Adhyaya 9: Husband and Wife; Inheritance; Lower Castes

पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव धर्मे वर्त्मनि तिष्ठतोः ।संयोगे विप्रयोगे च धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्

puruṣasya striyāścaiva dharme vartmani tiṣṭhatoḥ |saṃyoge viprayoge ca dharmānvakṣyāmi śāśvatān

अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् ।विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे

asvatantrāḥ striyaḥ kāryāḥ puruṣaiḥ svairdivāniśam |viṣayeṣu ca sajjantyaḥ saṃsthāpyā ātmano vaśe

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।रक्षन्ति स्थविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यं अर्हति

pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane |rakṣanti sthavire putrā na strī svātantryaṃ arhati

कालेऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपयन्पतिः ।मृते भर्तरि पुत्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता

kāle'dātā pitā vācyo vācyaścānupayanpatiḥ |mṛte bhartari putrastu vācyo māturarakṣitā

सूक्ष्मेभ्योऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः ।द्वयोर्हि कुलयोः शोकं आवहेयुररक्षिताः

sūkṣmebhyo'pi prasaṅgebhyaḥ striyo rakṣyā viśeṣataḥ |dvayorhi kulayoḥ śokaṃ āvaheyurarakṣitāḥ

इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्मं उत्तमम् ।यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि

imaṃ hi sarvavarṇānāṃ paśyanto dharmaṃ uttamam |yatante rakṣituṃ bhāryāṃ bhartāro durbalā api

स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलं आत्मानं एव च ।स्वं च धर्मं प्रयत्नेन जायां रक्षन्हि रक्षति

svāṃ prasūtiṃ caritraṃ ca kulaṃ ātmānaṃ eva ca |svaṃ ca dharmaṃ prayatnena jāyāṃ rakṣanhi rakṣati

पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते ।जायायास्तद्धि जायात्वं यदस्यां जायते पुनः

patirbhāryāṃ saṃpraviśya garbho bhūtveha jāyate |jāyāyāstaddhi jāyātvaṃ yadasyāṃ jāyate punaḥ

यादृशं भजते हि स्त्री सुतं सूते तथाविधम् ।तस्मात्प्रजाविशुद्ध्यर्थं स्त्रियं रक्षेत्प्रयत्नतः

yādṛśaṃ bhajate hi strī sutaṃ sūte tathāvidham |tasmātprajāviśuddhyarthaṃ striyaṃ rakṣetprayatnataḥ

न कश्चिद्योषितः शक्तः प्रसह्य परिरक्षितुम् ।एतैरुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितुम्

na kaścidyoṣitaḥ śaktaḥ prasahya parirakṣitum |etairupāyayogaistu śakyāstāḥ parirakṣitum

अर्थस्य संग्रहे चैनां व्यये चैव नियोजयेत् ।शौचे धर्मेऽन्नपक्त्यां च पारिणाह्यस्य वेक्षणे

arthasya saṃgrahe caināṃ vyaye caiva niyojayet |śauce dharme'nnapaktyāṃ ca pāriṇāhyasya vekṣaṇe

अरक्षिता गृहे रुद्धाः पुरुषैराप्तकारिभिः ।आत्मानं आत्मना यास्तु रक्षेयुस्ताः सुरक्षिताः

arakṣitā gṛhe ruddhāḥ puruṣairāptakāribhiḥ |ātmānaṃ ātmanā yāstu rakṣeyustāḥ surakṣitāḥ

पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम् ।स्वप्नोऽन्यगेहवासश्च नारीसंदूषणानि षट्

pānaṃ durjanasaṃsargaḥ patyā ca viraho'ṭanam |svapno'nyagehavāsaśca nārīsaṃdūṣaṇāni ṣaṭ

नैता रूपं परीक्षन्ते नासां वयसि संस्थितिः ।सुरूपं वा विरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते

naitā rūpaṃ parīkṣante nāsāṃ vayasi saṃsthitiḥ |surūpaṃ vā virūpaṃ vā pumānityeva bhuñjate

पौंश्चल्याच्चलचित्ताच्च नैस्नेह्याच्च स्वभावतः ।रक्षिता यत्नतोऽपीह भर्तृष्वेता विकुर्वते

pauṃścalyāccalacittācca naisnehyācca svabhāvataḥ |rakṣitā yatnato'pīha bhartṛṣvetā vikurvate

एवं स्वभावं ज्ञात्वासां प्रजापतिनिसर्गजम् ।परमं यत्नं आतिष्ठेत्पुरुषो रक्षणं प्रति

evaṃ svabhāvaṃ jñātvāsāṃ prajāpatinisargajam |paramaṃ yatnaṃ ātiṣṭhetpuruṣo rakṣaṇaṃ prati

शय्यासनं अलङ्कारं कामं क्रोधं अनार्जवं ंःअनार्यताम्] ।द्रोहभावं कुचर्यां च स्त्रीभ्यो मनुरकल्पयत्

śayyāsanaṃ alaṅkāraṃ kāmaṃ krodhaṃ anārjavaṃ ṃḥanāryatām] |drohabhāvaṃ kucaryāṃ ca strībhyo manurakalpayat

नास्ति स्त्रीणां क्रिया मन्त्रैरिति धर्मे व्यवस्थितिः ।निरिन्द्रिया ह्यमन्त्राश्च स्त्रीभ्योऽनृतं इति स्थितिः

nāsti strīṇāṃ kriyā mantrairiti dharme vyavasthitiḥ |nirindriyā hyamantrāśca strībhyo'nṛtaṃ iti sthitiḥ

तथा च श्रुतयो बह्व्यो निगीता निगमेष्वपि ।स्वालक्षण्यपरीक्षार्थं तासां शृणुत निष्कृतीः

tathā ca śrutayo bahvyo nigītā nigameṣvapi |svālakṣaṇyaparīkṣārthaṃ tāsāṃ śṛṇuta niṣkṛtīḥ

यन्मे माता प्रलुलुभे विचरन्त्यपतिव्रता ।तन्मे रेतः पिता वृङ्क्तां इत्यस्यैतन्निदर्शनम्

yanme mātā pralulubhe vicarantyapativratā |tanme retaḥ pitā vṛṅktāṃ ityasyaitannidarśanam

ध्यायत्यनिष्टं यत्किं चित्पाणिग्राहस्य चेतसा ।तस्यैष व्यभिचारस्य निह्नवः सम्यगुच्यते

dhyāyatyaniṣṭaṃ yatkiṃ citpāṇigrāhasya cetasā |tasyaiṣa vyabhicārasya nihnavaḥ samyagucyate

यादृग्गुणेन भर्त्रा स्त्री संयुज्येत यथाविधि ।तादृग्गुणा सा भवति समुद्रेणेव निम्नगा

yādṛgguṇena bhartrā strī saṃyujyeta yathāvidhi |tādṛgguṇā sā bhavati samudreṇeva nimnagā

अक्षमाला वसिष्ठेन संयुक्ताधमयोनिजा ।शारङ्गी मन्दपालेन जगामाभ्यर्हणीयताम्

akṣamālā vasiṣṭhena saṃyuktādhamayonijā |śāraṅgī mandapālena jagāmābhyarhaṇīyatām

एताश्चान्याश्च लोकेऽस्मिन्नपकृष्टप्रसूतयः ।उत्कर्षं योषितः प्राप्ताः स्वैः स्वैर्भर्तृगुणैः शुभैः

etāścānyāśca loke'sminnapakṛṣṭaprasūtayaḥ |utkarṣaṃ yoṣitaḥ prāptāḥ svaiḥ svairbhartṛguṇaiḥ śubhaiḥ

एषोदिता लोकयात्रा नित्यं स्त्रीपुंसयोः शुभा ।प्रेत्येह च सुखोदर्कान्प्रजाधर्मान्निबोधत

eṣoditā lokayātrā nityaṃ strīpuṃsayoḥ śubhā |pretyeha ca sukhodarkānprajādharmānnibodhata

प्रजनार्थं महाभागाः पूजार्हा गृहदीप्तयः ।स्त्रियः श्रियश्च गेहेषु न विशेषोऽस्ति कश्चन

prajanārthaṃ mahābhāgāḥ pūjārhā gṛhadīptayaḥ |striyaḥ śriyaśca geheṣu na viśeṣo'sti kaścana

उत्पादनं अपत्यस्य जातस्य परिपालनम् ।प्रत्यहं लोकयात्रायाः प्रत्यक्षं स्त्री निबन्धनम्

utpādanaṃ apatyasya jātasya paripālanam |pratyahaṃ lokayātrāyāḥ pratyakṣaṃ strī nibandhanam

अपत्यं धर्मकार्याणि शुश्रूषा रतिरुत्तमा ।दाराधीनस्तथा स्वर्गः पितॄणां आत्मनश्च ह

apatyaṃ dharmakāryāṇi śuśrūṣā ratiruttamā |dārādhīnastathā svargaḥ pitṝṇāṃ ātmanaśca ha

पतिं या नाभिचरति मनोवाग्देहसंयता ।सा भर्तृलोकानाप्नोति सद्भिः साध्वीति चोच्यते

patiṃ yā nābhicarati manovāgdehasaṃyatā |sā bhartṛlokānāpnoti sadbhiḥ sādhvīti cocyate

व्यभिचारात्तु भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्यताम् ।सृगालयोनिं चाप्नोति पापरोगैश्च पीड्यते

vyabhicārāttu bhartuḥ strī loke prāpnoti nindyatām |sṛgālayoniṃ cāpnoti pāparogaiśca pīḍyate

पुत्रं प्रत्युदितं सद्भिः पूर्वजैश्च महर्षिभिः ।विश्वजन्यं इमं पुण्यं उपन्यासं निबोधत

putraṃ pratyuditaṃ sadbhiḥ pūrvajaiśca maharṣibhiḥ |viśvajanyaṃ imaṃ puṇyaṃ upanyāsaṃ nibodhata

भर्तरि पुत्रं विजानन्ति श्रुतिद्वैधं तु कर्तरि ।आहुरुत्पादकं के चिदपरे क्षेत्रिणं विदुः

bhartari putraṃ vijānanti śrutidvaidhaṃ tu kartari |āhurutpādakaṃ ke cidapare kṣetriṇaṃ viduḥ

क्षेत्रभूता स्मृता नारी बीजभूतः स्मृतः पुमान् ।क्षेत्रबीजसमायोगात्संभवः सर्वदेहिनाम्

kṣetrabhūtā smṛtā nārī bījabhūtaḥ smṛtaḥ pumān |kṣetrabījasamāyogātsaṃbhavaḥ sarvadehinām

विशिष्टं कुत्र चिद्बीजं स्त्रीयोनिस्त्वेव कुत्र चित् ।उभयं तु समं यत्र सा प्रसूतिः प्रशस्यते

viśiṣṭaṃ kutra cidbījaṃ strīyonistveva kutra cit |ubhayaṃ tu samaṃ yatra sā prasūtiḥ praśasyate

बीजस्य चैव योन्याश्च बीजं उत्कृष्टं उच्यते ।सर्वभूतप्रसूतिर्हि बीजलक्षणलक्षिता

bījasya caiva yonyāśca bījaṃ utkṛṣṭaṃ ucyate |sarvabhūtaprasūtirhi bījalakṣaṇalakṣitā

यादृशं तूप्यते बीजं क्षेत्रे कालोपपादिते ।तादृग्रोहति तत्तस्मिन्बीजं स्वैर्व्यञ्जितं गुणैः

yādṛśaṃ tūpyate bījaṃ kṣetre kālopapādite |tādṛgrohati tattasminbījaṃ svairvyañjitaṃ guṇaiḥ

इयं भूमिर्हि भूतानां शाश्वती योनिरुच्यते ।न च योनिगुणान्कांश्चिद्बीजं पुष्यति पुष्टिषु

iyaṃ bhūmirhi bhūtānāṃ śāśvatī yonirucyate |na ca yoniguṇānkāṃścidbījaṃ puṣyati puṣṭiṣu

भूमावप्येककेदारे कालोप्तानि कृषीवलैः ।नानारूपाणि जायन्ते बीजानीह स्वभावतः

bhūmāvapyekakedāre kāloptāni kṛṣīvalaiḥ |nānārūpāṇi jāyante bījānīha svabhāvataḥ

व्रीहयः शालयो मुद्गास्तिला माषास्तथा यवाः ।यथाबीजं प्ररोहन्ति लशुनानीक्षवस्तथा

vrīhayaḥ śālayo mudgāstilā māṣāstathā yavāḥ |yathābījaṃ prarohanti laśunānīkṣavastathā

अन्यदुप्तं जातं अन्यदित्येतन्नोपपद्यते ।उप्यते यद्धि यद्बीजं तत्तदेव प्ररोहति

anyaduptaṃ jātaṃ anyadityetannopapadyate |upyate yaddhi yadbījaṃ tattadeva prarohati

तत्प्राज्ञेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिना ।आयुष्कामेन वप्तव्यं न जातु परयोषिति

tatprājñena vinītena jñānavijñānavedinā |āyuṣkāmena vaptavyaṃ na jātu parayoṣiti

अत्र गाथा वायुगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।यथा बीजं न वप्तव्यं पुंसा परपरिग्रहे

atra gāthā vāyugītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |yathā bījaṃ na vaptavyaṃ puṃsā paraparigrahe

नश्यतीषुर्यथा विद्धः खे विद्धं अनुविध्यतः ।तथा नश्यति वै क्षिप्रं बीजं परपरिग्रहे

naśyatīṣuryathā viddhaḥ khe viddhaṃ anuvidhyataḥ |tathā naśyati vai kṣipraṃ bījaṃ paraparigrahe

