā mantrāḥ kanyāsveva pratiṣṭhitāḥ |nākanyāsu kva cinnṝṇāṃ luptadharmakriyā hi tāḥ

पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम् ।तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे

pāṇigrahaṇikā mantrā niyataṃ dāralakṣaṇam |teṣāṃ niṣṭhā tu vijñeyā vidvadbhiḥ saptame pade

यस्मिन्यस्मिन्कृते कार्ये यस्येहानुशयो भवेत् ।तं अनेन विधानेन धर्म्ये पथि निवेशयेत्

yasminyasminkṛte kārye yasyehānuśayo bhavet |taṃ anena vidhānena dharmye pathi niveśayet

पशुषु स्वामिनां चैव पालानां च व्यतिक्रमे ।विवादं संप्रवक्ष्यामि यथावद्धर्मतत्त्वतः

paśuṣu svāmināṃ caiva pālānāṃ ca vyatikrame |vivādaṃ saṃpravakṣyāmi yathāvaddharmatattvataḥ

दिवा वक्तव्यता पाले रात्रौ स्वामिनि तद्गृहे ।योगक्षेमेऽन्यथा चेत्तु पालो वक्तव्यतां इयात्

divā vaktavyatā pāle rātrau svāmini tadgṛhe |yogakṣeme'nyathā cettu pālo vaktavyatāṃ iyāt

गोपः क्षीरभृतो यस्तु स दुह्याद्दशतो वराम् ।गोस्वाम्यनुमते भृत्यः सा स्यात्पालेऽभृते भृतिः

gopaḥ kṣīrabhṛto yastu sa duhyāddaśato varām |gosvāmyanumate bhṛtyaḥ sā syātpāle'bhṛte bhṛtiḥ

नष्टं विनष्टं कृमिभिः श्वहतं विषमे मृतम् ।हीनं पुरुषकारेण प्रदद्यात्पाल एव तु

naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ kṛmibhiḥ śvahataṃ viṣame mṛtam |hīnaṃ puruṣakāreṇa pradadyātpāla eva tu

विघुष्य तु हृतं चौरैर्न पालो दातुं अर्हति ।यदि देशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शंसति

vighuṣya tu hṛtaṃ caurairna pālo dātuṃ arhati |yadi deśe ca kāle ca svāminaḥ svasya śaṃsati

कर्णौ चर्म च वालांश्च बस्तिं स्नायुं च रोचनाम् ।पशुषु स्वामिनां दद्यान्मृतेष्वङ्कानि दर्शयेत्

karṇau carma ca vālāṃśca bastiṃ snāyuṃ ca rocanām |paśuṣu svāmināṃ dadyānmṛteṣvaṅkāni darśayet

अजाविके तु संरुद्धे वृकैः पाले त्वनायति ।यां प्रसह्य वृको हन्यात्पाले तत्किल्बिषं भवेत्

ajāvike tu saṃruddhe vṛkaiḥ pāle tvanāyati |yāṃ prasahya vṛko hanyātpāle tatkilbiṣaṃ bhavet

तासां चेदवरुद्धानां चरन्तीनां मिथो वने ।यां उत्प्लुत्य वृको हन्यान्न पालस्तत्र किल्बिषी

tāsāṃ cedavaruddhānāṃ carantīnāṃ mitho vane |yāṃ utplutya vṛko hanyānna pālastatra kilbiṣī

धनुःशतं परीहारो ग्रामस्य स्यात्समन्ततः ।शम्यापातास्त्रयो वापि त्रिगुणो नगरस्य तु

dhanuḥśataṃ parīhāro grāmasya syātsamantataḥ |śamyāpātāstrayo vāpi triguṇo nagarasya tu

तत्रापरिवृतं धान्यं विहिंस्युः पशवो यदि ।न तत्र प्रणयेद्दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणाम्

tatrāparivṛtaṃ dhānyaṃ vihiṃsyuḥ paśavo yadi |na tatra praṇayeddaṇḍaṃ nṛpatiḥ paśurakṣiṇām

वृतिं तत्र प्रकुर्वीत यां उष्ट्रो न विलोकयेत् ।छिद्रं च वारयेत्सर्वं श्वसूकरमुखानुगम्

vṛtiṃ tatra prakurvīta yāṃ uṣṭro na vilokayet |chidraṃ ca vārayetsarvaṃ śvasūkaramukhānugam

पथि क्षेत्रे परिवृते ग्रामान्तीयेऽथ वा पुनः ।सपालः शतदण्डार्हो विपालान्वारयेत्पशून्

pathi kṣetre parivṛte grāmāntīye'tha vā punaḥ |sapālaḥ śatadaṇḍārho vipālānvārayetpaśūn

क्षेत्रेष्वन्येषु तु पशुः सपादं पणं अर्हति ।सर्वत्र तु सदो देयः क्षेत्रिकस्येति धारणा

kṣetreṣvanyeṣu tu paśuḥ sapādaṃ paṇaṃ arhati |sarvatra tu sado deyaḥ kṣetrikasyeti dhāraṇā

अनिर्दशाहां गां सूतां वृषान्देवपशूंस्तथा ।सपालान्वा विपालान्वा न दण्ड्यान्मनुरब्रवीत्

anirdaśāhāṃ gāṃ sūtāṃ vṛṣāndevapaśūṃstathā |sapālānvā vipālānvā na daṇḍyānmanurabravīt

क्षेत्रियस्यात्यये दण्डो भागाद्दशगुणो भवेत् ।ततोऽर्धदण्डो भृत्यानां अज्ञानात्क्षेत्रिकस्य तु

kṣetriyasyātyaye daṇḍo bhāgāddaśaguṇo bhavet |tato'rdhadaṇḍo bhṛtyānāṃ ajñānātkṣetrikasya tu

एतद्विधानं आतिष्ठेद्धार्मिकः पृथिवीपतिः ।स्वामिनां च पशूनां च पालानां च व्यतिक्रमे

etadvidhānaṃ ātiṣṭheddhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ |svāmināṃ ca paśūnāṃ ca pālānāṃ ca vyatikrame

सीमां प्रति समुत्पन्ने विवादे ग्रामयोर्द्वयोः ।ज्येष्ठे मासि नयेत्सीमां सुप्रकाशेषु सेतुषु

sīmāṃ prati samutpanne vivāde grāmayordvayoḥ |jyeṣṭhe māsi nayetsīmāṃ suprakāśeṣu setuṣu

सींआवृक्षांश्च कुर्वीत न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुकान् ।शाल्मलीन्सालतालांश्च क्षीरिणश्चैव पादपान्

sīṃāvṛkṣāṃśca kurvīta nyagrodhāśvatthakiṃśukān |śālmalīnsālatālāṃśca kṣīriṇaścaiva pādapān

गुल्मान्वेणूंश्च विविधान्शमीवल्लीस्थलानि च ।शरान्कुब्जकगुल्मांश्च तथा सीमा न नश्यति

gulmānveṇūṃśca vividhānśamīvallīsthalāni ca |śarānkubjakagulmāṃśca tathā sīmā na naśyati

तडागान्युदपानानि वाप्यः प्रस्रवणानि च । । ८.२४८अ[ं२५०] । ।सीमासंधिषु कार्याणि देवतायतनानि च

taḍāgānyudapānāni vāpyaḥ prasravaṇāni ca | | 8.248a[ṃ250] | |sīmāsaṃdhiṣu kāryāṇi devatāyatanāni ca

उपछन्नानि चान्यानि सीमालिङ्गानि कारयेत् ।सीमाज्ञाने नृणां वीक्ष्य नित्यं लोके विपर्ययम्

upachannāni cānyāni sīmāliṅgāni kārayet |sīmājñāne nṛṇāṃ vīkṣya nityaṃ loke viparyayam

अश्मनोऽस्थीनि गोवालांस्तुषान्भस्म कपालिकाः ।करीषं इष्टकाङ्गारांश्शर्करा वालुकास्तथा

aśmano'sthīni govālāṃstuṣānbhasma kapālikāḥ |karīṣaṃ iṣṭakāṅgārāṃśśarkarā vālukāstathā