पृथोरपीमां पृथिवीं भार्यां पूर्वविदो विदुः ।स्थाणुच्छेदस्य केदारं आहुः शाल्यवतो मृगम्

pṛthorapīmāṃ pṛthivīṃ bhāryāṃ pūrvavido viduḥ |sthāṇucchedasya kedāraṃ āhuḥ śālyavato mṛgam

एतावानेव पुरुषो यज्जायात्मा प्रजेति ह ।विप्राः प्राहुस्तथा चैतद्यो भर्ता सा स्मृताङ्गना

etāvāneva puruṣo yajjāyātmā prajeti ha |viprāḥ prāhustathā caitadyo bhartā sā smṛtāṅganā

न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते ।एवं धर्मं विजानीमः प्राक्प्रजापतिनिर्मितम्

na niṣkrayavisargābhyāṃ bharturbhāryā vimucyate |evaṃ dharmaṃ vijānīmaḥ prākprajāpatinirmitam

सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते ।सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सतां सकृत्

sakṛdaṃśo nipatati sakṛtkanyā pradīyate |sakṛdāha dadānīti trīṇyetāni satāṃ sakṛt

यथा गोऽश्वोष्ट्रदासीषु महिष्यजाविकासु च ।नोत्पादकः प्रजाभागी तथैवान्याङ्गनास्वपि

yathā go'śvoṣṭradāsīṣu mahiṣyajāvikāsu ca |notpādakaḥ prajābhāgī tathaivānyāṅganāsvapi

येऽक्षेत्रिणो बीजवन्तः परक्षेत्रप्रवापिणः ।ते वै सस्यस्य जातस्य न लभन्ते फलं क्व चित्

ye'kṣetriṇo bījavantaḥ parakṣetrapravāpiṇaḥ |te vai sasyasya jātasya na labhante phalaṃ kva cit

यदन्यगोषु वृषभो वत्सानां जनयेच्छतम् ।गोमिनां एव ते वत्सा मोघं स्कन्दितं आर्षभम्

yadanyagoṣu vṛṣabho vatsānāṃ janayecchatam |gomināṃ eva te vatsā moghaṃ skanditaṃ ārṣabham

तथैवाक्षेत्रिणो बीजं परक्षेत्रप्रवापिणः ।कुर्वन्ति क्षेत्रिणां अर्थं न बीजी लभते फलम्

tathaivākṣetriṇo bījaṃ parakṣetrapravāpiṇaḥ |kurvanti kṣetriṇāṃ arthaṃ na bījī labhate phalam

फलं त्वनभिसंधाय क्षेत्रिणां बीजिनां तथा ।प्रत्यक्षं क्षेत्रिणां अर्थो बीजाद्योनिर्गलीयसी

phalaṃ tvanabhisaṃdhāya kṣetriṇāṃ bījināṃ tathā |pratyakṣaṃ kṣetriṇāṃ artho bījādyonirgalīyasī

क्रियाभ्युपगमात्त्वेतद्बीजार्थं यत्प्रदीयते ।तस्येह भागिनौ दृष्टौ बीजी क्षेत्रिक एव च

kriyābhyupagamāttvetadbījārthaṃ yatpradīyate |tasyeha bhāginau dṛṣṭau bījī kṣetrika eva ca

ओघवाताहृतं बीजं यस्य क्षेत्रे प्ररोहति ।क्षेत्रिकस्यैव तद्बीजं न वप्ता लभते फलम्

oghavātāhṛtaṃ bījaṃ yasya kṣetre prarohati |kṣetrikasyaiva tadbījaṃ na vaptā labhate phalam

एष धर्मो गवाश्वस्य दास्युष्ट्राजाविकस्य च ।विहंगमहिषीणां च विज्ञेयः प्रसवं प्रति

eṣa dharmo gavāśvasya dāsyuṣṭrājāvikasya ca |vihaṃgamahiṣīṇāṃ ca vijñeyaḥ prasavaṃ prati

एतद्वः सारफल्गुत्वं बीजयोन्योः प्रकीर्तितम् ।अतः परं प्रवक्ष्यामि योषितां धर्मं आपदि

etadvaḥ sāraphalgutvaṃ bījayonyoḥ prakīrtitam |ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yoṣitāṃ dharmaṃ āpadi

भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भार्या या गुरुपत्न्यनुजस्य सा ।यवीयसस्तु या भार्या स्नुषा ज्येष्ठस्य सा स्मृता

bhrāturjyeṣṭhasya bhāryā yā gurupatnyanujasya sā |yavīyasastu yā bhāryā snuṣā jyeṣṭhasya sā smṛtā

ज्येष्ठो यवीयसो भार्यां यवीयान्वाग्रजस्त्रियम् ।पतितौ भवतो गत्वा नियुक्तावप्यनापदि

jyeṣṭho yavīyaso bhāryāṃ yavīyānvāgrajastriyam |patitau bhavato gatvā niyuktāvapyanāpadi

देवराद्वा सपिण्डाद्वा स्त्रिया सम्यङ्नियुक्तया ।प्रजेप्सिताआधिगन्तव्या संतानस्य परिक्षये

devarādvā sapiṇḍādvā striyā samyaṅniyuktayā |prajepsitāādhigantavyā saṃtānasya parikṣaye

विधवायां नियुक्तस्तु घृताक्तो वाग्यतो निशि ।एकं उत्पादयेत्पुत्रं न द्वितीयं कथं चन

vidhavāyāṃ niyuktastu ghṛtākto vāgyato niśi |ekaṃ utpādayetputraṃ na dvitīyaṃ kathaṃ cana

द्वितीयं एके प्रजनं मन्यन्ते स्त्रीषु तद्विदः ।अनिर्वृतं नियोगार्थं पश्यन्तो धर्मतस्तयोः

dvitīyaṃ eke prajanaṃ manyante strīṣu tadvidaḥ |anirvṛtaṃ niyogārthaṃ paśyanto dharmatastayoḥ

विधवायां नियोगार्थे निर्वृत्ते तु यथाविधि ।गुरुवच्च स्नुषावच्च वर्तेयातां परस्परम्

vidhavāyāṃ niyogārthe nirvṛtte tu yathāvidhi |guruvacca snuṣāvacca varteyātāṃ parasparam

नियुक्तौ यौ विधिं हित्वा वर्तेयातां तु कामतः ।तावुभौ पतितौ स्यातां स्नुषागगुरुतल्पगौ

niyuktau yau vidhiṃ hitvā varteyātāṃ tu kāmataḥ |tāvubhau patitau syātāṃ snuṣāgagurutalpagau

नान्यस्मिन्विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजातिभिः ।अन्यस्मिन्हि नियुञ्जाना धर्मं हन्युः सनातनम्

nānyasminvidhavā nārī niyoktavyā dvijātibhiḥ |anyasminhi niyuñjānā dharmaṃ hanyuḥ sanātanam

नोद्वाहिकेषु मन्त्रेषु नियोगः कीर्त्यते क्व चित् ।न विवाहविधावुक्तं विधवावेदनं पुनः

nodvāhikeṣu mantreṣu niyogaḥ kīrtyate kva cit |na vivāhavidhāvuktaṃ vidhavāvedanaṃ punaḥ

अयं द्विजैर्हि विद्वद्भिः पशुधर्मो विगर्हितः ।मनुष्याणां अपि प्रोक्तो वेने राज्यं प्रशासति

ayaṃ dvijairhi vidvadbhiḥ paśudharmo vigarhitaḥ |manuṣyāṇāṃ api prokto vene rājyaṃ praśāsati

स महीं अखिलां भुञ्जन्राजर्षिप्रवरः पुरा ।वर्णानां संकरं चक्रे कामोपहतचेतनः

sa mahīṃ akhilāṃ bhuñjanrājarṣipravaraḥ purā |varṇānāṃ saṃkaraṃ cakre kāmopahatacetanaḥ

ततः प्रभृति यो मोहात्प्रमीतपतिकां स्त्रियम् ।नियोजयत्यपत्यार्थं तं विगर्हन्ति साधवः

tataḥ prabhṛti yo mohātpramītapatikāṃ striyam |niyojayatyapatyārthaṃ taṃ vigarhanti sādhavaḥ

यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः ।तां अनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः

yasyā mriyeta kanyāyā vācā satye kṛte patiḥ |tāṃ anena vidhānena nijo vindeta devaraḥ

यथाविध्यधिगम्यैनां शुक्लवस्त्रां शुचिव्रताम् ।मिथो भजेता प्रसवात्सकृत्सकृदृतावृतौ

yathāvidhyadhigamyaināṃ śuklavastrāṃ śucivratām |mitho bhajetā prasavātsakṛtsakṛdṛtāvṛtau

न दत्त्वा कस्य चित्कन्यां पुनर्दद्याद्विचक्षणः ।दत्त्वा पुनः प्रयच्छन्हि प्राप्नोति पुरुषानृतम्

na dattvā kasya citkanyāṃ punardadyādvicakṣaṇaḥ |dattvā punaḥ prayacchanhi prāpnoti puruṣānṛtam

विधिवत्प्रतिगृह्यापि त्यजेत्कन्यां विगर्हिताम् ।व्याधितां विप्रदुष्टां वा छद्मना चोपपादिताम्

vidhivatpratigṛhyāpi tyajetkanyāṃ vigarhitām |vyādhitāṃ vipraduṣṭāṃ vā chadmanā copapāditām

यस्तु दोषवतीं कन्यां अनाख्यायोपपादयेत् ।तस्य तद्वितथं कुर्यात्कन्यादातुर्दुरात्मनः

yastu doṣavatīṃ kanyāṃ anākhyāyopapādayet |tasya tadvitathaṃ kuryātkanyādāturdurātmanaḥ

विधाय वृत्तिं भार्यायाः प्रवसेत्कार्यवान्नरः ।अवृत्तिकर्शिता हि स्त्री प्रदुष्येत्स्थितिमत्यपि

vidhāya vṛttiṃ bhāryāyāḥ pravasetkāryavānnaraḥ |avṛttikarśitā hi strī praduṣyetsthitimatyapi

विधाय प्रोषिते वृत्तिं जीवेन्नियमं आस्थिता ।प्रोषिते त्वविधायैव जीवेच्छिल्पैरगर्हितैः

vidhāya proṣite vṛttiṃ jīvenniyamaṃ āsthitā |proṣite tvavidhāyaiva jīvecchilpairagarhitaiḥ

प्रोषितो धर्मकार्यार्थं प्रतीक्ष्योऽष्टौ नरः समाः ।विद्यार्थं षड्यशोऽर्थं वा कामार्थं त्रींस्तु वत्सरान्

proṣito dharmakāryārthaṃ pratīkṣyo'ṣṭau naraḥ samāḥ |vidyārthaṃ ṣaḍyaśo'rthaṃ vā kāmārthaṃ trīṃstu vatsarān

संवत्सरं प्रतीक्षेत द्विषन्तीं योषितं पतिः ।ऊर्ध्वं संवत्सरात्त्वेनां दायं हृत्वा न संवसेत्

saṃvatsaraṃ pratīkṣeta dviṣantīṃ yoṣitaṃ patiḥ |ūrdhvaṃ saṃvatsarāttvenāṃ dāyaṃ hṛtvā na saṃvaset

अतिक्रामेत्प्रमत्तं या मत्तं रोगार्तं एव वा ।सा त्रीन्मासान्परित्याज्या विभूषणपरिच्छदा

atikrāmetpramattaṃ yā mattaṃ rogārtaṃ eva vā |sā trīnmāsānparityājyā vibhūṣaṇaparicchadā

उन्मत्तं पतितं क्लीबं अबीजं पापरोगिणम् ।न त्यागोऽस्ति द्विषन्त्याश्च न च दायापवर्तनम्

unmattaṃ patitaṃ klībaṃ abījaṃ pāparogiṇam |na tyāgo'sti dviṣantyāśca na ca dāyāpavartanam

मद्यपासाधुवृत्ता च प्रतिकूला च या भवेत् ।व्याधिता वाधिवेत्तव्या हिंस्रार्थघ्नी च सर्वदा

madyapāsādhuvṛttā ca pratikūlā ca yā bhavet |vyādhitā vādhivettavyā hiṃsrārthaghnī ca sarvadā

वन्ध्याष्टमेऽधिवेद्याऽअब्दे दशमे तु मृतप्रजा ।एकादशे स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रियवादिनी

vandhyāṣṭame'dhivedyā'abde daśame tu mṛtaprajā |ekādaśe strījananī sadyastvapriyavādinī

या रोगिणी स्यात्तु हिता संपन्ना चैव शीलतः ।सानुज्ञाप्याधिवेत्तव्या नावमान्या च कर्हि चित्

yā rogiṇī syāttu hitā saṃpannā caiva śīlataḥ |sānujñāpyādhivettavyā nāvamānyā ca karhi cit

अधिविन्ना तु या नारी निर्गच्छेद्रुषिता गृहात् ।सा सद्यः संनिरोद्धव्या त्याज्या वा कुलसंनिधौ

adhivinnā tu yā nārī nirgacchedruṣitā gṛhāt |sā sadyaḥ saṃniroddhavyā tyājyā vā kulasaṃnidhau

प्रतिषिद्धापि चेद्या तु मद्यं अभ्युदयेष्वपि ।प्रेक्षासमाजं गच्छेद्वा सा दण्ड्या कृष्णलानि षट्

pratiṣiddhāpi cedyā tu madyaṃ abhyudayeṣvapi |prekṣāsamājaṃ gacchedvā sā daṇḍyā kṛṣṇalāni ṣaṭ

यदि स्वाश्चापराश्चैव विन्देरन्योषितो द्विजाः ।तासां वर्णक्रमेण स्याज्ज्येष्ठ्यं पूजा च वेश्म च

yadi svāścāparāścaiva vinderanyoṣito dvijāḥ |tāsāṃ varṇakrameṇa syājjyeṣṭhyaṃ pūjā ca veśma ca

भर्तुः शरीरशुश्रूषां धर्मकार्यं च नैत्यकम् ।स्वा चैव कुर्यात्सर्वेषां नास्वजातिः कथं चन

bhartuḥ śarīraśuśrūṣāṃ dharmakāryaṃ ca naityakam |svā caiva kuryātsarveṣāṃ nāsvajātiḥ kathaṃ cana

यस्तु तत्कारयेन्मोहात्सजात्या स्थितयान्यया ।यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः

yastu tatkārayenmohātsajātyā sthitayānyayā |yathā brāhmaṇacāṇḍālaḥ pūrvadṛṣṭastathaiva saḥ

उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सदृशाय च ।अप्राप्तां अपि तां तस्मै कन्यां दद्याद्यथाविधि

utkṛṣṭāyābhirūpāya varāya sadṛśāya ca |aprāptāṃ api tāṃ tasmai kanyāṃ dadyādyathāvidhi

कामं आमरणात्तिष्ठेद्गृहे कन्यार्तुमत्यपि ।न चैवैनां प्रयच्छेत्तु गुणहीनाय कर्हिचित्

kāmaṃ āmaraṇāttiṣṭhedgṛhe kanyārtumatyapi |na caivaināṃ prayacchettu guṇahīnāya karhicit

त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कुमार्यृतुमती सती ।ऊर्ध्वं तु कालादेतस्माद्विन्देत सदृशं पतिम्

trīṇi varṣāṇyudīkṣeta kumāryṛtumatī satī |ūrdhvaṃ tu kālādetasmādvindeta sadṛśaṃ patim

अदीयमाना भर्तारं अधिगच्छेद्यदि स्वयम् ।नैनः किं चिदवाप्नोति न च यं साधिगच्छति

adīyamānā bhartāraṃ adhigacchedyadi svayam |nainaḥ kiṃ cidavāpnoti na ca yaṃ sādhigacchati

अलङ्कारं नाददीत पित्र्यं कन्या स्वयंवरा ।मातृकं भ्रातृदत्तं वा स्तेना स्याद्यदि तं हरेत्

alaṅkāraṃ nādadīta pitryaṃ kanyā svayaṃvarā |mātṛkaṃ bhrātṛdattaṃ vā stenā syādyadi taṃ haret

पित्रे न दद्याच्छुल्कं तु कन्यां ऋतुमतीं हरन् ।स च स्वाम्यादतिक्रामेदृतूनां प्रतिरोधनात्

pitre na dadyācchulkaṃ tu kanyāṃ ṛtumatīṃ haran |sa ca svāmyādatikrāmedṛtūnāṃ pratirodhanāt

त्रिंशद्वर्षो वहेत्कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम् ।त्र्यष्टवर्षोऽष्टवर्षां वा धर्मे सीदति सत्वरः

triṃśadvarṣo vahetkanyāṃ hṛdyāṃ dvādaśavārṣikīm |tryaṣṭavarṣo'ṣṭavarṣāṃ vā dharme sīdati satvaraḥ

देवदत्तां पतिर्भार्यां विन्दते नेच्छयात्मनः ।तां साध्वीं बिभृयान्नित्यं देवानां प्रियं आचरन्

devadattāṃ patirbhāryāṃ vindate necchayātmanaḥ |tāṃ sādhvīṃ bibhṛyānnityaṃ devānāṃ priyaṃ ācaran

प्रजनार्थं स्त्रियः सृष्टाः संतानार्थं च मानवः ।तस्मात्साधारणो धर्मः श्रुतौ पत्न्या सहोदितः

prajanārthaṃ striyaḥ sṛṣṭāḥ saṃtānārthaṃ ca mānavaḥ |tasmātsādhāraṇo dharmaḥ śrutau patnyā sahoditaḥ

कन्यायां दत्तशुल्कायां म्रियेत यदि शुल्कदः ।देवराय प्रदातव्या यदि कन्यानुमन्यते

kanyāyāṃ dattaśulkāyāṃ mriyeta yadi śulkadaḥ |devarāya pradātavyā yadi kanyānumanyate

आददीत न शूद्रोऽपि शुल्कं दुहितरं ददन् ।शुल्कं हि गृह्णन्कुरुते छन्नं दुहितृविक्रयम्

ādadīta na śūdro'pi śulkaṃ duhitaraṃ dadan |śulkaṃ hi gṛhṇankurute channaṃ duhitṛvikrayam

एतत्तु न परे चक्रुर्नापरे जातु साधवः ।यदन्यस्य प्रतिज्ञाय पुनरन्यस्य दीयते

etattu na pare cakrurnāpare jātu sādhavaḥ |yadanyasya pratijñāya punaranyasya dīyate

नानुशुश्रुम जात्वेतत्पूर्वेष्वपि हि जन्मसु ।शुल्कसंज्ञेन मूल्येन छन्नं दुहितृविक्रयम्

nānuśuśruma jātvetatpūrveṣvapi hi janmasu |śulkasaṃjñena mūlyena channaṃ duhitṛvikrayam

अन्योन्यस्याव्यभिचारो भवेदामरणान्तिकः ।एष धर्मः समासेन ज्ञेयः स्त्रीपुंसयोः परः

anyonyasyāvyabhicāro bhavedāmaraṇāntikaḥ |eṣa dharmaḥ samāsena jñeyaḥ strīpuṃsayoḥ paraḥ

तथा नित्यं यतेयातां स्त्रीपुंसौ तु कृतक्रियौ ।यथा नाभिचरेतां तौ वियुक्तावितरेतरम्

tathā nityaṃ yateyātāṃ strīpuṃsau tu kṛtakriyau |yathā nābhicaretāṃ tau viyuktāvitaretaram

एष स्त्रीपुंसयोरुक्तो धर्मो वो रतिसंहितः ।आपद्यपत्यप्राप्तिश्च दायधर्मं निबोधत

eṣa strīpuṃsayorukto dharmo vo ratisaṃhitaḥ |āpadyapatyaprāptiśca dāyadharmaṃ nibodhata

ऊर्ध्वं पितुश्च मातुश्च समेत्य भ्रातरः समम् ।भजेरन्पैतृकं रिक्थं अनीशास्ते हि जीवतोः

ūrdhvaṃ pituśca mātuśca sametya bhrātaraḥ samam |bhajeranpaitṛkaṃ rikthaṃ anīśāste hi jīvatoḥ

ज्येष्ठ एव तु गृह्णीयात्पित्र्यं धनं अशेषतः ।शेषास्तं उपजीवेयुर्यथैव पितरं तथा

jyeṣṭha eva tu gṛhṇīyātpitryaṃ dhanaṃ aśeṣataḥ |śeṣāstaṃ upajīveyuryathaiva pitaraṃ tathā

ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः ।पितॄणां अनृणश्चैव स तस्मात्सर्वं अर्हति

jyeṣṭhena jātamātreṇa putrī bhavati mānavaḥ |pitṝṇāṃ anṛṇaścaiva sa tasmātsarvaṃ arhati

यस्मिन्नृणं संनयति येन चानन्त्यं अश्नुते ।स एव धर्मजः पुत्रः कामजानितरान्विदुः

yasminnṛṇaṃ saṃnayati yena cānantyaṃ aśnute |sa eva dharmajaḥ putraḥ kāmajānitarānviduḥ

पितेव पालयेत्पूत्रान्ज्येष्ठो भ्रातॄण् यवीयसः ।पुत्रवच्चापि वर्तेरन्ज्येष्ठे भ्रातरि धर्मतः

piteva pālayetpūtrānjyeṣṭho bhrātṝṇ yavīyasaḥ |putravaccāpi varteranjyeṣṭhe bhrātari dharmataḥ

ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः ।ज्येष्ठः पूज्यतमो लोके ज्येष्ठः सद्भिरगर्हितः

jyeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ |jyeṣṭhaḥ pūjyatamo loke jyeṣṭhaḥ sadbhiragarhitaḥ

यो ज्येष्ठो ज्येष्ठवृत्तिः स्यान्मातेव स पितेव सः ।अज्येष्ठवृत्तिर्यस्तु स्यात्स संपूज्यस्तु बन्धुवत्

yo jyeṣṭho jyeṣṭhavṛttiḥ syānmāteva sa piteva saḥ |ajyeṣṭhavṛttiryastu syātsa saṃpūjyastu bandhuvat

एवं सह वसेयुर्वा पृथग्वा धर्मकाम्यया ।पृथग्विवर्धते धर्मस्तस्माद्धर्म्या पृथक्क्रिया

evaṃ saha vaseyurvā pṛthagvā dharmakāmyayā |pṛthagvivardhate dharmastasmāddharmyā pṛthakkriyā

ज्येष्ठस्य विंश उद्धारः सर्वद्रव्याच्च यद्वरम् ।ततोऽर्धं मध्यमस्य स्यात्तुरीयं तु यवीयसः

jyeṣṭhasya viṃśa uddhāraḥ sarvadravyācca yadvaram |tato'rdhaṃ madhyamasya syātturīyaṃ tu yavīyasaḥ

ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च संहरेतां यथोदितम् ।येऽन्ये ज्येष्ठकनिष्ठाभ्यां तेषां स्यान्मध्यमं धनम्

jyeṣṭhaścaiva kaniṣṭhaśca saṃharetāṃ yathoditam |ye'nye jyeṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ teṣāṃ syānmadhyamaṃ dhanam

सर्वेषां धनजातानां आददीताग्र्यं अग्रजः ।यच्च सातिशयं किं चिद्दशतश्चाप्नुयाद्वरम्

sarveṣāṃ dhanajātānāṃ ādadītāgryaṃ agrajaḥ |yacca sātiśayaṃ kiṃ ciddaśataścāpnuyādvaram

उद्धारो न दशस्वस्ति संपन्नानां स्वकर्मसु ।यत्किं चिदेव देयं तु ज्यायसे मानवर्धनम्

uddhāro na daśasvasti saṃpannānāṃ svakarmasu |yatkiṃ cideva deyaṃ tu jyāyase mānavardhanam

एवं समुद्धृतोद्धारे समानंशान्प्रकल्पयेत् ।उद्धारेऽनुद्धृते त्वेषां इयं स्यादंशकल्पना

evaṃ samuddhṛtoddhāre samānaṃśānprakalpayet |uddhāre'nuddhṛte tveṣāṃ iyaṃ syādaṃśakalpanā

एकाधिकं हरेज्ज्येष्ठः पुत्रोऽध्यर्धं ततोऽनुजः ।अंशं अंशं यवीयांस इति धर्मो व्यवस्थितः

ekādhikaṃ harejjyeṣṭhaḥ putro'dhyardhaṃ tato'nujaḥ |aṃśaṃ aṃśaṃ yavīyāṃsa iti dharmo vyavasthitaḥ

स्वेभ्योऽंशेभ्यस्तु कन्याभ्यः प्रदद्युर्भ्रातरः पृथक् ।स्वात्स्वादंशाच्चतुर्भागं पतिताः स्युरदित्सवः

svebhyo'ṃśebhyastu kanyābhyaḥ pradadyurbhrātaraḥ pṛthak |svātsvādaṃśāccaturbhāgaṃ patitāḥ syuraditsavaḥ

अजाविकं सैकशफं न जातु विषमं भजेत् ।अजाविकं तु विषमं ज्येष्ठस्यैव विधीयते

ajāvikaṃ saikaśaphaṃ na jātu viṣamaṃ bhajet |ajāvikaṃ tu viṣamaṃ jyeṣṭhasyaiva vidhīyate

यवीयाञ् ज्येष्ठभार्यायां पुत्रं उत्पादयेद्यदि ।समस्तत्र विभागः स्यादिति धर्मो व्यवस्थितः

yavīyāñ jyeṣṭhabhāryāyāṃ putraṃ utpādayedyadi |samastatra vibhāgaḥ syāditi dharmo vyavasthitaḥ

उपसर्जनं प्रधानस्य धर्मतो नोपपद्यते ।पिता प्रधानं प्रजने तस्माद्धर्मेण तं भजेत्

upasarjanaṃ pradhānasya dharmato nopapadyate |pitā pradhānaṃ prajane tasmāddharmeṇa taṃ bhajet

पुत्रः कनिष्ठो ज्येष्ठायां कनिष्ठायां च पूर्वजः ।कथं तत्र विभागः स्यादिति चेत्संशयो भवेत्

putraḥ kaniṣṭho jyeṣṭhāyāṃ kaniṣṭhāyāṃ ca pūrvajaḥ |kathaṃ tatra vibhāgaḥ syāditi cetsaṃśayo bhavet

एकं वृषभं उद्धारं संहरेत स पूर्वजः ।ततोऽपरे ज्येष्ठवृषास्तदूनानां स्वमातृतः

ekaṃ vṛṣabhaṃ uddhāraṃ saṃhareta sa pūrvajaḥ |tato'pare jyeṣṭhavṛṣāstadūnānāṃ svamātṛtaḥ

ज्येष्ठस्तु जातो ज्येष्ठायां हरेद्वृषभषोडशाः ।ततः स्वमातृतः शेषा भजेरन्निति धारणा

jyeṣṭhastu jāto jyeṣṭhāyāṃ haredvṛṣabhaṣoḍaśāḥ |tataḥ svamātṛtaḥ śeṣā bhajeranniti dhāraṇā