यानि चैवंप्रकाराणि कालाद्भूमिर्न भक्षयेत् ।तानि संधिषु सीमायां अप्रकाशानि कारयेत्

yāni caivaṃprakārāṇi kālādbhūmirna bhakṣayet |tāni saṃdhiṣu sīmāyāṃ aprakāśāni kārayet

एतैर्लिङ्गैर्नयेत्सीमां राजा विवदमानयोः ।पूर्वभुक्त्या च सततं उदकस्यागमेन च

etairliṅgairnayetsīmāṃ rājā vivadamānayoḥ |pūrvabhuktyā ca satataṃ udakasyāgamena ca

यदि संशय एव स्याल्लिङ्गानां अपि दर्शने ।साक्षिप्रत्यय एव स्यात्सीमावादविनिर्णयः

yadi saṃśaya eva syālliṅgānāṃ api darśane |sākṣipratyaya eva syātsīmāvādavinirṇayaḥ

ग्रामीयककुलानां च समक्षं सीम्नि साक्षिणः ।प्रष्टव्याः सीमलिङ्गानि तयोश्चैव विवादिनोः

grāmīyakakulānāṃ ca samakṣaṃ sīmni sākṣiṇaḥ |praṣṭavyāḥ sīmaliṅgāni tayoścaiva vivādinoḥ

ते पृष्टास्तु यथा ब्रूयुः समस्ताः सीम्नि निश्चयम् ।निबध्नीयात्तथा सीमां सर्वांस्तांश्चैव नामतः

te pṛṣṭāstu yathā brūyuḥ samastāḥ sīmni niścayam |nibadhnīyāttathā sīmāṃ sarvāṃstāṃścaiva nāmataḥ

शिरोभिस्ते गृहीत्वोर्वीं स्रग्विणो रक्तवाससः ।सुकृतैः शापिथाः स्वैः स्वैर्नयेयुस्ते समञ्जसम्

śirobhiste gṛhītvorvīṃ sragviṇo raktavāsasaḥ |sukṛtaiḥ śāpithāḥ svaiḥ svairnayeyuste samañjasam

यथोक्तेन नयन्तस्ते पूयन्ते सत्यसाक्षिणः ।विपरीतं नयन्तस्तु दाप्याः स्युर्द्विशतं दमम्

yathoktena nayantaste pūyante satyasākṣiṇaḥ |viparītaṃ nayantastu dāpyāḥ syurdviśataṃ damam

साक्ष्यभावे तु चत्वारो ग्रामाः सामन्तवासिनः ।सीमाविनिर्णयं कुर्युः प्रयता राजसंनिधौ

sākṣyabhāve tu catvāro grāmāḥ sāmantavāsinaḥ |sīmāvinirṇayaṃ kuryuḥ prayatā rājasaṃnidhau

सामन्तानां अभावे तु मौलानां सीम्नि साक्षिणाम् ।इमानप्यनुयुञ्जीत पुरुषान्वनगोचरान्

sāmantānāṃ abhāve tu maulānāṃ sīmni sākṣiṇām |imānapyanuyuñjīta puruṣānvanagocarān

व्याधाञ् शाकुनिकान्गोपान्कैवर्तान्मूलखानकान् ।व्यालग्राहानुञ्छवृत्तीनन्यांश्च वनचारिणः

vyādhāñ śākunikāngopānkaivartānmūlakhānakān |vyālagrāhānuñchavṛttīnanyāṃśca vanacāriṇaḥ

ते पृष्टास्तु यथा ब्रूयुः सीमासंधिषु लक्षणम् ।तत्तथा स्थापयेद्राजा धर्मेण ग्रामयोर्द्वयोः

te pṛṣṭāstu yathā brūyuḥ sīmāsaṃdhiṣu lakṣaṇam |tattathā sthāpayedrājā dharmeṇa grāmayordvayoḥ

क्षेत्रकूपतडागानां आरामस्य गृहस्य च ।सामन्तप्रत्ययो ज्ञेयः सीमासेतुविनिर्णयः

kṣetrakūpataḍāgānāṃ ārāmasya gṛhasya ca |sāmantapratyayo jñeyaḥ sīmāsetuvinirṇayaḥ

सामन्ताश्चेन्मृषा ब्रूयुः सेतौ विवादतां नृणाम् ।सर्वे पृथक्पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम्

sāmantāścenmṛṣā brūyuḥ setau vivādatāṃ nṛṇām |sarve pṛthakpṛthagdaṇḍyā rājñā madhyamasāhasam

गृहं तडागं आरामं क्षेत्रं वा भीषया हरन् ।शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद्द्विशतो दमः

gṛhaṃ taḍāgaṃ ārāmaṃ kṣetraṃ vā bhīṣayā haran |śatāni pañca daṇḍyaḥ syādajñānāddviśato damaḥ

सीमायां अविषह्यायां स्वयं राजैव धर्मवित् ।प्रदिशेद्भूमिं एकेषां उपकारादिति स्थितिः

sīmāyāṃ aviṣahyāyāṃ svayaṃ rājaiva dharmavit |pradiśedbhūmiṃ ekeṣāṃ upakārāditi sthitiḥ

एषोऽखिलेनाभिहितो धर्मः सीमाविनिर्णये ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वाक्पारुष्यविनिर्णयम्

eṣo'khilenābhihito dharmaḥ sīmāvinirṇaye |ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vākpāruṣyavinirṇayam

शतं ब्राह्मणं आक्रुश्य क्षत्रियो दण्डं अर्हति ।वैश्योऽप्यर्धशतं द्वे वा शूद्रस्तु वधं अर्हति

śataṃ brāhmaṇaṃ ākruśya kṣatriyo daṇḍaṃ arhati |vaiśyo'pyardhaśataṃ dve vā śūdrastu vadhaṃ arhati

पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने ।वैश्ये स्यादर्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः

pañcāśadbrāhmaṇo daṇḍyaḥ kṣatriyasyābhiśaṃsane |vaiśye syādardhapañcāśacchūdre dvādaśako damaḥ

समवर्णे द्विजातीनां द्वादशैव व्यतिक्रमे ।वादेष्ववचनीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत्

samavarṇe dvijātīnāṃ dvādaśaiva vyatikrame |vādeṣvavacanīyeṣu tadeva dviguṇaṃ bhavet

एकजातिर्द्विजातींस्तु वाचा दारुणया क्षिपन् ।जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः

ekajātirdvijātīṃstu vācā dāruṇayā kṣipan |jihvāyāḥ prāpnuyācchedaṃ jaghanyaprabhavo hi saḥ

नामजातिग्रहं त्वेषां अभिद्रोहेण कुर्वतः ।निक्षेप्योऽयोमयः शङ्कुर्ज्वलन्नास्ये दशाङ्गुलः

nāmajātigrahaṃ tveṣāṃ abhidroheṇa kurvataḥ |nikṣepyo'yomayaḥ śaṅkurjvalannāsye daśāṅgulaḥ

धर्मोपदेशं दर्पेण विप्राणां अस्य कुर्वतः ।तप्तं आसेचयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः

dharmopadeśaṃ darpeṇa viprāṇāṃ asya kurvataḥ |taptaṃ āsecayettailaṃ vaktre śrotre ca pārthivaḥ

श्रुतं देशं च जातिं च कर्म शरीरं एव च ।वितथेन ब्रुवन्दर्पाद्दाप्यः स्याद्द्विशतं दमम्

śrutaṃ deśaṃ ca jātiṃ ca karma śarīraṃ eva ca |vitathena bruvandarpāddāpyaḥ syāddviśataṃ damam

काणं वाप्यथ वा खञ्जं अन्यं वापि तथाविधम् ।तथ्येनापि ब्रुवन्दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम्

kāṇaṃ vāpyatha vā khañjaṃ anyaṃ vāpi tathāvidham |tathyenāpi bruvandāpyo daṇḍaṃ kārṣāpaṇāvaram

मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयं गुरुम् ।आक्षारयञ् शतं दाप्यः पन्थानं चाददद्गुरोः

mātaraṃ pitaraṃ jāyāṃ bhrātaraṃ tanayaṃ gurum |ākṣārayañ śataṃ dāpyaḥ panthānaṃ cādadadguroḥ

ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां तु दण्डः कार्यो विजानता ।ब्राह्मणे साहसः पूर्वः क्षत्रिये त्वेव मध्यमः

brāhmaṇakṣatriyābhyāṃ tu daṇḍaḥ kāryo vijānatā |brāhmaṇe sāhasaḥ pūrvaḥ kṣatriye tveva madhyamaḥ

विट्शूद्रयोरेवं एव स्वजातिं प्रति तत्त्वतः ।छेदवर्जं प्रणयनं दण्डस्येति विनिश्चयः

viṭśūdrayorevaṃ eva svajātiṃ prati tattvataḥ |chedavarjaṃ praṇayanaṃ daṇḍasyeti viniścayaḥ

एष दण्डविधिः प्रोक्तो वाक्पारुष्यस्य तत्त्वतः ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डपारुष्यनिर्णयम्

eṣa daṇḍavidhiḥ prokto vākpāruṣyasya tattvataḥ |ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi daṇḍapāruṣyanirṇayam

येन केन चिदङ्गेन हिंस्याच्चेच्छ्रेष्ठं अन्त्यजः ।छेत्तव्यं तद्तदेवास्य तन्मनोरनुशासनम्

yena kena cidaṅgena hiṃsyāccecchreṣṭhaṃ antyajaḥ |chettavyaṃ tadtadevāsya tanmanoranuśāsanam

पाणिं उद्यम्य दण्डं वा पाणिच्छेदनं अर्हति ।पादेन प्रहरन्कोपात्पादच्छेदनं अर्हति

pāṇiṃ udyamya daṇḍaṃ vā pāṇicchedanaṃ arhati |pādena praharankopātpādacchedanaṃ arhati

सहासनं अभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः ।कट्यां कृताङ्को निर्वास्यः स्फिचं वास्यावकर्तयेत्

sahāsanaṃ abhiprepsurutkṛṣṭasyāpakṛṣṭajaḥ |kaṭyāṃ kṛtāṅko nirvāsyaḥ sphicaṃ vāsyāvakartayet

अवनिष्ठीवतो दर्पाद्द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः ।अवमूत्रयतो मेढ्रं अवशर्धयतो गुदम्

avaniṣṭhīvato darpāddvāvoṣṭhau chedayennṛpaḥ |avamūtrayato meḍhraṃ avaśardhayato gudam

केशेषु गृह्णतो हस्तौ छेदयेदविचारयन् ।पादयोर्दाढिकायां च ग्रीवायां वृषणेषु च

keśeṣu gṛhṇato hastau chedayedavicārayan |pādayordāḍhikāyāṃ ca grīvāyāṃ vṛṣaṇeṣu ca

त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः ।मांसभेत्ता तु षण्निष्कान्प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः

tvagbhedakaḥ śataṃ daṇḍyo lohitasya ca darśakaḥ |māṃsabhettā tu ṣaṇniṣkānpravāsyastvasthibhedakaḥ

वनस्पतीनां सर्वेषां उपभोगो यथा यथा ।यथा तथा दमः कार्यो हिंसायां इति धारणा

vanaspatīnāṃ sarveṣāṃ upabhogo yathā yathā |yathā tathā damaḥ kāryo hiṃsāyāṃ iti dhāraṇā

मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहृते सति ।यथा यथा महद्दुःखं दण्डं कुर्यात्तथा तथा

manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca duḥkhāya prahṛte sati |yathā yathā mahadduḥkhaṃ daṇḍaṃ kuryāttathā tathā

अङ्गावपीडनायां च व्रणशोनितयोस्तथा ।समुत्थानव्ययं दाप्यः सर्वदण्डं अथापि वा

aṅgāvapīḍanāyāṃ ca vraṇaśonitayostathā |samutthānavyayaṃ dāpyaḥ sarvadaṇḍaṃ athāpi vā

द्रव्याणि हिंस्याद्यो यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा ।स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञे दद्याच्च तत्समम्

dravyāṇi hiṃsyādyo yasya jñānato'jñānato'pi vā |sa tasyotpādayettuṣṭiṃ rājñe dadyācca tatsamam

चर्मचार्मिकभाण्डेषु काष्ठलोष्टमयेषु ।मूल्यात्पञ्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च

carmacārmikabhāṇḍeṣu kāṣṭhaloṣṭamayeṣu |mūlyātpañcaguṇo daṇḍaḥ puṣpamūlaphaleṣu ca

यानस्य चैव यातुश्च यानस्वामिन एव च ।दशातिवर्तनान्याहुः शेषे दण्डो विधीयते

yānasya caiva yātuśca yānasvāmina eva ca |daśātivartanānyāhuḥ śeṣe daṇḍo vidhīyate

छिन्ननास्ये भग्नयुगे तिर्यक्प्रतिमुखागते ।अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथैव च

chinnanāsye bhagnayuge tiryakpratimukhāgate |akṣabhaṅge ca yānasya cakrabhaṅge tathaiva ca

छेदने चैव यन्त्राणां योक्त्ररश्म्योस्तथैव च ।आक्रन्दे चाप्यपैहीति न दण्डं मनुरब्रवीत्

chedane caiva yantrāṇāṃ yoktraraśmyostathaiva ca |ākrande cāpyapaihīti na daṇḍaṃ manurabravīt

यत्रापवर्तते युग्यं वैगुण्यात्प्राजकस्य तु ।तत्र स्वामी भवेद्दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम्

yatrāpavartate yugyaṃ vaiguṇyātprājakasya tu |tatra svāmī bhaveddaṇḍyo hiṃsāyāṃ dviśataṃ damam

प्राजकश्चेद्भवेदाप्तः प्राजको दण्डं अर्हति ।युग्यस्थाः प्राजकेऽनाप्ते सर्वे दण्ड्याः शतं शतम्

prājakaścedbhavedāptaḥ prājako daṇḍaṃ arhati |yugyasthāḥ prājake'nāpte sarve daṇḍyāḥ śataṃ śatam

स चेत्तु पथि संरुद्धः पशुभिर्वा रथेन वा ।प्रमापयेत्प्राणभृतस्तत्र दण्डोऽविचारितः

sa cettu pathi saṃruddhaḥ paśubhirvā rathena vā |pramāpayetprāṇabhṛtastatra daṇḍo'vicāritaḥ

मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत्किल्बिषं भवेत् ।प्राणभृत्सु महत्स्वर्धं गोगजोष्ट्रहयादिषु

manuṣyamāraṇe kṣipraṃ cauravatkilbiṣaṃ bhavet |prāṇabhṛtsu mahatsvardhaṃ gogajoṣṭrahayādiṣu

क्षुद्रकाणां पशूनां तु हिंसायां द्विशतो दमः ।पञ्चाशत्तु भवेद्दण्डः शुभेषु मृगपक्षिषु

kṣudrakāṇāṃ paśūnāṃ tu hiṃsāyāṃ dviśato damaḥ |pañcāśattu bhaveddaṇḍaḥ śubheṣu mṛgapakṣiṣu

गर्धभाजाविकानां तु दण्डः स्यात्पञ्चमाषिकः ।माषिकस्तु भवेद्दण्डः श्वसूकरनिपातने

gardhabhājāvikānāṃ tu daṇḍaḥ syātpañcamāṣikaḥ |māṣikastu bhaveddaṇḍaḥ śvasūkaranipātane

भार्या पुत्रश्च दासश्च प्रेष्यो भ्रात्रा च सोदरः ।प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यू रज्ज्वा वेणुदलेन वा

bhāryā putraśca dāsaśca preṣyo bhrātrā ca sodaraḥ |prāptāparādhāstāḍyāḥ syū rajjvā veṇudalena vā

पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथं चन ।अतोऽन्यथा तु प्रहरन्प्राप्तः स्याच्चौरकिल्बिषम्

pṛṣṭhatastu śarīrasya nottamāṅge kathaṃ cana |ato'nyathā tu praharanprāptaḥ syāccaurakilbiṣam