सदृशस्त्रीषु जातानां पुत्राणां अविशेषतः ।न मातृतो ज्यैष्ठ्यं अस्ति जन्मतो ज्यैष्ठ्यं उच्यते

sadṛśastrīṣu jātānāṃ putrāṇāṃ aviśeṣataḥ |na mātṛto jyaiṣṭhyaṃ asti janmato jyaiṣṭhyaṃ ucyate

जन्मज्येष्ठेन चाह्वानं सुब्रह्मण्यास्वपि स्मृतम् ।यमयोश्चैव गर्भेषु जन्मतो ज्येष्ठता स्मृता

janmajyeṣṭhena cāhvānaṃ subrahmaṇyāsvapi smṛtam |yamayoścaiva garbheṣu janmato jyeṣṭhatā smṛtā

अपुत्रोऽनेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकाम् ।यदपत्यं भवेदस्यां तन्मम स्यात्स्वधाकरम्

aputro'nena vidhinā sutāṃ kurvīta putrikām |yadapatyaṃ bhavedasyāṃ tanmama syātsvadhākaram

अनेन तु विधानेन पुरा चक्रेऽथ पुत्रिकाः ।विवृद्ध्यर्थं स्ववंशस्य स्वयं दक्षः प्रजापतिः

anena tu vidhānena purā cakre'tha putrikāḥ |vivṛddhyarthaṃ svavaṃśasya svayaṃ dakṣaḥ prajāpatiḥ

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।सोमाय राज्ञे सत्कृत्य प्रीतात्मा सप्तविंशतिम्

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |somāya rājñe satkṛtya prītātmā saptaviṃśatim

यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा ।तस्यां आत्मनि तिष्ठन्त्यां कथं अन्यो धनं हरेत्

yathaivātmā tathā putraḥ putreṇa duhitā samā |tasyāṃ ātmani tiṣṭhantyāṃ kathaṃ anyo dhanaṃ haret

मातुस्तु यौतकं यत्स्यात्कुमारीभाग एव सः ।दौहित्र एव च हरेदपुत्रस्याखिलं धनम्

mātustu yautakaṃ yatsyātkumārībhāga eva saḥ |dauhitra eva ca haredaputrasyākhilaṃ dhanam

दौहित्रो ह्यखिलं रिक्थं अपुत्रस्य पितुर्हरेत् ।स एव दद्याद्द्वौ पिण्डौ पित्रे मातामहाय च

dauhitro hyakhilaṃ rikthaṃ aputrasya piturharet |sa eva dadyāddvau piṇḍau pitre mātāmahāya ca

पौत्रदौहित्रयोर्लोके न विशेषोऽस्ति धर्मतः ।तयोर्हि मातापितरौ संभूतौ तस्य देहतः

pautradauhitrayorloke na viśeṣo'sti dharmataḥ |tayorhi mātāpitarau saṃbhūtau tasya dehataḥ

पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रोऽनुजायते ।समस्तत्र विभागः स्याज्ज्येष्ठता नास्ति हि स्त्रियाः

putrikāyāṃ kṛtāyāṃ tu yadi putro'nujāyate |samastatra vibhāgaḥ syājjyeṣṭhatā nāsti hi striyāḥ

अपुत्रायां मृतायां तु पुत्रिकायां कथं चन ।धनं तत्पुत्रिकाभर्ता हरेतैवाविचारयन्

aputrāyāṃ mṛtāyāṃ tu putrikāyāṃ kathaṃ cana |dhanaṃ tatputrikābhartā haretaivāvicārayan

अकृता वा कृता वापि यं विन्देत्सदृशात्सुतम् ।पौत्री मातामहस्तेन दद्यात्पिण्डं हरेद्धनम्

akṛtā vā kṛtā vāpi yaṃ vindetsadṛśātsutam |pautrī mātāmahastena dadyātpiṇḍaṃ hareddhanam

पुत्रेण लोकाञ् जयति पौत्रेणानन्त्यं अश्नुते ।अथ पुत्रस्य पौत्रेण ब्रध्नस्याप्नोति विष्टपम्

putreṇa lokāñ jayati pautreṇānantyaṃ aśnute |atha putrasya pautreṇa bradhnasyāpnoti viṣṭapam

पुंनाम्नो नरकाद्यस्मात्त्रायते पितरं सुतः ।तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयं एव स्वयंभुवा

puṃnāmno narakādyasmāttrāyate pitaraṃ sutaḥ |tasmātputra iti proktaḥ svayaṃ eva svayaṃbhuvā

पौत्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो नोपपद्यते ।दौहित्रोऽपि ह्यमुत्रैनं संतारयति पौत्रवत्

pautradauhitrayorloke viśeṣo nopapadyate |dauhitro'pi hyamutrainaṃ saṃtārayati pautravat

मातुः प्रथमतः पिण्डं निर्वपेत्पुत्रिकासुतः ।द्वितीयं तु पितुस्तस्यास्तृतीयं तत्पितुः पितुः

mātuḥ prathamataḥ piṇḍaṃ nirvapetputrikāsutaḥ |dvitīyaṃ tu pitustasyāstṛtīyaṃ tatpituḥ pituḥ

उपपन्नो गुणैः सर्वैः पुत्रो यस्य तु दत्त्रिमः ।स हरेतैव तद्रिक्थं संप्राप्तोऽप्यन्यगोत्रतः

upapanno guṇaiḥ sarvaiḥ putro yasya tu dattrimaḥ |sa haretaiva tadrikthaṃ saṃprāpto'pyanyagotrataḥ

गोत्ररिक्थे जनयितुर्न हरेद्दत्त्रिमः क्व चित् ।गोत्ररिक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधा

gotrarikthe janayiturna hareddattrimaḥ kva cit |gotrarikthānugaḥ piṇḍo vyapaiti dadataḥ svadhā

अनियुक्तासुतश्चैव पुत्रिण्याप्तश्च देवरात् ।उभौ तौ नार्हतो भागं जारजातककामजौ

aniyuktāsutaścaiva putriṇyāptaśca devarāt |ubhau tau nārhato bhāgaṃ jārajātakakāmajau

नियुक्तायां अपि पुमान्नार्यां जातोऽविधानतः ।नैवार्हः पैतृकं रिक्थं पतितोत्पादितो हि सः

niyuktāyāṃ api pumānnāryāṃ jāto'vidhānataḥ |naivārhaḥ paitṛkaṃ rikthaṃ patitotpādito hi saḥ

हरेत्तत्र नियुक्तायां जातः पुत्रो यथाउरसः ।क्षेत्रिकस्य तु तद्बीजं धर्मतः प्रसवश्च सः

harettatra niyuktāyāṃ jātaḥ putro yathāurasaḥ |kṣetrikasya tu tadbījaṃ dharmataḥ prasavaśca saḥ

धनं यो बिभृयाद्भ्रातुर्मृतस्य स्त्रियं एव च ।सोऽपत्यं भ्रातुरुत्पाद्य दद्यात्तस्यैव तद्धनम्

dhanaṃ yo bibhṛyādbhrāturmṛtasya striyaṃ eva ca |so'patyaṃ bhrāturutpādya dadyāttasyaiva taddhanam

या नियुक्तान्यतः पुत्रं देवराद्वाप्यवाप्नुयात् ।तं कामजं अरिक्थीयं वृथोत्पन्नं प्रचक्षते

yā niyuktānyataḥ putraṃ devarādvāpyavāpnuyāt |taṃ kāmajaṃ arikthīyaṃ vṛthotpannaṃ pracakṣate

एतद्विधानं विज्ञेयं विभागस्यैकयोनिषु ।बह्वीषु चैकजातानां नानास्त्रीषु निबोधत

etadvidhānaṃ vijñeyaṃ vibhāgasyaikayoniṣu |bahvīṣu caikajātānāṃ nānāstrīṣu nibodhata

ब्राह्मणस्यानुपूर्व्येण चतस्रस्तु यदि स्त्रियः ।तासां पुत्रेषु जातेषु विभागेऽयं विधिः स्मृतः

brāhmaṇasyānupūrvyeṇa catasrastu yadi striyaḥ |tāsāṃ putreṣu jāteṣu vibhāge'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ

कीनाशो गोवृषो यानं अलङ्कारश्च वेश्म च ।विप्रस्याउद्धारिकं देयं एकांशश्च प्रधानतः

kīnāśo govṛṣo yānaṃ alaṅkāraśca veśma ca |viprasyāuddhārikaṃ deyaṃ ekāṃśaśca pradhānataḥ

त्र्यंशं दायाद्धरेद्विप्रो द्वावंशौ क्षत्रियासुतः ।वैश्याजः सार्धं एवांशं अंशं शूद्रासुतो हरेत्

tryaṃśaṃ dāyāddharedvipro dvāvaṃśau kṣatriyāsutaḥ |vaiśyājaḥ sārdhaṃ evāṃśaṃ aṃśaṃ śūdrāsuto haret

सर्वं वा रिक्थजातं तद्दशधा परिकल्प्य च ।धर्म्यं विभागं कुर्वीत विधिनानेन धर्मवित्

sarvaṃ vā rikthajātaṃ taddaśadhā parikalpya ca |dharmyaṃ vibhāgaṃ kurvīta vidhinānena dharmavit

चतुरोऽंशान्हरेद्विप्रस्त्रीनंशान्क्षत्रियासुतः ।वैश्यापुत्रो हरेद्द्व्यंशं अंशं शूद्रासुतो हरेत्

caturo'ṃśānharedviprastrīnaṃśānkṣatriyāsutaḥ |vaiśyāputro hareddvyaṃśaṃ aṃśaṃ śūdrāsuto haret

यद्यपि स्यात्तु सत्पुत्रोऽप्यसत्पुत्रोऽपि वा भवेत् ।नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय धर्मतः

yadyapi syāttu satputro'pyasatputro'pi vā bhavet |nādhikaṃ daśamāddadyācchūdrāputrāya dharmataḥ

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रापुत्रो न रिक्थभाक् ।यदेवास्य पिता दद्यात्तदेवास्य धनं भवेत्

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāputro na rikthabhāk |yadevāsya pitā dadyāttadevāsya dhanaṃ bhavet

समवर्णासु वा जाताः सर्वे पुत्रा द्विजन्मनाम् ।उद्धारं ज्यायसे दत्त्वा भजेरन्नितरे समम्

samavarṇāsu vā jātāḥ sarve putrā dvijanmanām |uddhāraṃ jyāyase dattvā bhajerannitare samam

शूद्रस्य तु सवर्णैव नान्या भार्या विधीयते ।तस्यां जाताः समांशाः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत्

śūdrasya tu savarṇaiva nānyā bhāryā vidhīyate |tasyāṃ jātāḥ samāṃśāḥ syuryadi putraśataṃ bhavet

पुत्रान्द्वादश यानाह नॄणां स्वायंभुवो मनुः ।तेषां षड्बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः

putrāndvādaśa yānāha nṝṇāṃ svāyaṃbhuvo manuḥ |teṣāṃ ṣaḍbandhudāyādāḥ ṣaḍadāyādabāndhavāḥ

औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च ।गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च दायादा बान्धवाश्च षट्

aurasaḥ kṣetrajaścaiva dattaḥ kṛtrima eva ca |gūḍhotpanno'paviddhaśca dāyādā bāndhavāśca ṣaṭ

कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा ।स्वयंदत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवाः

kānīnaśca sahoḍhaśca krītaḥ paunarbhavastathā |svayaṃdattaśca śaudraśca ṣaḍadāyādabāndhavāḥ

यादृशं फलं आप्नोति कुप्लवैः संतरञ् जलम् ।तादृशं फलं आप्नोति कुपुत्रैः संतरंस्तमः

yādṛśaṃ phalaṃ āpnoti kuplavaiḥ saṃtarañ jalam |tādṛśaṃ phalaṃ āpnoti kuputraiḥ saṃtaraṃstamaḥ

यद्येकरिक्थिनौ स्यातां औरसक्षेत्रजौ सुतौ ।यस्य यत्पैतृकं रिक्थं स तद्गृह्णीत नेतरः

yadyekarikthinau syātāṃ aurasakṣetrajau sutau |yasya yatpaitṛkaṃ rikthaṃ sa tadgṛhṇīta netaraḥ

एक एवाउरसः पुत्रः पित्र्यस्य वसुनः प्रभुः ।शेषाणां आनृशंस्यार्थं प्रदद्यात्तु प्रजीवनम्

eka evāurasaḥ putraḥ pitryasya vasunaḥ prabhuḥ |śeṣāṇāṃ ānṛśaṃsyārthaṃ pradadyāttu prajīvanam

षष्ठं तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात्पैतृकाद्धनात् ।औरसो विभजन्दायं पित्र्यं पञ्चमं एव वा

ṣaṣṭhaṃ tu kṣetrajasyāṃśaṃ pradadyātpaitṛkāddhanāt |auraso vibhajandāyaṃ pitryaṃ pañcamaṃ eva vā

औरसक्षेत्रजौ पुत्रौ पितृरिक्थस्य भागिनौ ।दशापरे तु क्रमशो गोत्ररिक्थांशभागिनः

aurasakṣetrajau putrau pitṛrikthasya bhāginau |daśāpare tu kramaśo gotrarikthāṃśabhāginaḥ

स्वक्षेत्रे संस्कृतायां तु स्वयं उत्पादयेद्धि यम् ।तं औरसं विजानीयात्पुत्रं प्राथमकल्पिकम्

svakṣetre saṃskṛtāyāṃ tu svayaṃ utpādayeddhi yam |taṃ aurasaṃ vijānīyātputraṃ prāthamakalpikam

यस्तल्पजः प्रमीतस्य क्लीबस्य व्याधितस्य वा ।स्वधर्मेण नियुक्तायां स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः

yastalpajaḥ pramītasya klībasya vyādhitasya vā |svadharmeṇa niyuktāyāṃ sa putraḥ kṣetrajaḥ smṛtaḥ

माता पिता वा दद्यातां यं अद्भिः पुत्रं आपदि ।सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्त्रिमः सुतः

mātā pitā vā dadyātāṃ yaṃ adbhiḥ putraṃ āpadi |sadṛśaṃ prītisaṃyuktaṃ sa jñeyo dattrimaḥ sutaḥ

सदृशं तु प्रकुर्याद्यं गुणदोषविचक्षणम् ।पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं स विज्ञेयश्च कृत्रिमः

sadṛśaṃ tu prakuryādyaṃ guṇadoṣavicakṣaṇam |putraṃ putraguṇairyuktaṃ sa vijñeyaśca kṛtrimaḥ

उत्पद्यते गृहे यस्तु न च ज्ञायेत कस्य सः ।स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः

utpadyate gṛhe yastu na ca jñāyeta kasya saḥ |sa gṛhe gūḍha utpannastasya syādyasya talpajaḥ

मातापितृभ्यां उत्सृष्टं तयोरन्यतरेण वा ।यं पुत्रं परिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते

mātāpitṛbhyāṃ utsṛṣṭaṃ tayoranyatareṇa vā |yaṃ putraṃ parigṛhṇīyādapaviddhaḥ sa ucyate

पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद्रहः ।तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवम्

pitṛveśmani kanyā tu yaṃ putraṃ janayedrahaḥ |taṃ kānīnaṃ vadennāmnā voḍhuḥ kanyāsamudbhavam

या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताज्ञातापि वा सती ।वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति चोच्यते

yā garbhiṇī saṃskriyate jñātājñātāpi vā satī |voḍhuḥ sa garbho bhavati sahoḍha iti cocyate

क्रीणीयाद्यस्त्वपत्यार्थं मातापित्रोर्यं अन्तिकात् ।स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा

krīṇīyādyastvapatyārthaṃ mātāpitroryaṃ antikāt |sa krītakaḥ sutastasya sadṛśo'sadṛśo'pi vā

या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया ।उत्पादयेत्पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते

yā patyā vā parityaktā vidhavā vā svayecchayā |utpādayetpunarbhūtvā sa paunarbhava ucyate

सा चेदक्षतयोनिः स्याद्गतप्रत्यागतापि वा ।पौनर्भवेन भर्त्रा सा पुनः संस्कारं अर्हति

sā cedakṣatayoniḥ syādgatapratyāgatāpi vā |paunarbhavena bhartrā sā punaḥ saṃskāraṃ arhati

मातापितृविहीनो यस्त्यक्तो वा स्यादकारणात् ।आत्मानं अर्पयेद्यस्मै स्वयंदत्तस्तु स स्मृतः

mātāpitṛvihīno yastyakto vā syādakāraṇāt |ātmānaṃ arpayedyasmai svayaṃdattastu sa smṛtaḥ

यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत्सुतम् ।स पारयन्नेव शवस्तस्मात्पारशवः स्मृतः

yaṃ brāhmaṇastu śūdrāyāṃ kāmādutpādayetsutam |sa pārayanneva śavastasmātpāraśavaḥ smṛtaḥ

दास्यां वा दासदास्यां वा यः शूद्रस्य सुतो भवेत् ।सोऽनुज्ञातो हरेदंशं इति धर्मो व्यवस्थितः

dāsyāṃ vā dāsadāsyāṃ vā yaḥ śūdrasya suto bhavet |so'nujñāto haredaṃśaṃ iti dharmo vyavasthitaḥ

क्षेत्रजादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान् ।पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः

kṣetrajādīnsutānetānekādaśa yathoditān |putrapratinidhīnāhuḥ kriyālopānmanīṣiṇaḥ

य एतेऽभिहिताः पुत्राः प्रसङ्गादन्यबीजजाः ।यस्य ते बीजतो जातास्तस्य ते नेतरस्य तु

ya ete'bhihitāḥ putrāḥ prasaṅgādanyabījajāḥ |yasya te bījato jātāstasya te netarasya tu

भ्रातॄणां एकजातानां एकश्चेत्पुत्रवान्भवेत् ।सर्वांस्तांस्तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत्

bhrātṝṇāṃ ekajātānāṃ ekaścetputravānbhavet |sarvāṃstāṃstena putreṇa putriṇo manurabravīt

सर्वासां एकपत्नीनां एका चेत्पुत्रिणी भवेत् ।सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः

sarvāsāṃ ekapatnīnāṃ ekā cetputriṇī bhavet |sarvāstāstena putreṇa prāha putravatīrmanuḥ

श्रेयसः श्रेयसोऽलाभे पापीयान्रिक्थं अर्हति ।बहवश्चेत्तु सदृशाः सर्वे रिक्थस्य भागिनः

śreyasaḥ śreyaso'lābhe pāpīyānrikthaṃ arhati |bahavaścettu sadṛśāḥ sarve rikthasya bhāginaḥ

न भ्रातरो न पितरः पुत्रा रिक्थहराः पितुः ।पिता हरेदपुत्रस्य रिक्थं भ्रातर एव च

na bhrātaro na pitaraḥ putrā rikthaharāḥ pituḥ |pitā haredaputrasya rikthaṃ bhrātara eva ca

त्रयाणां उदकं कार्यं त्रिषु पिण्डः प्रवर्तते ।चतुर्थः संप्रदातैषां पञ्चमो नोपपद्यते

trayāṇāṃ udakaṃ kāryaṃ triṣu piṇḍaḥ pravartate |caturthaḥ saṃpradātaiṣāṃ pañcamo nopapadyate

अनन्तरः सपिण्डाद्यस्तस्य तस्य धनं भवेत् ।अत ऊर्ध्वं सकुल्यः स्यादाचार्यः शिष्य एव वा

anantaraḥ sapiṇḍādyastasya tasya dhanaṃ bhavet |ata ūrdhvaṃ sakulyaḥ syādācāryaḥ śiṣya eva vā

सर्वेषां अप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः ।त्रैविद्याः शुचयो दान्तास्तथा धर्मो न हीयते

sarveṣāṃ apyabhāve tu brāhmaṇā rikthabhāginaḥ |traividyāḥ śucayo dāntāstathā dharmo na hīyate

अहार्यं ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यं इति स्थितिः ।इतरेषां तु वर्णानां सर्वाभावे हरेन्नृपः

ahāryaṃ brāhmaṇadravyaṃ rājñā nityaṃ iti sthitiḥ |itareṣāṃ tu varṇānāṃ sarvābhāve harennṛpaḥ

संस्थितस्यानपत्यस्य सगोत्रात्पुत्रं आहरेत् ।तत्र यद्रिक्थजातं स्यात्तत्तस्मिन्प्रतिपादयेत्

saṃsthitasyānapatyasya sagotrātputraṃ āharet |tatra yadrikthajātaṃ syāttattasminpratipādayet

द्वौ तु यौ विवदेयातां द्वाभ्यां जातौ स्त्रिया धने ।तयोर्यद्यस्य पित्र्यं स्यात्तत्स गृह्णीत नेतरः

dvau tu yau vivadeyātāṃ dvābhyāṃ jātau striyā dhane |tayoryadyasya pitryaṃ syāttatsa gṛhṇīta netaraḥ

जनन्यां संस्थितायां तु समं सर्वे सहोदराः ।भजेरन्मातृकं रिक्थं भगिन्यश्च सनाभयः

jananyāṃ saṃsthitāyāṃ tu samaṃ sarve sahodarāḥ |bhajeranmātṛkaṃ rikthaṃ bhaginyaśca sanābhayaḥ

यास्तासां स्युर्दुहितरस्तासां अपि यथार्हतः ।मातामह्या धनात्किं चित्प्रदेयं प्रीतिपूर्वकम्

yāstāsāṃ syurduhitarastāsāṃ api yathārhataḥ |mātāmahyā dhanātkiṃ citpradeyaṃ prītipūrvakam

अध्यग्न्यध्यावाहनिकं दत्तं च प्रीतिकर्मणि ।भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम्

adhyagnyadhyāvāhanikaṃ dattaṃ ca prītikarmaṇi |bhrātṛmātṛpitṛprāptaṃ ṣaḍvidhaṃ strīdhanaṃ smṛtam

अन्वाधेयं च यद्दत्तं पत्या प्रीतेन चैव यत् ।पत्यौ जीवति वृत्तायाः प्रजायास्तद्धनं भवेत्

anvādheyaṃ ca yaddattaṃ patyā prītena caiva yat |patyau jīvati vṛttāyāḥ prajāyāstaddhanaṃ bhavet

ब्राह्मदैवार्षगान्धर्व प्राजापत्येषु यद्वसु ।अप्रजायां अतीतायां भर्तुरेव तदिष्यते

brāhmadaivārṣagāndharva prājāpatyeṣu yadvasu |aprajāyāṃ atītāyāṃ bhartureva tadiṣyate

यत्त्वस्याः स्याद्धनं दत्तं विवाहेष्वासुरादिषु ।अप्रजायां अतीतायां मातापित्रोस्तदिष्यते

yattvasyāḥ syāddhanaṃ dattaṃ vivāheṣvāsurādiṣu |aprajāyāṃ atītāyāṃ mātāpitrostadiṣyate

स्त्रियां तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं कथं चन ।ब्राह्मणी तद्धरेत्कन्या तदपत्यस्य वा भवेत्

striyāṃ tu yadbhavedvittaṃ pitrā dattaṃ kathaṃ cana |brāhmaṇī taddharetkanyā tadapatyasya vā bhavet

न निर्हारं स्त्रियः कुर्युः कुटुम्बाद्बहुमध्यगात् ।स्वकादपि च वित्ताद्धि स्वस्य भर्तुरनाज्ञया

na nirhāraṃ striyaḥ kuryuḥ kuṭumbādbahumadhyagāt |svakādapi ca vittāddhi svasya bharturanājñayā

पत्यौ जीवति यः स्त्रीभिरलङ्कारो धृतो भवेत् ।न तं भजेरन्दायादा भजमानाः पतन्ति ते

patyau jīvati yaḥ strībhiralaṅkāro dhṛto bhavet |na taṃ bhajerandāyādā bhajamānāḥ patanti te

अनंशौ क्लीबपतितौ जात्यन्धबधिरौ तथा ।उन्मत्तजडमूकाश्च ये च के चिन्निरिन्द्रियाः

anaṃśau klībapatitau jātyandhabadhirau tathā |unmattajaḍamūkāśca ye ca ke cinnirindriyāḥ

सर्वेषां अपि तु न्याय्यं दातुं शक्त्या मनीषिणा ।ग्रासाच्छादनं अत्यन्तं पतितो ह्यददद्भवेत्

sarveṣāṃ api tu nyāyyaṃ dātuṃ śaktyā manīṣiṇā |grāsācchādanaṃ atyantaṃ patito hyadadadbhavet

यद्यर्थिता तु दारैः स्यात्क्लीबादीनां कथं चन ।तेषां उत्पन्नतन्तूनां अपत्यं दायं अर्हति

yadyarthitā tu dāraiḥ syātklībādīnāṃ kathaṃ cana |teṣāṃ utpannatantūnāṃ apatyaṃ dāyaṃ arhati

यत्किं चित्पितरि प्रेते धनं ज्येष्ठोऽधिगच्छति ।भागो यवीयसां तत्र यदि विद्यानुपालिनः

yatkiṃ citpitari prete dhanaṃ jyeṣṭho'dhigacchati |bhāgo yavīyasāṃ tatra yadi vidyānupālinaḥ

अविद्यानां तु सर्वेषां ईहातश्चेद्धनं भवेत् ।समस्तत्र विभागः स्यादपित्र्य इति धारणा

avidyānāṃ tu sarveṣāṃ īhātaśceddhanaṃ bhavet |samastatra vibhāgaḥ syādapitrya iti dhāraṇā

विद्याधनं तु यद्यस्य तत्तस्यैव धनं भवेत् ।मैत्र्यं औद्वाहिकं चैव माधुपर्किकं एव च

vidyādhanaṃ tu yadyasya tattasyaiva dhanaṃ bhavet |maitryaṃ audvāhikaṃ caiva mādhuparkikaṃ eva ca

भ्रातॄणां यस्तु नेहेत धनं शक्तः स्वकर्मणा ।स निर्भाज्यः स्वकादंशात्किं चिद्दत्त्वोपजीवनम्

bhrātṝṇāṃ yastu neheta dhanaṃ śaktaḥ svakarmaṇā |sa nirbhājyaḥ svakādaṃśātkiṃ ciddattvopajīvanam

अनुपघ्नन्पितृद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जितम् ।स्वयं ईहितलब्धं तन्नाकामो दातुं अर्हति

anupaghnanpitṛdravyaṃ śrameṇa yadupārjitam |svayaṃ īhitalabdhaṃ tannākāmo dātuṃ arhati

पैतृकं तु पिता द्रव्यं अनवाप्तं यदाप्नुयात् ।न तत्पुत्रैर्भजेत्सार्धं अकामः स्वयं अर्जितम्

paitṛkaṃ tu pitā dravyaṃ anavāptaṃ yadāpnuyāt |na tatputrairbhajetsārdhaṃ akāmaḥ svayaṃ arjitam