एषोऽखिलेनाभिहितो दण्डपारुष्यनिर्णयः ।स्तेनस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं दण्डविनिर्णये

eṣo'khilenābhihito daṇḍapāruṣyanirṇayaḥ |stenasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ daṇḍavinirṇaye

परमं यत्नं आतिष्ठेत्स्तेनानां निग्रहे नृपः ।स्तेनानां निग्रहादस्य यशो राष्ट्रं च वर्धते

paramaṃ yatnaṃ ātiṣṭhetstenānāṃ nigrahe nṛpaḥ |stenānāṃ nigrahādasya yaśo rāṣṭraṃ ca vardhate

अभयस्य हि यो दाता स पूज्यः सततं नृपः ।सत्त्रं हि वर्धते तस्य सदैवाभयदक्षिणम्

abhayasya hi yo dātā sa pūjyaḥ satataṃ nṛpaḥ |sattraṃ hi vardhate tasya sadaivābhayadakṣiṇam

सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षतः ।अधर्मादपि षड्भागो भवत्यस्य ह्यरक्षतः

sarvato dharmaṣaḍbhāgo rājño bhavati rakṣataḥ |adharmādapi ṣaḍbhāgo bhavatyasya hyarakṣataḥ

यदधीते यद्यजते यद्ददाति यदर्चति ।तस्य षड्भागभाग्राजा सम्यग्भवति रक्षणात्

yadadhīte yadyajate yaddadāti yadarcati |tasya ṣaḍbhāgabhāgrājā samyagbhavati rakṣaṇāt

रक्षन्धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश्च घातयन् ।यजतेऽहरहर्यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः

rakṣandharmeṇa bhūtāni rājā vadhyāṃśca ghātayan |yajate'haraharyajñaiḥ sahasraśatadakṣiṇaiḥ

योऽरक्षन्बलिं आदत्ते करं शुल्कं च पार्थिवः ।प्रतिभागं च दण्डं च स सद्यो नरकं व्रजेत्

yo'rakṣanbaliṃ ādatte karaṃ śulkaṃ ca pārthivaḥ |pratibhāgaṃ ca daṇḍaṃ ca sa sadyo narakaṃ vrajet

अरक्षितारं राजानं बलिषड्भागहारिणम् ।तं आहुः सर्वलोकस्य समग्रमलहारकम्

arakṣitāraṃ rājānaṃ baliṣaḍbhāgahāriṇam |taṃ āhuḥ sarvalokasya samagramalahārakam

अनपेक्षितमर्यादं नास्तिकं विप्रलुंपकम् ।अरक्षितारं अत्तारं नृपं विद्यादधोगतिम्

anapekṣitamaryādaṃ nāstikaṃ vipraluṃpakam |arakṣitāraṃ attāraṃ nṛpaṃ vidyādadhogatim

अधार्मिकं त्रिभिर्न्यायैर्निगृह्णीयात्प्रयत्नतः ।निरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन च

adhārmikaṃ tribhirnyāyairnigṛhṇīyātprayatnataḥ |nirodhanena bandhena vividhena vadhena ca

निग्रहेण हि पापानां साधूनां संग्रहेण च ।द्विजातय इवेज्याभिः पूयन्ते सततं नृपाः

nigraheṇa hi pāpānāṃ sādhūnāṃ saṃgraheṇa ca |dvijātaya ivejyābhiḥ pūyante satataṃ nṛpāḥ

क्षन्तव्यं प्रभुणा नित्यं क्षिपतां कार्यिणां नृणाम् ।बालवृद्धातुराणां च कुर्वता हितं आत्मनः

kṣantavyaṃ prabhuṇā nityaṃ kṣipatāṃ kāryiṇāṃ nṛṇām |bālavṛddhāturāṇāṃ ca kurvatā hitaṃ ātmanaḥ

यः क्षिप्तो मर्षयत्यार्तैस्तेन स्वर्गे महीयते ।यस्त्वैश्वर्यान्न क्षमते नरकं तेन गच्छति

yaḥ kṣipto marṣayatyārtaistena svarge mahīyate |yastvaiśvaryānna kṣamate narakaṃ tena gacchati

राजा स्तेनेन गन्तव्यो मुक्तकेशेन धावता ।आचक्षाणेन तत्स्तेयं एवंकर्मास्मि शाधि माम्

rājā stenena gantavyo muktakeśena dhāvatā |ācakṣāṇena tatsteyaṃ evaṃkarmāsmi śādhi mām

स्कन्धेनादाय मुसलं लगुडं वापि खादिरम् ।शक्तिं चोभयतस्तीक्ष्णां आयसं दण्डं एव वा

skandhenādāya musalaṃ laguḍaṃ vāpi khādiram |śaktiṃ cobhayatastīkṣṇāṃ āyasaṃ daṇḍaṃ eva vā

शासनाद्वा विमोक्षाद्वा स्तेनः स्तेयाद्विमुच्यते ।अशासित्वा तु तं राजा स्तेनस्याप्नोति किल्बिषम्

śāsanādvā vimokṣādvā stenaḥ steyādvimucyate |aśāsitvā tu taṃ rājā stenasyāpnoti kilbiṣam

अन्नादे भ्रूणहा मार्ष्टि पत्यौ भार्यापचारिणी ।गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च स्तेनो राजनि किल्बिषम्

annāde bhrūṇahā mārṣṭi patyau bhāryāpacāriṇī |gurau śiṣyaśca yājyaśca steno rājani kilbiṣam

राजभिः कृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः ।निर्मलाः स्वर्गं आयान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा

rājabhiḥ kṛtadaṇḍāstu kṛtvā pāpāni mānavāḥ |nirmalāḥ svargaṃ āyānti santaḥ sukṛtino yathā

यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेद्भिन्द्याच्च यः प्रपाम् ।स दण्डं प्राप्नुयान्माषं तच्च तस्मिन्समाहरेत्

yastu rajjuṃ ghaṭaṃ kūpāddharedbhindyācca yaḥ prapām |sa daṇḍaṃ prāpnuyānmāṣaṃ tacca tasminsamāharet

धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिकं वधः ।शेषेऽप्येकादशगुणं दाप्यस्तस्य च तद्धनम्

dhānyaṃ daśabhyaḥ kumbhebhyo harato'bhyadhikaṃ vadhaḥ |śeṣe'pyekādaśaguṇaṃ dāpyastasya ca taddhanam

तथा धरिममेयानां शतादभ्यधिके वधः ।सुवर्णरजतादीनां उत्तमानां च वाससाम्

tathā dharimameyānāṃ śatādabhyadhike vadhaḥ |suvarṇarajatādīnāṃ uttamānāṃ ca vāsasām

पञ्चाशतस्त्वभ्यधिके हस्तच्छेदनं इष्यते ।शेषे त्वेकादशगुणं मूल्याद्दण्डं प्रकल्पयेत्

pañcāśatastvabhyadhike hastacchedanaṃ iṣyate |śeṣe tvekādaśaguṇaṃ mūlyāddaṇḍaṃ prakalpayet

पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः ।मुख्यानां चैव रत्नानां हरणे वधं अर्हति

puruṣāṇāṃ kulīnānāṃ nārīṇāṃ ca viśeṣataḥ |mukhyānāṃ caiva ratnānāṃ haraṇe vadhaṃ arhati

महापशूनां हरणे शस्त्राणां औषधस्य च ।कालं आसाद्य कार्यं च दण्डं राजा प्रकल्पयेत्

mahāpaśūnāṃ haraṇe śastrāṇāṃ auṣadhasya ca |kālaṃ āsādya kāryaṃ ca daṇḍaṃ rājā prakalpayet

गोषु ब्राह्मणसंस्थासु छुरिकायाश्च भेदने ।पशूनां हरणे चैव सद्यः कार्योऽर्धपादिकः

goṣu brāhmaṇasaṃsthāsu churikāyāśca bhedane |paśūnāṃ haraṇe caiva sadyaḥ kāryo'rdhapādikaḥ