विभक्ताः सह जीवन्तो विभजेरन्पुनर्यदि ।समस्तत्र विभागः स्याज्ज्यैष्ठ्यं तत्र न विद्यते

vibhaktāḥ saha jīvanto vibhajeranpunaryadi |samastatra vibhāgaḥ syājjyaiṣṭhyaṃ tatra na vidyate

येषां ज्येष्ठः कनिष्ठो वा हीयेतांशप्रदानतः ।म्रियेतान्यतरो वापि तस्य भागो न लुप्यते

yeṣāṃ jyeṣṭhaḥ kaniṣṭho vā hīyetāṃśapradānataḥ |mriyetānyataro vāpi tasya bhāgo na lupyate

सोदर्या विभजेरंस्तं समेत्य सहिताः समम् ।भ्रातरो ये च संसृष्टा भागिन्यश्च सनाभयः

sodaryā vibhajeraṃstaṃ sametya sahitāḥ samam |bhrātaro ye ca saṃsṛṣṭā bhāginyaśca sanābhayaḥ

यो ज्येष्ठो विनिकुर्वीत लोभाद्भ्रातॄन्यवीयसः ।सोऽज्येष्ठः स्यादभागश्च नियन्तव्यश्च राजभिः

yo jyeṣṭho vinikurvīta lobhādbhrātṝnyavīyasaḥ |so'jyeṣṭhaḥ syādabhāgaśca niyantavyaśca rājabhiḥ

सर्व एव विकर्मस्था नार्हन्ति भ्रातरो धनम् ।न चादत्त्वा कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत यौतकम्

sarva eva vikarmasthā nārhanti bhrātaro dhanam |na cādattvā kaniṣṭhebhyo jyeṣṭhaḥ kurvīta yautakam

भ्रातॄणां अविभक्तानां यद्युत्थानं भवेत्सह ।न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात्कथं चन

bhrātṝṇāṃ avibhaktānāṃ yadyutthānaṃ bhavetsaha |na putrabhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyātkathaṃ cana

ऊर्ध्वं विभागाज्जातस्तु पित्र्यं एव हरेद्धनम् ।संसृष्टास्तेन वा ये स्युर्विभजेत स तैः सह

ūrdhvaṃ vibhāgājjātastu pitryaṃ eva hareddhanam |saṃsṛṣṭāstena vā ye syurvibhajeta sa taiḥ saha

अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायं अवाप्नुयात् ।मातर्यपि च वृत्तायां पितुर्माता हरेद्धनम्

anapatyasya putrasya mātā dāyaṃ avāpnuyāt |mātaryapi ca vṛttāyāṃ piturmātā hareddhanam

ऋणे धने च सर्वस्मिन्प्रविभक्ते यथाविधि ।पश्चाद्दृश्येत यत्किं चित्तत्सर्वं समतां नयेत्

ṛṇe dhane ca sarvasminpravibhakte yathāvidhi |paścāddṛśyeta yatkiṃ cittatsarvaṃ samatāṃ nayet

वस्त्रं पत्रं अलङ्कारं कृतान्नं उदकं स्त्रियः ।योगक्षेमं प्रचारं च न विभाज्यं प्रचक्षते

vastraṃ patraṃ alaṅkāraṃ kṛtānnaṃ udakaṃ striyaḥ |yogakṣemaṃ pracāraṃ ca na vibhājyaṃ pracakṣate

अयं उक्तो विभागो वः पुत्राणां च क्रियाविधिः ।क्रमशः क्षेत्रजादीनां द्यूतधर्मं निबोधत

ayaṃ ukto vibhāgo vaḥ putrāṇāṃ ca kriyāvidhiḥ |kramaśaḥ kṣetrajādīnāṃ dyūtadharmaṃ nibodhata

द्यूतं समाह्वयं चैव राजा राष्ट्रान्निवारयेत् ।राजान्तकरणावेतौ द्वौ दोषौ पृथिवीक्षिताम्

dyūtaṃ samāhvayaṃ caiva rājā rāṣṭrānnivārayet |rājāntakaraṇāvetau dvau doṣau pṛthivīkṣitām

प्रकाशं एतत्तास्कर्यं यद्देवनसमाह्वयौ ।तयोर्नित्यं प्रतीघाते नृपतिर्यत्नवान्भवेत्

prakāśaṃ etattāskaryaṃ yaddevanasamāhvayau |tayornityaṃ pratīghāte nṛpatiryatnavānbhavet

अप्राणिभिर्यत्क्रियते तल्लोके द्यूतं उच्यते ।प्राणिभिः क्रियते यस्तु स विज्ञेयः समाह्वयः

aprāṇibhiryatkriyate talloke dyūtaṃ ucyate |prāṇibhiḥ kriyate yastu sa vijñeyaḥ samāhvayaḥ

द्यूतं समाह्वयं चैव यः कुर्यात्कारयेत वा ।तान्सर्वान्घातयेद्राजा शूद्रांश्च द्विजलिङ्गिनः

dyūtaṃ samāhvayaṃ caiva yaḥ kuryātkārayeta vā |tānsarvānghātayedrājā śūdrāṃśca dvijaliṅginaḥ

कितवान्कुशीलवान्क्रूरान्पाषण्डस्थांश्च मानवान् ।विकर्मस्थान्शौण्डिकांश्च क्षिप्रं निर्वासयेत्पुरात्

kitavānkuśīlavānkrūrānpāṣaṇḍasthāṃśca mānavān |vikarmasthānśauṇḍikāṃśca kṣipraṃ nirvāsayetpurāt

एते राष्ट्रे वर्तमाना राज्ञः प्रछन्नतस्कराः ।विकर्मक्रियया नित्यं बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः

ete rāṣṭre vartamānā rājñaḥ prachannataskarāḥ |vikarmakriyayā nityaṃ bādhante bhadrikāḥ prajāḥ

द्यूतं एतत्पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं महत् ।तस्माद्द्यूतं न सेवेत हास्यार्थं अपि बुद्धिमान्

dyūtaṃ etatpurā kalpe dṛṣṭaṃ vairakaraṃ mahat |tasmāddyūtaṃ na seveta hāsyārthaṃ api buddhimān

प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा तन्निषेवेत यो नरः ।तस्य दण्डविकल्पः स्याद्यथेष्टं नृपतेस्तथा

pracchannaṃ vā prakāśaṃ vā tanniṣeveta yo naraḥ |tasya daṇḍavikalpaḥ syādyatheṣṭaṃ nṛpatestathā

क्षत्रविट्शूद्रयोनिस्तु दण्डं दातुं अशक्नुवन् ।आनृण्यं कर्मणा गच्छेद्विप्रो दद्याच्छनैः शनैः

kṣatraviṭśūdrayonistu daṇḍaṃ dātuṃ aśaknuvan |ānṛṇyaṃ karmaṇā gacchedvipro dadyācchanaiḥ śanaiḥ

स्त्रीबालोन्मत्तवृद्धानां दरिद्राणां च रोगिणाम् ।शिफाविदलरज्ज्वाद्यैर्विदध्यान्नृपतिर्दमम्

strībālonmattavṛddhānāṃ daridrāṇāṃ ca rogiṇām |śiphāvidalarajjvādyairvidadhyānnṛpatirdamam

ये नियुक्तास्तु कार्येषु हन्युः कार्याणि कार्यिणाम् ।धनोष्मणा पच्यमानास्तान्निःस्वान्कारयेन्नृपः

ye niyuktāstu kāryeṣu hanyuḥ kāryāṇi kāryiṇām |dhanoṣmaṇā pacyamānāstānniḥsvānkārayennṛpaḥ

कूटशासनकर्तॄंश्च प्रकृतीनां च दूषकान् ।स्त्रीबालब्राह्मणघ्नांश्च हन्याद्द्विट्सेविनस्तथा

kūṭaśāsanakartṝṃśca prakṛtīnāṃ ca dūṣakān |strībālabrāhmaṇaghnāṃśca hanyāddviṭsevinastathā

तीरितं चानुशिष्टं च यत्र क्व चन यद्भवेत् ।कृतं तद्धर्मतो विद्यान्न तद्भूयो निवर्तयेत्

tīritaṃ cānuśiṣṭaṃ ca yatra kva cana yadbhavet |kṛtaṃ taddharmato vidyānna tadbhūyo nivartayet

अमात्याः प्राड्विवाको वा यत्कुर्युः कार्यं अन्यथा ।तत्स्वयं नृपतिः कुर्यात्तान्सहस्रं च दण्डयेत्

amātyāḥ prāḍvivāko vā yatkuryuḥ kāryaṃ anyathā |tatsvayaṃ nṛpatiḥ kuryāttānsahasraṃ ca daṇḍayet

ब्रह्महा च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः ।एते सर्वे पृथग्ज्ञेया महापातकिनो नराः

brahmahā ca surāpaśca steyī ca gurutalpagaḥ |ete sarve pṛthagjñeyā mahāpātakino narāḥ

चतुर्णां अपि चैतेषां प्रायश्चित्तं अकुर्वताम् ।शारीरं धनसंयुक्तं दण्डं धर्म्यं प्रकल्पयेत्

caturṇāṃ api caiteṣāṃ prāyaścittaṃ akurvatām |śārīraṃ dhanasaṃyuktaṃ daṇḍaṃ dharmyaṃ prakalpayet

गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः ।स्तेये च श्वपदं कार्यं ब्रह्महण्यशिराः पुमान्

gurutalpe bhagaḥ kāryaḥ surāpāne surādhvajaḥ |steye ca śvapadaṃ kāryaṃ brahmahaṇyaśirāḥ pumān

असंभोज्या ह्यसंयाज्या असंपाठ्याऽविवाहिनः ।चरेयुः पृथिवीं दीनाः सर्वधर्मबहिष्कृताः

asaṃbhojyā hyasaṃyājyā asaṃpāṭhyā'vivāhinaḥ |careyuḥ pṛthivīṃ dīnāḥ sarvadharmabahiṣkṛtāḥ

ज्ञातिसंबन्धिभिस्त्वेते त्यक्तव्याः कृतलक्षणाः ।निर्दया निर्नमस्कारास्तन्मनोरनुशासनम्

jñātisaṃbandhibhistvete tyaktavyāḥ kṛtalakṣaṇāḥ |nirdayā nirnamaskārāstanmanoranuśāsanam

प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणाः सर्ववर्णा यथोदितम् ।नाङ्क्या राज्ञा ललाटे स्युर्दाप्यास्तूत्तमसाहसम्

prāyaścittaṃ tu kurvāṇāḥ sarvavarṇā yathoditam |nāṅkyā rājñā lalāṭe syurdāpyāstūttamasāhasam

आगःसु ब्राह्मणस्यैव कार्यो मध्यमसाहसः ।विवास्यो वा भवेद्राष्ट्रात्सद्रव्यः सपरिच्छदः

āgaḥsu brāhmaṇasyaiva kāryo madhyamasāhasaḥ |vivāsyo vā bhavedrāṣṭrātsadravyaḥ saparicchadaḥ

इतरे कृतवन्तस्तु पापान्येतान्यकामतः ।सर्वस्वहारं अर्हन्ति कामतस्तु प्रवासनम्

itare kṛtavantastu pāpānyetānyakāmataḥ |sarvasvahāraṃ arhanti kāmatastu pravāsanam

नाददीत नृपः साधुर्महापातकिनो धनम् ।आददानस्तु तल्लोभात्तेन दोषेण लिप्यते

nādadīta nṛpaḥ sādhurmahāpātakino dhanam |ādadānastu tallobhāttena doṣeṇa lipyate

अप्सु प्रवेश्य तं दण्डं वरुणायोपपादयेत् ।श्रुतवृत्तोपपन्ने वा ब्राह्मणे प्रतिपादयेत्

apsu praveśya taṃ daṇḍaṃ varuṇāyopapādayet |śrutavṛttopapanne vā brāhmaṇe pratipādayet

ईशो दण्डस्य वरुणो राज्ञां दण्डधरो हि सः ।ईशः सर्वस्य जगतो ब्राह्मणो वेदपारगः

īśo daṇḍasya varuṇo rājñāṃ daṇḍadharo hi saḥ |īśaḥ sarvasya jagato brāhmaṇo vedapāragaḥ

यत्र वर्जयते राजा पापकृद्भ्यो धनागमम् ।तत्र कालेन जायन्ते मानवा दीर्घजीविनः

yatra varjayate rājā pāpakṛdbhyo dhanāgamam |tatra kālena jāyante mānavā dīrghajīvinaḥ

निष्पद्यन्ते च सस्यानि यथोप्तानि विशां पृथक् ।बालाश्च न प्रमीयन्ते विकृतं च न जायते

niṣpadyante ca sasyāni yathoptāni viśāṃ pṛthak |bālāśca na pramīyante vikṛtaṃ ca na jāyate

ब्राह्मणान्बाधमानं तु कामादवरवर्णजम् ।हन्याच्चित्रैर्वधोपायैरुद्वेजनकरैर्नृपः

brāhmaṇānbādhamānaṃ tu kāmādavaravarṇajam |hanyāccitrairvadhopāyairudvejanakarairnṛpaḥ

यावानवध्यस्य वधे तावान्वध्यस्य मोक्षणे ।अधर्मो नृपतेर्दृष्टो धर्मस्तु विनियच्छतः

yāvānavadhyasya vadhe tāvānvadhyasya mokṣaṇe |adharmo nṛpaterdṛṣṭo dharmastu viniyacchataḥ

उदितोऽयं विस्तरशो मिथो विवादमानयोः ।अष्टादशसु मार्गेषु व्यवहारस्य निर्णयः

udito'yaṃ vistaraśo mitho vivādamānayoḥ |aṣṭādaśasu mārgeṣu vyavahārasya nirṇayaḥ

एवं धर्म्याणि कार्याणि सम्यक्कुर्वन्महीपतिः ।देशानलब्धांल्लिप्सेत लब्धांश्च परिपालयेत्

evaṃ dharmyāṇi kāryāṇi samyakkurvanmahīpatiḥ |deśānalabdhāṃllipseta labdhāṃśca paripālayet

सम्यङ्निविष्टदेशस्तु कृतदुर्गश्च शास्त्रतः ।कण्टकोद्धरणे नित्यं आतिष्ठेद्यत्नं उत्तमम्

samyaṅniviṣṭadeśastu kṛtadurgaśca śāstrataḥ |kaṇṭakoddharaṇe nityaṃ ātiṣṭhedyatnaṃ uttamam

रक्षनादार्यवृत्तानां कण्टकानां च शोधनात् ।नरेन्द्रास्त्रिदिवं यान्ति प्रजापालनतत्पराः

rakṣanādāryavṛttānāṃ kaṇṭakānāṃ ca śodhanāt |narendrāstridivaṃ yānti prajāpālanatatparāḥ

अशासंस्तस्करान्यस्तु बलिं गृह्णाति पार्थिवः ।तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्रं स्वर्गाच्च परिहीयते

aśāsaṃstaskarānyastu baliṃ gṛhṇāti pārthivaḥ |tasya prakṣubhyate rāṣṭraṃ svargācca parihīyate

निर्भयं तु भवेद्यस्य राष्ट्रं बाहुबलाश्रितम् ।तस्य तद्वर्धते नित्यं सिच्यमान इव द्रुमः

nirbhayaṃ tu bhavedyasya rāṣṭraṃ bāhubalāśritam |tasya tadvardhate nityaṃ sicyamāna iva drumaḥ

द्विविधांस्तस्करान्विद्यात्परद्रव्यापहारकान् ।प्रकाशांश्चाप्रकाशांश्च चारचक्षुर्महीपतिः

dvividhāṃstaskarānvidyātparadravyāpahārakān |prakāśāṃścāprakāśāṃśca cāracakṣurmahīpatiḥ

प्रकाशवञ्चकास्तेषां नानापण्योपजीविनः ।प्रच्छन्नवञ्चकास्त्वेते ये स्तेनाटविकादयः

prakāśavañcakāsteṣāṃ nānāpaṇyopajīvinaḥ |pracchannavañcakāstvete ye stenāṭavikādayaḥ

उत्कोचकाश्चाउपधिका वञ्चकाः कितवास्तथा ।मङ्गलादेशवृत्ताश्च भद्राश्चेक्षणिकैः सह

utkocakāścāupadhikā vañcakāḥ kitavāstathā |maṅgalādeśavṛttāśca bhadrāścekṣaṇikaiḥ saha

असम्यक्कारिणश्चैव महामात्राश्चिकित्सकाः ।शिल्पोपचारयुक्ताश्च निपुणाः पण्ययोषितः

asamyakkāriṇaścaiva mahāmātrāścikitsakāḥ |śilpopacārayuktāśca nipuṇāḥ paṇyayoṣitaḥ

एवमादीन्विजानीयात्प्रकाशांल्लोककण्टकान् ।निगूढचारिणश्चान्याननार्यानार्यलिङ्गिनः

evamādīnvijānīyātprakāśāṃllokakaṇṭakān |nigūḍhacāriṇaścānyānanāryānāryaliṅginaḥ

तान्विदित्वा सुचरितैर्गूढैस्तत्कर्मकारिभिः ।चारैश्चानेकसंस्थानैः प्रोत्साद्य वशं आनयेत्

tānviditvā sucaritairgūḍhaistatkarmakāribhiḥ |cāraiścānekasaṃsthānaiḥ protsādya vaśaṃ ānayet

तेषां दोषानभिख्याप्य स्वे स्वे कर्मणि तत्त्वतः ।कुर्वीत शासनं राजा सम्यक्सारापराधतः

teṣāṃ doṣānabhikhyāpya sve sve karmaṇi tattvataḥ |kurvīta śāsanaṃ rājā samyaksārāparādhataḥ

न हि दण्डादृते शक्यः कर्तुं पापविनिग्रहः ।स्तेनानां पापबुद्धीनां निभृतं चरतां क्षितौ

na hi daṇḍādṛte śakyaḥ kartuṃ pāpavinigrahaḥ |stenānāṃ pāpabuddhīnāṃ nibhṛtaṃ caratāṃ kṣitau

सभाप्रपापूपशाला वेशमद्यान्नविक्रयाः ।चतुष्पथांश्चैत्यवृक्षाः समाजाः प्रेक्षणानि च

sabhāprapāpūpaśālā veśamadyānnavikrayāḥ |catuṣpathāṃścaityavṛkṣāḥ samājāḥ prekṣaṇāni ca

जीर्णोद्यानान्यरण्यानि कारुकावेशनानि च ।शून्यानि चाप्यगाराणि वनान्युपवनानि च

jīrṇodyānānyaraṇyāni kārukāveśanāni ca |śūnyāni cāpyagārāṇi vanānyupavanāni ca

एवंविधान्नृपो देशान्गुल्मैः स्थावरजङ्गमैः ।तस्करप्रतिषेधार्थं चारैश्चाप्यनुचारयेत्

evaṃvidhānnṛpo deśāngulmaiḥ sthāvarajaṅgamaiḥ |taskarapratiṣedhārthaṃ cāraiścāpyanucārayet

तत्सहायैरनुगतैर्नानाकर्मप्रवेदिभिः ।विद्यादुत्सादयेच्चैव निपुणैः पूर्वतस्करैः

tatsahāyairanugatairnānākarmapravedibhiḥ |vidyādutsādayeccaiva nipuṇaiḥ pūrvataskaraiḥ

भक्ष्यभोज्योपदेशैश्च ब्राह्मणानां च दर्शनैः ।शौर्यकर्मापदेशैश्च कुर्युस्तेषां समागमम्

bhakṣyabhojyopadeśaiśca brāhmaṇānāṃ ca darśanaiḥ |śauryakarmāpadeśaiśca kuryusteṣāṃ samāgamam

ये तत्र नोपसर्पेयुर्मूलप्रणिहिताश्च ये ।तान्प्रसह्य नृपो हन्यात्समित्रज्ञातिबान्धवान्

ye tatra nopasarpeyurmūlapraṇihitāśca ye |tānprasahya nṛpo hanyātsamitrajñātibāndhavān

न होढेन विना चौरं घातयेद्धार्मिको नृपः ।सहोढं सोपकरणं घातयेदविचारयन्

na hoḍhena vinā cauraṃ ghātayeddhārmiko nṛpaḥ |sahoḍhaṃ sopakaraṇaṃ ghātayedavicārayan

ग्रामेष्वपि च ये के चिच्चौराणां भक्तदायकाः ।भाण्डावकाशदाश्चैव सर्वांस्तानपि घातयेत्

grāmeṣvapi ca ye ke ciccaurāṇāṃ bhaktadāyakāḥ |bhāṇḍāvakāśadāścaiva sarvāṃstānapi ghātayet

राष्ट्रेषु रक्षाधिकृतान्सामन्तांश्चैव चोदितान् ।अभ्याघातेषु मध्यस्थाञ् शिष्याच्चौरानिव द्रुतम्

rāṣṭreṣu rakṣādhikṛtānsāmantāṃścaiva coditān |abhyāghāteṣu madhyasthāñ śiṣyāccaurāniva drutam

यश्चापि धर्मसमयात्प्रच्युतो धर्मजीवनः ।दण्डेनैव तं अप्योषेत्स्वकाद्धर्माद्धि विच्युतम्

yaścāpi dharmasamayātpracyuto dharmajīvanaḥ |daṇḍenaiva taṃ apyoṣetsvakāddharmāddhi vicyutam

ग्रामघाते हिताभङ्गे पथि मोषाभिदर्शने ।शक्तितो नाभिधावन्तो निर्वास्याः सपरिच्छदाः

grāmaghāte hitābhaṅge pathi moṣābhidarśane |śaktito nābhidhāvanto nirvāsyāḥ saparicchadāḥ

राज्ञः कोशापहर्तॄंश्च प्रतिकूलेषु च स्थितान् ।घातयेद्विविधैर्दण्डैररीणां चोपजापकान्

rājñaḥ kośāpahartṝṃśca pratikūleṣu ca sthitān |ghātayedvividhairdaṇḍairarīṇāṃ copajāpakān

संधिं छित्त्वा तु ये चौर्यं रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः ।तेषां छित्त्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत्

saṃdhiṃ chittvā tu ye cauryaṃ rātrau kurvanti taskarāḥ |teṣāṃ chittvā nṛpo hastau tīkṣṇe śūle niveśayet

अङ्गुलीर्ग्रन्थिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रहे ।द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये वधं अर्हति

aṅgulīrgranthibhedasya chedayetprathame grahe |dvitīye hastacaraṇau tṛtīye vadhaṃ arhati

अग्निदान्भक्तदांश्चैव तथा शस्त्रावकाशदान् ।संनिधातॄंश्च मोषस्य हन्याच्चौरं इवेश्वरः

agnidānbhaktadāṃścaiva tathā śastrāvakāśadān |saṃnidhātṝṃśca moṣasya hanyāccauraṃ iveśvaraḥ

तडागभेदकं हन्यादप्सु शुद्धवधेन वा ।यद्वापि प्रतिसंस्कुर्याद्दाप्यस्तूत्तमसाहसम्

taḍāgabhedakaṃ hanyādapsu śuddhavadhena vā |yadvāpi pratisaṃskuryāddāpyastūttamasāhasam

कोष्ठागारायुधागार देवतागारभेदकान् ।हस्त्यश्वरथहर्तॄंश्च हन्यादेवाविचारयन्

koṣṭhāgārāyudhāgāra devatāgārabhedakān |hastyaśvarathahartṝṃśca hanyādevāvicārayan

यस्तु पूर्वनिविष्टस्य तडागस्योदकं हरेत् ।आगमं वाप्यपां भिन्द्यात्स दाप्यः पूर्वसाहसम्

yastu pūrvaniviṣṭasya taḍāgasyodakaṃ haret |āgamaṃ vāpyapāṃ bhindyātsa dāpyaḥ pūrvasāhasam

समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यं अनापदि ।स द्वौ कार्षापणौ दद्यादमेध्यं चाशु शोधयेत्

samutsṛjedrājamārge yastvamedhyaṃ anāpadi |sa dvau kārṣāpaṇau dadyādamedhyaṃ cāśu śodhayet

आपद्गतोऽथ वा वृद्धा गर्भिणी बाल एव वा ।परिभाषणं अर्हन्ति तच्च शोध्यं इति स्थितिः

āpadgato'tha vā vṛddhā garbhiṇī bāla eva vā |paribhāṣaṇaṃ arhanti tacca śodhyaṃ iti sthitiḥ

चिकित्सकानां सर्वेषां मिथ्याप्रचरतां दमः ।अमानुषेषु प्रथमो मानुषेषु तु मध्यमः

cikitsakānāṃ sarveṣāṃ mithyāpracaratāṃ damaḥ |amānuṣeṣu prathamo mānuṣeṣu tu madhyamaḥ

संक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानां च भेदकः ।प्रतिकुर्याच्च तत्सर्वं पञ्च दद्याच्छतानि च

saṃkramadhvajayaṣṭīnāṃ pratimānāṃ ca bhedakaḥ |pratikuryācca tatsarvaṃ pañca dadyācchatāni ca

अदूषितानां द्रव्याणां दूषणे भेदने तथा ।मणीनां अपवेधे च दण्डः प्रथमसाहसः

adūṣitānāṃ dravyāṇāṃ dūṣaṇe bhedane tathā |maṇīnāṃ apavedhe ca daṇḍaḥ prathamasāhasaḥ

समैर्हि विषमं यस्तु चरेद्वै मूल्यतोऽपि वा ।समाप्नुयाद्दमं पूर्वं नरो मध्यमं एव वा

samairhi viṣamaṃ yastu caredvai mūlyato'pi vā |samāpnuyāddamaṃ pūrvaṃ naro madhyamaṃ eva vā

बन्धनानि च सर्वाणि राजा मार्गे निवेशयेत् ।दुःखिता यत्र दृश्येरन्विकृताः पापकारिणह्

bandhanāni ca sarvāṇi rājā mārge niveśayet |duḥkhitā yatra dṛśyeranvikṛtāḥ pāpakāriṇah

प्राकारस्य च भेत्तारं परिखाणां च पूरकम् ।द्वाराणां चैव भङ्क्तारं क्षिप्रं एव प्रवासयेत्

prākārasya ca bhettāraṃ parikhāṇāṃ ca pūrakam |dvārāṇāṃ caiva bhaṅktāraṃ kṣipraṃ eva pravāsayet

अभिचारेषु सर्वेषु कर्तव्यो द्विशतो दमः ।मूलकर्मणि चानाप्तेः कृत्यासु विविधासु च

abhicāreṣu sarveṣu kartavyo dviśato damaḥ |mūlakarmaṇi cānāpteḥ kṛtyāsu vividhāsu ca

अबीजविक्रयी चैव बीजोत्कृष्टा तथैव च ।मर्यादाभेदकश्चैव विकृतं प्राप्नुयाद्वधम्

abījavikrayī caiva bījotkṛṣṭā tathaiva ca |maryādābhedakaścaiva vikṛtaṃ prāpnuyādvadham