सूत्रकार्पासकिण्वानां गोमयस्य गुडस्य च ।दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य तृणस्य च

sūtrakārpāsakiṇvānāṃ gomayasya guḍasya ca |dadhnaḥ kṣīrasya takrasya pānīyasya tṛṇasya ca

वेणुवैदलभाण्डानां लवणानां तथैव च ।मृण्मयानां च हरणे मृदो भस्मन एव च

veṇuvaidalabhāṇḍānāṃ lavaṇānāṃ tathaiva ca |mṛṇmayānāṃ ca haraṇe mṛdo bhasmana eva ca

मत्स्यानां पक्षिणां चैव तैलस्य च घृतस्य च ।मांसस्य मधुनश्चैव यच्चान्यत्पशुसंभवम्

matsyānāṃ pakṣiṇāṃ caiva tailasya ca ghṛtasya ca |māṃsasya madhunaścaiva yaccānyatpaśusaṃbhavam

अन्येषां चैवमादीनां मद्यानां ओदनस्य च ।पक्वान्नानां च सर्वेषां तन्मुल्याद्द्विगुणो दमः

anyeṣāṃ caivamādīnāṃ madyānāṃ odanasya ca |pakvānnānāṃ ca sarveṣāṃ tanmulyāddviguṇo damaḥ

पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्मवल्लीनगेषु च ।अन्येष्वपरिपूतेषु दण्डः स्यात्पञ्चकृष्णलः

puṣpeṣu harite dhānye gulmavallīnageṣu ca |anyeṣvaparipūteṣu daṇḍaḥ syātpañcakṛṣṇalaḥ

परिपूतेषु धान्येषु शाकमूलफलेषु च ।निरन्वये शतं दण्डः सान्वयेऽर्धशतं दमः

paripūteṣu dhānyeṣu śākamūlaphaleṣu ca |niranvaye śataṃ daṇḍaḥ sānvaye'rdhaśataṃ damaḥ

स्यात्साहसं त्वन्वयवत्प्रसभं कर्म यत्कृतम् ।निरन्वयं भवेत्स्तेयं हृत्वापव्ययते च यत्

syātsāhasaṃ tvanvayavatprasabhaṃ karma yatkṛtam |niranvayaṃ bhavetsteyaṃ hṛtvāpavyayate ca yat

यस्त्वेतान्युपक्ल्प्तानि द्रव्याणि स्तेनयेन्नरः ।तं आद्यं दण्डयेद्राजा यश्चाग्निं चोरयेद्गृहात्

yastvetānyupaklptāni dravyāṇi stenayennaraḥ |taṃ ādyaṃ daṇḍayedrājā yaścāgniṃ corayedgṛhāt

येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते ।तत्तदेव हरेत्तस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः

yena yena yathāṅgena steno nṛṣu viceṣṭate |tattadeva harettasya pratyādeśāya pārthivaḥ

पिताचार्यः सुहृन्माता भार्या पुत्रः पुरोहितः ।नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति यः स्वधर्मे न तिष्ठति

pitācāryaḥ suhṛnmātā bhāryā putraḥ purohitaḥ |nādaṇḍyo nāma rājño'sti yaḥ svadharme na tiṣṭhati

कार्षापणं भवेद्दण्ड्यो यत्रान्यः प्राकृतो जनः ।तत्र राजा भवेद्दण्ड्यः सहस्रं इति धारणा

kārṣāpaṇaṃ bhaveddaṇḍyo yatrānyaḥ prākṛto janaḥ |tatra rājā bhaveddaṇḍyaḥ sahasraṃ iti dhāraṇā

अष्टापाद्यं तु शूद्रस्य स्तेये भवति किल्बिषम् ।षोडशैव तु वैश्यस्य द्वात्रिंशत्क्षत्रियस्य च

aṣṭāpādyaṃ tu śūdrasya steye bhavati kilbiṣam |ṣoḍaśaiva tu vaiśyasya dvātriṃśatkṣatriyasya ca

ब्राह्मणस्य चतुःषष्टिः पूर्णं वापि शतं भवेत् ।द्विगुणा वा चतुःषष्टिस्तद्दोषगुणविद्धि सः

brāhmaṇasya catuḥṣaṣṭiḥ pūrṇaṃ vāpi śataṃ bhavet |dviguṇā vā catuḥṣaṣṭistaddoṣaguṇaviddhi saḥ

वानस्पत्यं मूलफलं दार्वग्न्यर्थं तथैव च ।तृणं च गोभ्यो ग्रासार्थं अस्तेयं मनुरब्रवीत्

vānaspatyaṃ mūlaphalaṃ dārvagnyarthaṃ tathaiva ca |tṛṇaṃ ca gobhyo grāsārthaṃ asteyaṃ manurabravīt

योऽदत्तादायिनो हस्ताल्लिप्सेत ब्राह्मणो धनम् ।याजनाध्यापनेनापि यथा स्तेनस्तथैव सः

yo'dattādāyino hastāllipseta brāhmaṇo dhanam |yājanādhyāpanenāpi yathā stenastathaiva saḥ

द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिर्द्वाविक्षू द्वे च मूलके ।आददानः परक्षेत्रान्न दण्डं दातुं अर्हति

dvijo'dhvagaḥ kṣīṇavṛttirdvāvikṣū dve ca mūlake |ādadānaḥ parakṣetrānna daṇḍaṃ dātuṃ arhati

असंदितानां संदाता संदितानां च मोक्षकः ।दासाश्वरथहर्ता च प्राप्तः स्याच्चोरकिल्बिषम्

asaṃditānāṃ saṃdātā saṃditānāṃ ca mokṣakaḥ |dāsāśvarathahartā ca prāptaḥ syāccorakilbiṣam

अनेन विधिना राजा कुर्वाणः स्तेननिग्रहम् ।यशोऽस्मिन्प्राप्नुयाल्लोके प्रेत्य चानुत्तमं सुखम्

anena vidhinā rājā kurvāṇaḥ stenanigraham |yaśo'sminprāpnuyālloke pretya cānuttamaṃ sukham

ऐन्द्रं स्थानं अभिप्रेप्सुर्यशश्चाक्षयं अव्ययम् ।नोपेक्षेत क्षणं अपि राजा साहसिकं नरम्

aindraṃ sthānaṃ abhiprepsuryaśaścākṣayaṃ avyayam |nopekṣeta kṣaṇaṃ api rājā sāhasikaṃ naram

वाग्दुष्टात्तस्कराच्चैव दण्डेनैव च हिंसतः ।साहसस्य नरः कर्ता विज्ञेयः पापकृत्तमः

vāgduṣṭāttaskarāccaiva daṇḍenaiva ca hiṃsataḥ |sāhasasya naraḥ kartā vijñeyaḥ pāpakṛttamaḥ

साहसे वर्तमानं तु यो मर्षयति पार्थिवः ।स विनाशं व्रजत्याशु विद्वेषं चाधिगच्छति

sāhase vartamānaṃ tu yo marṣayati pārthivaḥ |sa vināśaṃ vrajatyāśu vidveṣaṃ cādhigacchati

न मित्रकारणाद्राजा विपुलाद्वा धनागमात् ।समुत्सृजेत्साहसिकान्सर्वभूतभयावहान्

na mitrakāraṇādrājā vipulādvā dhanāgamāt |samutsṛjetsāhasikānsarvabhūtabhayāvahān

शस्त्रं द्विजातिभिर्ग्राह्यं धर्मो यत्रोपरुध्यते ।द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालकारिते

śastraṃ dvijātibhirgrāhyaṃ dharmo yatroparudhyate |dvijātīnāṃ ca varṇānāṃ viplave kālakārite

आत्मनश्च परित्राणे दक्षिणानां च संगरे ।स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च घ्नन्धर्मेण न दुष्यति

ātmanaśca paritrāṇe dakṣiṇānāṃ ca saṃgare |strīviprābhyupapattau ca ghnandharmeṇa na duṣyati

गुरुं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।आततायिनं आयान्तं हन्यादेवाविचारयन्

guruṃ vā bālavṛddhau vā brāhmaṇaṃ vā bahuśrutam |ātatāyinaṃ āyāntaṃ hanyādevāvicārayan

नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ।प्रकाशं वाप्रकाशं वा मन्युस्तं मन्युं ऋच्छति

nātatāyivadhe doṣo hanturbhavati kaścana |prakāśaṃ vāprakāśaṃ vā manyustaṃ manyuṃ ṛcchati

परदाराभिमर्शेषु प्रवृत्तान्नॄन्महीपतिः ।उद्वेजनकरैर्दण्डैश्छिन्नयित्वा प्रवासयेत्

paradārābhimarśeṣu pravṛttānnṝnmahīpatiḥ |udvejanakarairdaṇḍaiśchinnayitvā pravāsayet

तत्समुत्थो हि लोकस्य जायते वर्णसंकरः ।येन मूलहरोऽधर्मः सर्वनाशाय कल्पते

tatsamuttho hi lokasya jāyate varṇasaṃkaraḥ |yena mūlaharo'dharmaḥ sarvanāśāya kalpate

परस्य पत्न्या पुरुषः संभाषां योजयन्रहः ।पूर्वं आक्षारितो दोषैः प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम्

parasya patnyā puruṣaḥ saṃbhāṣāṃ yojayanrahaḥ |pūrvaṃ ākṣārito doṣaiḥ prāpnuyātpūrvasāhasam

यस्त्वनाक्षारितः पूर्वं अभिभाषते कारणात् ।न दोषं प्राप्नुयात्किं चिन्न हि तस्य व्यतिक्रमः

yastvanākṣāritaḥ pūrvaṃ abhibhāṣate kāraṇāt |na doṣaṃ prāpnuyātkiṃ cinna hi tasya vyatikramaḥ

परस्त्रियं योऽभिवदेत्तीर्थेऽरण्ये वनेऽपि वा ।नदीनां वापि संभेदे स संग्रहणं आप्नुयात्

parastriyaṃ yo'bhivadettīrthe'raṇye vane'pi vā |nadīnāṃ vāpi saṃbhede sa saṃgrahaṇaṃ āpnuyāt

उपचारक्रिया केलिः स्पर्शो भूषणवाससाम् ।सह खट्वासनं चैव सर्वं संग्रहणं स्मृतम्

upacārakriyā keliḥ sparśo bhūṣaṇavāsasām |saha khaṭvāsanaṃ caiva sarvaṃ saṃgrahaṇaṃ smṛtam

स्त्रियं स्पृशेददेशे यः स्पृष्टो वा मर्षयेत्तया ।परस्परस्यानुमते सर्वं संग्रहणं स्मृतम्

striyaṃ spṛśedadeśe yaḥ spṛṣṭo vā marṣayettayā |parasparasyānumate sarvaṃ saṃgrahaṇaṃ smṛtam

अब्राह्मणः संग्रहणे प्राणान्तं दण्डं अर्हति ।चतुर्णां अपि वर्णानां दारा रक्ष्यतमाः सदा

abrāhmaṇaḥ saṃgrahaṇe prāṇāntaṃ daṇḍaṃ arhati |caturṇāṃ api varṇānāṃ dārā rakṣyatamāḥ sadā

भिक्षुका बन्दिनश्चैव दीक्षिताः कारवस्तथा ।संभाषनं सह स्त्रीभिः कुर्युरप्रतिवारिताः

bhikṣukā bandinaścaiva dīkṣitāḥ kāravastathā |saṃbhāṣanaṃ saha strībhiḥ kuryuraprativāritāḥ

न संभाषां परस्त्रीभिः प्रतिषिद्धः समाचरेत् ।निषिद्धो भाषमाणस्तु सुवर्णं दण्डं अर्हति

na saṃbhāṣāṃ parastrībhiḥ pratiṣiddhaḥ samācaret |niṣiddho bhāṣamāṇastu suvarṇaṃ daṇḍaṃ arhati

नैष चारणदारेषु विधिर्नात्मोपजीविषु ।सज्जयन्ति हि ते नारीर्निगूढाश्चारयन्ति च

naiṣa cāraṇadāreṣu vidhirnātmopajīviṣu |sajjayanti hi te nārīrnigūḍhāścārayanti ca

किं चिदेव तु दाप्यः स्यात्संभाषां ताभिराचरन् ।प्रैष्यासु चैकभक्तासु रहः प्रव्रजितासु च

kiṃ cideva tu dāpyaḥ syātsaṃbhāṣāṃ tābhirācaran |praiṣyāsu caikabhaktāsu rahaḥ pravrajitāsu ca

योऽकामां दूषयेत्कन्यां स सद्यो वधं अर्हति ।सकामां दूषयंस्तुल्यो न वधं प्राप्नुयान्नरः

yo'kāmāṃ dūṣayetkanyāṃ sa sadyo vadhaṃ arhati |sakāmāṃ dūṣayaṃstulyo na vadhaṃ prāpnuyānnaraḥ

कन्यां भजन्तीं उत्कृष्टं न किं चिदपि दापयेत् ।जघन्यं सेवमानां तु संयतां वासयेद्गृहे

kanyāṃ bhajantīṃ utkṛṣṭaṃ na kiṃ cidapi dāpayet |jaghanyaṃ sevamānāṃ tu saṃyatāṃ vāsayedgṛhe

उत्तमां सेवमानस्तु जघन्यो वधं अर्हति ।शुल्कं दद्यात्सेवमानः समां इच्छेत्पिता यदि

uttamāṃ sevamānastu jaghanyo vadhaṃ arhati |śulkaṃ dadyātsevamānaḥ samāṃ icchetpitā yadi

अभिषह्य तु यः कन्यां कुर्याद्दर्पेण मानवः ।तस्याशु कर्त्ये अङ्गुल्यौ दण्डं चार्हति षट्शतम्

abhiṣahya tu yaḥ kanyāṃ kuryāddarpeṇa mānavaḥ |tasyāśu kartye aṅgulyau daṇḍaṃ cārhati ṣaṭśatam

सकामां दूषयंस्तुल्यो नाङ्गुलिच्छेदं आप्नुयात् ।द्विशतं तु दमं दाप्यः प्रसङ्गविनिवृत्तये

sakāmāṃ dūṣayaṃstulyo nāṅgulicchedaṃ āpnuyāt |dviśataṃ tu damaṃ dāpyaḥ prasaṅgavinivṛttaye

कन्यैव कन्यां या कुर्यात्तस्याः स्याद्द्विशतो दमः ।शुल्कं च द्विगुणं दद्याच्छिफाश्चैवाप्नुयाद्दश

kanyaiva kanyāṃ yā kuryāttasyāḥ syāddviśato damaḥ |śulkaṃ ca dviguṇaṃ dadyācchiphāścaivāpnuyāddaśa

या तु कन्यां प्रकुर्यात्स्त्री सा सद्यो मौण्ड्यं अर्हति ।अङ्गुल्योरेव वा छेदं खरेणोद्वहनं तथा

yā tu kanyāṃ prakuryātstrī sā sadyo mauṇḍyaṃ arhati |aṅgulyoreva vā chedaṃ khareṇodvahanaṃ tathā

भर्तारं लङ्घयेद्या तु स्त्री ज्ञातिगुणदर्पिता ।तां श्वभिः खादयेद्राजा संस्थाने बहुसंस्थिते

bhartāraṃ laṅghayedyā tu strī jñātiguṇadarpitā |tāṃ śvabhiḥ khādayedrājā saṃsthāne bahusaṃsthite

पुमांसं दाहयेत्पापं शयने तप्त आयसे ।अभ्यादध्युश्च काष्ठानि तत्र दह्येत पापकृत्

pumāṃsaṃ dāhayetpāpaṃ śayane tapta āyase |abhyādadhyuśca kāṣṭhāni tatra dahyeta pāpakṛt

संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो दमः ।व्रात्यया सह संवासे चाण्डाल्या तावदेव तु

saṃvatsarābhiśastasya duṣṭasya dviguṇo damaḥ |vrātyayā saha saṃvāse cāṇḍālyā tāvadeva tu