सर्वकण्टकपापिष्ठं हेमकारं तु पार्थिवः ।प्रवर्तमानं अन्याये छेदयेल्लवशः क्षुरैः

sarvakaṇṭakapāpiṣṭhaṃ hemakāraṃ tu pārthivaḥ |pravartamānaṃ anyāye chedayellavaśaḥ kṣuraiḥ

सीताद्रव्यापहरणे शस्त्राणां औषधस्य च ।कालं आसाद्य कार्यं च राजा दण्डं प्रकल्पयेत्

sītādravyāpaharaṇe śastrāṇāṃ auṣadhasya ca |kālaṃ āsādya kāryaṃ ca rājā daṇḍaṃ prakalpayet

स्वाम्यमात्यौ पुरं राष्ट्रं कोशदण्डौ सुहृत्तथा ।सप्त प्रकृतयो ह्येताः सप्ताङ्गं राज्यं उच्यते

svāmyamātyau puraṃ rāṣṭraṃ kośadaṇḍau suhṛttathā |sapta prakṛtayo hyetāḥ saptāṅgaṃ rājyaṃ ucyate

सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्यासां यथाक्रमम् ।पूर्वं पूर्वं गुरुतरं जानीयाद्व्यसनं महत्

saptānāṃ prakṛtīnāṃ tu rājyasyāsāṃ yathākramam |pūrvaṃ pūrvaṃ gurutaraṃ jānīyādvyasanaṃ mahat

सप्ताङ्गस्येह राज्यस्य विष्टब्धस्य त्रिदण्डवत् ।अन्योन्यगुणवैशेष्यान्न किं चिदतिरिच्यते

saptāṅgasyeha rājyasya viṣṭabdhasya tridaṇḍavat |anyonyaguṇavaiśeṣyānna kiṃ cidatiricyate

तेषु तेषु तु कृत्येषु तत्तदङ्गं विशिष्यते ।येन यत्साध्यते कार्यं तत्तस्मिञ् श्रेष्ठं उच्यते

teṣu teṣu tu kṛtyeṣu tattadaṅgaṃ viśiṣyate |yena yatsādhyate kāryaṃ tattasmiñ śreṣṭhaṃ ucyate

चारेणोत्साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम् ।स्वशक्तिं परशक्तिं च नित्यं विद्यान्महीपतिः

cāreṇotsāhayogena kriyayaiva ca karmaṇām |svaśaktiṃ paraśaktiṃ ca nityaṃ vidyānmahīpatiḥ

पीडनानि च सर्वाणि व्यसनानि तथैव च ।आरभेत ततः कार्यं संचिन्त्य गुरुलाघवम्

pīḍanāni ca sarvāṇi vyasanāni tathaiva ca |ārabheta tataḥ kāryaṃ saṃcintya gurulāghavam

आरभेतैव कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः ।कर्माण्यारभमाणं हि पुरुषं श्रीर्निषेवते

ārabhetaiva karmāṇi śrāntaḥ śrāntaḥ punaḥ punaḥ |karmāṇyārabhamāṇaṃ hi puruṣaṃ śrīrniṣevate

कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं कलिरेव च ।राज्ञो वृत्तानि सर्वाणि राजा हि युगं उच्यते

kṛtaṃ tretāyugaṃ caiva dvāparaṃ kalireva ca |rājño vṛttāni sarvāṇi rājā hi yugaṃ ucyate

कलिः प्रसुप्तो भवति स जाग्रद्द्वापरं युगम् ।कर्मस्वभ्युद्यतस्त्रेता विचरंस्तु कृतं युगम्

kaliḥ prasupto bhavati sa jāgraddvāparaṃ yugam |karmasvabhyudyatastretā vicaraṃstu kṛtaṃ yugam

इन्द्रस्यार्कस्य वायोश्च यमस्य वरुणस्य च ।चन्द्रस्याग्नेः पृथिव्याश्च तेजोवृत्तं नृपश्चरेत्

indrasyārkasya vāyośca yamasya varuṇasya ca |candrasyāgneḥ pṛthivyāśca tejovṛttaṃ nṛpaścaret

वार्षिकांश्चतुरो मासान्यथेन्द्रोऽभिप्रवर्षति ।तथाभिवर्षेत्स्वं राष्ट्रं कामैरिन्द्रव्रतं चरन्

vārṣikāṃścaturo māsānyathendro'bhipravarṣati |tathābhivarṣetsvaṃ rāṣṭraṃ kāmairindravrataṃ caran

अष्टौ मासान्यथादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः ।तथा हरेत्करं राष्ट्रान्नित्यं अर्कव्रतं हि तत्

aṣṭau māsānyathādityastoyaṃ harati raśmibhiḥ |tathā haretkaraṃ rāṣṭrānnityaṃ arkavrataṃ hi tat

प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः ।तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतं एतद्धि मारुतम्

praviśya sarvabhūtāni yathā carati mārutaḥ |tathā cāraiḥ praveṣṭavyaṃ vrataṃ etaddhi mārutam

यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति ।तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास्तद्धि यमव्रतम्

yathā yamaḥ priyadveṣyau prāpte kāle niyacchati |tathā rājñā niyantavyāḥ prajāstaddhi yamavratam

वरुणेन यथा पाशैर्बद्ध एवाभिदृश्यते ।तथा पापान्निगृह्णीयाद्व्रतं एतद्धि वारुणम्

varuṇena yathā pāśairbaddha evābhidṛśyate |tathā pāpānnigṛhṇīyādvrataṃ etaddhi vāruṇam

परिपूर्णं यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृष्यन्ति मानवाः ।तथा प्रकृतयो यस्मिन्स चान्द्रव्रतिको नृपः

paripūrṇaṃ yathā candraṃ dṛṣṭvā hṛṣyanti mānavāḥ |tathā prakṛtayo yasminsa cāndravratiko nṛpaḥ

प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात्पापकर्मसु ।दुष्टसामन्तहिंस्रश्च तदाग्नेयं व्रतं स्मृतम्

pratāpayuktastejasvī nityaṃ syātpāpakarmasu |duṣṭasāmantahiṃsraśca tadāgneyaṃ vrataṃ smṛtam

यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् ।तथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रतः पार्थिवं व्रतम्

yathā sarvāṇi bhūtāni dharā dhārayate samam |tathā sarvāṇi bhūtāni bibhrataḥ pārthivaṃ vratam

एतैरुपायैरन्यैश्च युक्तो नित्यं अतन्द्रितः ।स्तेनान्राजा निगृह्णीयात्स्वराष्ट्रे पर एव च

etairupāyairanyaiśca yukto nityaṃ atandritaḥ |stenānrājā nigṛhṇīyātsvarāṣṭre para eva ca

परां अप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत् ।ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम्

parāṃ apyāpadaṃ prāpto brāhmaṇānna prakopayet |te hyenaṃ kupitā hanyuḥ sadyaḥ sabalavāhanam

यैः कृतः सर्वभक्ष्योऽग्निरपेयश्च महोदधिः ।क्षयी चाप्यायितः सोमः को न नश्येत्प्रकोप्य तान्

yaiḥ kṛtaḥ sarvabhakṣyo'gnirapeyaśca mahodadhiḥ |kṣayī cāpyāyitaḥ somaḥ ko na naśyetprakopya tān

लोकानन्यान्सृजेयुर्ये लोकपालांश्च कोपिताः ।देवान्कुर्युरदेवांश्च कः क्षिण्वंस्तान्समृध्नुयात्

lokānanyānsṛjeyurye lokapālāṃśca kopitāḥ |devānkuryuradevāṃśca kaḥ kṣiṇvaṃstānsamṛdhnuyāt

यानुपाश्रित्य तिष्ठन्ति लोका देवाश्च सर्वदा ।ब्रह्म चैव धनं येषां को हिंस्यात्ताञ् जिजीविषुः

yānupāśritya tiṣṭhanti lokā devāśca sarvadā |brahma caiva dhanaṃ yeṣāṃ ko hiṃsyāttāñ jijīviṣuḥ

अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् ।प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत्

avidvāṃścaiva vidvāṃśca brāhmaṇo daivataṃ mahat |praṇītaścāpraṇītaśca yathāgnirdaivataṃ mahat

श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति ।हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्धते

śmaśāneṣvapi tejasvī pāvako naiva duṣyati |hūyamānaśca yajñeṣu bhūya evābhivardhate

एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु ।सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं दैवतं हि तत्

evaṃ yadyapyaniṣṭeṣu vartante sarvakarmasu |sarvathā brāhmaṇāḥ pūjyāḥ paramaṃ daivataṃ hi tat

क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणान्प्रति सर्वशः ।ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम्

kṣatrasyātipravṛddhasya brāhmaṇānprati sarvaśaḥ |brahmaiva saṃniyantṛ syātkṣatraṃ hi brahmasaṃbhavam

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रं अश्मनो लोहं उत्थितम् ।तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatraṃ aśmano lohaṃ utthitam |teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati

नाब्रह्म क्षत्रं ऋध्नोति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते ।ब्रह्म क्षत्रं च संपृक्तं इह चामुत्र वर्धते

nābrahma kṣatraṃ ṛdhnoti nākṣatraṃ brahma vardhate |brahma kṣatraṃ ca saṃpṛktaṃ iha cāmutra vardhate

दत्त्वा धनं तु विप्रेभ्यः सर्वदण्डसमुत्थितम् ।पुत्रे राज्यं समासृज्य कुर्वीत प्रायणं रणे

dattvā dhanaṃ tu viprebhyaḥ sarvadaṇḍasamutthitam |putre rājyaṃ samāsṛjya kurvīta prāyaṇaṃ raṇe

एवं चरन्सदा युक्तो राजधर्मेषु पार्थिवः ।हितेषु चैव लोकस्य सर्वान्भृत्यान्नियोजयेत्

evaṃ caransadā yukto rājadharmeṣu pārthivaḥ |hiteṣu caiva lokasya sarvānbhṛtyānniyojayet

एषोऽखिलः कर्मविधिरुक्तो राज्ञः सनातनः ।इमं कर्मविधिं विद्यात्क्रमशो वैश्यशूद्रयोः

eṣo'khilaḥ karmavidhirukto rājñaḥ sanātanaḥ |imaṃ karmavidhiṃ vidyātkramaśo vaiśyaśūdrayoḥ

वैश्यस्तु कृतसंस्कारः कृत्वा दारपरिग्रहम् ।वार्तायां नित्ययुक्तः स्यात्पशूनां चैव रक्षणे

vaiśyastu kṛtasaṃskāraḥ kṛtvā dāraparigraham |vārtāyāṃ nityayuktaḥ syātpaśūnāṃ caiva rakṣaṇe

प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून् ।ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः

prajāpatirhi vaiśyāya sṛṣṭvā paridade paśūn |brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ

न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति ।वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथं चन

na ca vaiśyasya kāmaḥ syānna rakṣeyaṃ paśūniti |vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃ cana

मणिमुक्ताप्रवालानां लोहानां तान्तवस्य च ।गन्धानां च रसानां च विद्यादर्घबलाबलम्

maṇimuktāpravālānāṃ lohānāṃ tāntavasya ca |gandhānāṃ ca rasānāṃ ca vidyādarghabalābalam

बीजानां उप्तिविच्च स्यात्क्षेत्रदोषगुणस्य च ।मानयोगं च जानीयात्तुलायोगांश्च सर्वशः

bījānāṃ uptivicca syātkṣetradoṣaguṇasya ca |mānayogaṃ ca jānīyāttulāyogāṃśca sarvaśaḥ

सारासारं च भाण्डानां देशानां च गुणागुणान् ।लाभालाभं च पण्यानां पशूनां परिवर्धनम्

sārāsāraṃ ca bhāṇḍānāṃ deśānāṃ ca guṇāguṇān |lābhālābhaṃ ca paṇyānāṃ paśūnāṃ parivardhanam

भृत्यानां च भृतिं विद्याद्भाषाश्च विविधा नृणाम् ।द्रव्याणां स्थानयोगांश्च क्रयविक्रयं एव च

bhṛtyānāṃ ca bhṛtiṃ vidyādbhāṣāśca vividhā nṛṇām |dravyāṇāṃ sthānayogāṃśca krayavikrayaṃ eva ca

धर्मेण च द्रव्यवृद्धावातिष्ठेद्यत्नं उत्तमम् ।दद्याच्च सर्वभूतानां अन्नं एव प्रयत्नतः

dharmeṇa ca dravyavṛddhāvātiṣṭhedyatnaṃ uttamam |dadyācca sarvabhūtānāṃ annaṃ eva prayatnataḥ

विप्राणां वेदविदुषां गृहस्थानां यशस्विनाम् ।शुश्रूषैव तु शूद्रस्य धर्मो नैश्रेयसः परः

viprāṇāṃ vedaviduṣāṃ gṛhasthānāṃ yaśasvinām |śuśrūṣaiva tu śūdrasya dharmo naiśreyasaḥ paraḥ

शुचिरुत्कृष्टशुश्रूषुर्मृदुवागनहंकृतः ।ब्राह्मणाद्याश्रयो नित्यं उत्कृष्टां जातिं अश्नुते

śucirutkṛṣṭaśuśrūṣurmṛduvāganahaṃkṛtaḥ |brāhmaṇādyāśrayo nityaṃ utkṛṣṭāṃ jātiṃ aśnute

एषोऽनापदि वर्णानां उक्तः कर्मविधिः शुभः ।आपद्यपि हि यस्तेषां क्रमशस्तन्निबोधत

eṣo'nāpadi varṇānāṃ uktaḥ karmavidhiḥ śubhaḥ |āpadyapi hi yasteṣāṃ kramaśastannibodhata