शूद्रो गुप्तं अगुप्तं वा द्वैजातं वर्णं आवसन् ।अगुप्तं अङ्गसर्वस्वैर्गुप्तं सर्वेण हीयते

śūdro guptaṃ aguptaṃ vā dvaijātaṃ varṇaṃ āvasan |aguptaṃ aṅgasarvasvairguptaṃ sarveṇa hīyate

वैश्यः सर्वस्वदण्डः स्यात्संवत्सरनिरोधतः ।सहस्रं क्षत्रियो दण्ड्यो मौण्ड्यं मूत्रेण चार्हति

vaiśyaḥ sarvasvadaṇḍaḥ syātsaṃvatsaranirodhataḥ |sahasraṃ kṣatriyo daṇḍyo mauṇḍyaṃ mūtreṇa cārhati

ब्राह्मणीं यद्यगुप्तां तु गच्छेतां वैश्यपार्थिवौ ।वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात्क्षत्रियं तु सहस्रिणम्

brāhmaṇīṃ yadyaguptāṃ tu gacchetāṃ vaiśyapārthivau |vaiśyaṃ pañcaśataṃ kuryātkṣatriyaṃ tu sahasriṇam

उभावपि तु तावेव ब्राह्मण्या गुप्तया सह ।विप्लुतौ शूद्रवद्दण्ड्यौ दग्धव्यौ वा कटाग्निना

ubhāvapi tu tāveva brāhmaṇyā guptayā saha |viplutau śūdravaddaṇḍyau dagdhavyau vā kaṭāgninā

सहस्रं ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्तां विप्रां बलाद्व्रजन् ।शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादिच्छन्त्या सह संगतः

sahasraṃ brāhmaṇo daṇḍyo guptāṃ viprāṃ balādvrajan |śatāni pañca daṇḍyaḥ syādicchantyā saha saṃgataḥ

मौण्ड्यं प्राणान्तिकं दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते ।इतरेषां तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत्

mauṇḍyaṃ prāṇāntikaṃ daṇḍo brāhmaṇasya vidhīyate |itareṣāṃ tu varṇānāṃ daṇḍaḥ prāṇāntiko bhavet

न जातु ब्राह्मणं हन्यात्सर्वपापेष्वपि स्थितम् ।राष्ट्रादेनं बहिः कुर्यात्समग्रधनं अक्षतम्

na jātu brāhmaṇaṃ hanyātsarvapāpeṣvapi sthitam |rāṣṭrādenaṃ bahiḥ kuryātsamagradhanaṃ akṣatam

न ब्राह्मणवधाद्भूयानधर्मो विद्यते भुवि ।तस्मादस्य वधं राजा मनसापि न चिन्तयेत्

na brāhmaṇavadhādbhūyānadharmo vidyate bhuvi |tasmādasya vadhaṃ rājā manasāpi na cintayet

वैश्यश्चेत्क्षत्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्रियो व्रजेत् ।यो ब्राह्मण्यां अगुप्तायां तावुभौ दण्डं अर्हतः

vaiśyaścetkṣatriyāṃ guptāṃ vaiśyāṃ vā kṣatriyo vrajet |yo brāhmaṇyāṃ aguptāyāṃ tāvubhau daṇḍaṃ arhataḥ

सहस्रं ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते व्रजन् ।शूद्रायां क्षत्रियविशोः साहस्रो वै भवेद्दमः

sahasraṃ brāhmaṇo daṇḍaṃ dāpyo gupte tu te vrajan |śūdrāyāṃ kṣatriyaviśoḥ sāhasro vai bhaveddamaḥ

क्षत्रियायां अगुप्तायां वैश्ये पञ्चशतं दमः ।मूत्रेण मौण्ड्यं इच्छेत्तु क्षत्रियो दण्डं एव वा

kṣatriyāyāṃ aguptāyāṃ vaiśye pañcaśataṃ damaḥ |mūtreṇa mauṇḍyaṃ icchettu kṣatriyo daṇḍaṃ eva vā

अगुप्ते क्षत्रियावैश्ये शूद्रां वा ब्राह्मणो व्रजन् ।शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यात्सहस्रं त्वन्त्यजस्त्रियम्

agupte kṣatriyāvaiśye śūdrāṃ vā brāhmaṇo vrajan |śatāni pañca daṇḍyaḥ syātsahasraṃ tvantyajastriyam

यस्य स्तेनः पुरे नास्ति नान्यस्त्रीगो न दुष्टवाक् ।न साहसिकदण्डघ्नो स राजा शक्रलोकभाक्

yasya stenaḥ pure nāsti nānyastrīgo na duṣṭavāk |na sāhasikadaṇḍaghno sa rājā śakralokabhāk

एतेषां निग्रहो राज्ञः पञ्चानां विषये स्वके ।सांराज्यकृत्सजात्येषु लोके चैव यशस्करः

eteṣāṃ nigraho rājñaḥ pañcānāṃ viṣaye svake |sāṃrājyakṛtsajātyeṣu loke caiva yaśaskaraḥ

ऋत्विजं यस्त्यजेद्याज्यो याज्यं च र्त्विक्त्यजेद्यदि ।शक्तं कर्मण्यदुष्टं च तयोर्दण्डः शतं शतम्

ṛtvijaṃ yastyajedyājyo yājyaṃ ca rtviktyajedyadi |śaktaṃ karmaṇyaduṣṭaṃ ca tayordaṇḍaḥ śataṃ śatam

न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागं अर्हति ।त्यजन्नपतितानेतान्राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट्

na mātā na pitā na strī na putrastyāgaṃ arhati |tyajannapatitānetānrājñā daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ

आश्रमेषु द्विजातीनां कार्ये विवदतां मिथः ।न विब्रूयान्नृपो धर्मं चिकीर्षन्हितं आत्मनः

āśrameṣu dvijātīnāṃ kārye vivadatāṃ mithaḥ |na vibrūyānnṛpo dharmaṃ cikīrṣanhitaṃ ātmanaḥ

यथार्हं एतानभ्यर्च्य ब्राह्मणैः सह पार्थिवः ।सान्त्वेन प्रशमय्यादौ स्वधर्मं प्रतिपादयेत्

yathārhaṃ etānabhyarcya brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ |sāntvena praśamayyādau svadharmaṃ pratipādayet

प्रतिवेश्यानुवेश्यौ च कल्याणे विंशतिद्विजे ।अर्हावभोजयन्विप्रो दण्डं अर्हति माषकम्

prativeśyānuveśyau ca kalyāṇe viṃśatidvije |arhāvabhojayanvipro daṇḍaṃ arhati māṣakam

श्रोत्रियः श्रोत्रियं साधुं भूतिकृत्येष्वभोजयन् ।तदन्नं द्विगुणं दाप्यो हिरण्यं चैव माषकम्

śrotriyaḥ śrotriyaṃ sādhuṃ bhūtikṛtyeṣvabhojayan |tadannaṃ dviguṇaṃ dāpyo hiraṇyaṃ caiva māṣakam

अन्धो जडः पीठसर्पी सप्तत्या स्थविरश्च यः ।श्रोत्रियेषूपकुर्वंश्च न दाप्याः केन चित्करम्

andho jaḍaḥ pīṭhasarpī saptatyā sthaviraśca yaḥ |śrotriyeṣūpakurvaṃśca na dāpyāḥ kena citkaram

श्रोत्रियं व्याधितार्तौ च बालवृद्धावकिंचनम् ।महाकुलीनं आर्यं च राजा संपूजयेत्सदा

śrotriyaṃ vyādhitārtau ca bālavṛddhāvakiṃcanam |mahākulīnaṃ āryaṃ ca rājā saṃpūjayetsadā

शाल्मलीफलके श्लक्ष्णे नेनिज्यान्नेजकः शनैः ।न च वासांसि वासोभिर्निर्हरेन्न च वासयेत्

śālmalīphalake ślakṣṇe nenijyānnejakaḥ śanaiḥ |na ca vāsāṃsi vāsobhirnirharenna ca vāsayet

तन्तुवायो दशपलं दद्यादेकपलाधिकम् ।अतोऽन्यथा वर्तमानो दाप्यो द्वादशकं दमम्

tantuvāyo daśapalaṃ dadyādekapalādhikam |ato'nyathā vartamāno dāpyo dvādaśakaṃ damam

शुल्कस्थानेषु कुशलाः सर्वपण्यविचक्षणाः ।कुर्युरर्घं यथापण्यं ततो विंशं नृपो हरेत्

śulkasthāneṣu kuśalāḥ sarvapaṇyavicakṣaṇāḥ |kuryurarghaṃ yathāpaṇyaṃ tato viṃśaṃ nṛpo haret

राज्ञः प्रख्यातभाण्डानि प्रतिषिद्धानि यानि च ।ताणि निर्हरतो लोभात्सर्वहारं हरेन्नृपः

rājñaḥ prakhyātabhāṇḍāni pratiṣiddhāni yāni ca |tāṇi nirharato lobhātsarvahāraṃ harennṛpaḥ

शुल्कस्थानं परिहरन्नकाले क्रयविक्रयी ।मिथ्यावादी च संख्याने दाप्योऽष्टगुणं अत्ययम्

śulkasthānaṃ pariharannakāle krayavikrayī |mithyāvādī ca saṃkhyāne dāpyo'ṣṭaguṇaṃ atyayam

आगमं निर्गमं स्थानं तथा वृद्धिक्षयावुभौ ।विचार्य सर्वपण्यानां कारयेत्क्रयविक्रयौ

āgamaṃ nirgamaṃ sthānaṃ tathā vṛddhikṣayāvubhau |vicārya sarvapaṇyānāṃ kārayetkrayavikrayau

पञ्चरात्रे पञ्चरात्रे पक्षे पक्षेऽथ वा गते ।कुर्वीत चैषां प्रत्यक्षं अर्घसंस्थापनं नृपः

pañcarātre pañcarātre pakṣe pakṣe'tha vā gate |kurvīta caiṣāṃ pratyakṣaṃ arghasaṃsthāpanaṃ nṛpaḥ

तुलामानं प्रतीमानं सर्वं च स्यात्सुलक्षितम् ।षट्सु षट्सु च मासेषु पुनरेव परीक्षयेत्

tulāmānaṃ pratīmānaṃ sarvaṃ ca syātsulakṣitam |ṣaṭsu ṣaṭsu ca māseṣu punareva parīkṣayet

पणं यानं तरे दाप्यं पौरुषोऽर्धपणं तरे ।पादं पशुश्च योषिच्च पादार्धं रिक्तकः पुमान्

paṇaṃ yānaṃ tare dāpyaṃ pauruṣo'rdhapaṇaṃ tare |pādaṃ paśuśca yoṣicca pādārdhaṃ riktakaḥ pumān

भाण्डपूर्णानि यानानि तार्यं दाप्यानि सारतः ।रिक्तभाण्डानि यत्किं चित्पुमांसश्चापरिच्छदाः

bhāṇḍapūrṇāni yānāni tāryaṃ dāpyāni sārataḥ |riktabhāṇḍāni yatkiṃ citpumāṃsaścāparicchadāḥ

दीर्घाध्वनि यथादेशं यथाकालं तरो भवेत् ।नदीतीरेषु तद्विद्यात्समुद्रे नास्ति लक्षणम्

dīrghādhvani yathādeśaṃ yathākālaṃ taro bhavet |nadītīreṣu tadvidyātsamudre nāsti lakṣaṇam

गर्भिणी तु द्विमासादिस्तथा प्रव्रजितो मुनिः ।ब्राह्मणा लिङ्गिनश्चैव न दाप्यास्तारिकं तरे

garbhiṇī tu dvimāsādistathā pravrajito muniḥ |brāhmaṇā liṅginaścaiva na dāpyāstārikaṃ tare

यन्नावि किं चिद्दाशानां विशीर्येतापराधतः ।तद्दाशैरेव दातव्यं समागम्य स्वतोऽंशतः

yannāvi kiṃ ciddāśānāṃ viśīryetāparādhataḥ |taddāśaireva dātavyaṃ samāgamya svato'ṃśataḥ

एष नौयायिनां उक्तो व्यवहारस्य निर्णयः ।दाशापराधतस्तोये दैविके नास्ति निग्रहः

eṣa nauyāyināṃ ukto vyavahārasya nirṇayaḥ |dāśāparādhatastoye daivike nāsti nigrahaḥ

वाणिज्यं कारयेद्वैश्यं कुसीदं कृषिं एव च ।पशूनां रक्षणं चैव दास्यं शूद्रं द्विजन्मनाम्

vāṇijyaṃ kārayedvaiśyaṃ kusīdaṃ kṛṣiṃ eva ca |paśūnāṃ rakṣaṇaṃ caiva dāsyaṃ śūdraṃ dvijanmanām

क्षत्रियं चैव वैश्यं च ब्राह्मणो वृत्तिकर्शितौ ।बिभृयादानृशंस्येन स्वानि कर्माणि कारयेत्

kṣatriyaṃ caiva vaiśyaṃ ca brāhmaṇo vṛttikarśitau |bibhṛyādānṛśaṃsyena svāni karmāṇi kārayet

दास्यं तु कारयंल्लोभाद्ब्राह्मणः संस्कृतान्द्विजान् ।अनिच्छतः प्राभवत्याद्राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट्

dāsyaṃ tu kārayaṃllobhādbrāhmaṇaḥ saṃskṛtāndvijān |anicchataḥ prābhavatyādrājñā daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ

शूद्रं तु कारयेद्दास्यं क्रीतं अक्रीतं एव वा ।दास्यायैव हि सृष्टोऽसौ ब्राह्मणस्य स्वयंभुवा

śūdraṃ tu kārayeddāsyaṃ krītaṃ akrītaṃ eva vā |dāsyāyaiva hi sṛṣṭo'sau brāhmaṇasya svayaṃbhuvā

न स्वामिना निसृष्टोऽपि शूद्रो दास्याद्विमुच्यते ।निसर्गजं हि तत्तस्य कस्तस्मात्तदपोहति

na svāminā nisṛṣṭo'pi śūdro dāsyādvimucyate |nisargajaṃ hi tattasya kastasmāttadapohati

ध्वजाहृतो भक्तदासो गृहजः क्रीतदत्त्रिमौ ।पैत्रिको दण्डदासश्च सप्तैते दासयोनयः

dhvajāhṛto bhaktadāso gṛhajaḥ krītadattrimau |paitriko daṇḍadāsaśca saptaite dāsayonayaḥ

भार्या पुत्रश्च दासश्च त्रय एवाधनाः स्मृताः ।यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम्

bhāryā putraśca dāsaśca traya evādhanāḥ smṛtāḥ |yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam

विस्रब्धं ब्राह्मणः शूद्राद्द्रव्योपादानं आचरेत् ।न हि तस्यास्ति किं चित्स्वं भर्तृहार्यधनो हि सः

visrabdhaṃ brāhmaṇaḥ śūdrāddravyopādānaṃ ācaret |na hi tasyāsti kiṃ citsvaṃ bhartṛhāryadhano hi saḥ

वैश्यशूद्रौ प्रयत्नेन स्वानि कर्माणि कारयेत् ।तौ हि च्युतौ स्वकर्मभ्यः क्षोभयेतां इदं जगत्

vaiśyaśūdrau prayatnena svāni karmāṇi kārayet |tau hi cyutau svakarmabhyaḥ kṣobhayetāṃ idaṃ jagat

अहन्यहन्यवेक्षेत कर्मान्तान्वाहनानि च ।आयव्ययौ च नियतावाकरान्कोशं एव च

ahanyahanyavekṣeta karmāntānvāhanāni ca |āyavyayau ca niyatāvākarānkośaṃ eva ca

एवं सर्वानिमान्राजा व्यवहारान्समापयन् ।व्यपोह्य किल्बिषं सर्वं प्राप्नोति परमां गतिम्

evaṃ sarvānimānrājā vyavahārānsamāpayan |vyapohya kilbiṣaṃ sarvaṃ prāpnoti paramāṃ gatim