Adhyaya 4: Means of Subsistence; Conduct

चतुर्थं आयुषो भागं उषित्वाद्यं गुरौ द्विजाः ।द्वितीयं आयुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत्

caturthaṃ āyuṣo bhāgaṃ uṣitvādyaṃ gurau dvijāḥ |dvitīyaṃ āyuṣo bhāgaṃ kṛtadāro gṛhe vaset

अद्रोहेणैव भूतानां अल्पद्रोहेण वा पुनः ।या वृत्तिस्तां समास्थाय विप्रो जीवेदनापदि

adroheṇaiva bhūtānāṃ alpadroheṇa vā punaḥ |yā vṛttistāṃ samāsthāya vipro jīvedanāpadi

यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थं स्वैः कर्मभिरगर्हितैः ।अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसंचयम्

yātrāmātraprasiddhyarthaṃ svaiḥ karmabhiragarhitaiḥ |akleśena śarīrasya kurvīta dhanasaṃcayam

ऋतामृताभ्यां जीवेत्तु मृतेन प्रमृतेन वा ।सत्यानृताभ्यां अपि वा न श्ववृत्त्या कदा चन

ṛtāmṛtābhyāṃ jīvettu mṛtena pramṛtena vā |satyānṛtābhyāṃ api vā na śvavṛttyā kadā cana

ऋतं उञ्छशिलं ज्ञेयं अमृतं स्यादयाचितम् ।मृतं तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्

ṛtaṃ uñchaśilaṃ jñeyaṃ amṛtaṃ syādayācitam |mṛtaṃ tu yācitaṃ bhaikṣaṃ pramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam

सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेन चैवापि जीव्यते ।सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत्

satyānṛtaṃ tu vāṇijyaṃ tena caivāpi jīvyate |sevā śvavṛttirākhyātā tasmāttāṃ parivarjayet

कुसूलधान्यको वा स्यात्कुम्भीधान्यक एव वा ।त्र्यहैहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव वा

kusūladhānyako vā syātkumbhīdhānyaka eva vā |tryahaihiko vāpi bhavedaśvastanika eva vā

चतुर्णां अपि चैतेषां द्विजानां गृहमेधिनाम् ।ज्यायान्परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः

caturṇāṃ api caiteṣāṃ dvijānāṃ gṛhamedhinām |jyāyānparaḥ paro jñeyo dharmato lokajittamaḥ

षट्कर्मैको भवत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते ।द्वाभ्यां एकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्त्रेण जीवति

ṣaṭkarmaiko bhavatyeṣāṃ tribhiranyaḥ pravartate |dvābhyāṃ ekaścaturthastu brahmasattreṇa jīvati

वर्तयंश्च शिलोञ्छाभ्यां अग्निहोत्रपरायणः ।इष्टीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत्सदा

vartayaṃśca śiloñchābhyāṃ agnihotraparāyaṇaḥ |iṣṭīḥ pārvāyaṇāntīyāḥ kevalā nirvapetsadā

न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथं चन ।अजिह्मां अशथां शुद्धां जीवेद्ब्राह्मणजीविकाम्

na lokavṛttaṃ varteta vṛttihetoḥ kathaṃ cana |ajihmāṃ aśathāṃ śuddhāṃ jīvedbrāhmaṇajīvikām

संतोषं परं आस्थाय सुखार्थी संयतो भवेत् ।संतोषमूलं हि सुखं दुःखमूलं विपर्ययः

saṃtoṣaṃ paraṃ āsthāya sukhārthī saṃyato bhavet |saṃtoṣamūlaṃ hi sukhaṃ duḥkhamūlaṃ viparyayaḥ

अतोऽन्यतमया वृत्त्या जीवंस्तु स्नातको द्विजः ।स्वर्गायुष्ययशस्यानि व्रताणीमानि धारयेत्

ato'nyatamayā vṛttyā jīvaṃstu snātako dvijaḥ |svargāyuṣyayaśasyāni vratāṇīmāni dhārayet

वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ।तद्धि कुर्वन्यथाशक्ति प्राप्नोति परमां गतिम्

vedoditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryādatandritaḥ |taddhi kurvanyathāśakti prāpnoti paramāṃ gatim

नेहेतार्थान्प्रसङ्गेन न विरुद्धेन कर्मणा ।न विद्यमानेष्वर्थेषु नार्त्यां अपि यतस्ततः

nehetārthānprasaṅgena na viruddhena karmaṇā |na vidyamāneṣvartheṣu nārtyāṃ api yatastataḥ

इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामतः ।अतिप्रसक्तिं चैतेषां मनसा संनिवर्तयेत्

indriyārtheṣu sarveṣu na prasajyeta kāmataḥ |atiprasaktiṃ caiteṣāṃ manasā saṃnivartayet

सर्वान्परित्यजेदर्थान्स्वाध्यायस्य विरोधिनः ।यथा तथाध्यापयंस्तु सा ह्यस्य कृतकृत्यता

sarvānparityajedarthānsvādhyāyasya virodhinaḥ |yathā tathādhyāpayaṃstu sā hyasya kṛtakṛtyatā

वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च ।वेषवाग्बुद्धिसारूप्यं आचरन्विचरेदिह

vayasaḥ karmaṇo'rthasya śrutasyābhijanasya ca |veṣavāgbuddhisārūpyaṃ ācaranvicarediha

बुद्धिवृद्धिकराण्याशु धन्यानि च हितानि च ।नित्यं शास्त्राण्यवेक्षेत निगमांश्चैव वैदिकान्

buddhivṛddhikarāṇyāśu dhanyāni ca hitāni ca |nityaṃ śāstrāṇyavekṣeta nigamāṃścaiva vaidikān

यथा यथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति ।तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते

yathā yathā hi puruṣaḥ śāstraṃ samadhigacchati |tathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate

ऋषियज्ञं देवयज्ञं भूतयज्ञं च सर्वदा ।नृयज्ञं पितृयज्ञं च यथाशक्ति न हापयेत्

ṛṣiyajñaṃ devayajñaṃ bhūtayajñaṃ ca sarvadā |nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca yathāśakti na hāpayet

एतानेके महायज्ञान्यज्ञशास्त्रविदो जनाः ।अनीहमानाः सततं इन्द्रियेष्वेव जुह्वति

etāneke mahāyajñānyajñaśāstravido janāḥ |anīhamānāḥ satataṃ indriyeṣveva juhvati

वाच्येके जुह्वति प्राणं प्राणे वाचं च सर्वदा ।वाचि प्राणे च पश्यन्तो यज्ञनिर्वृत्तिं अक्षयाम्

vācyeke juhvati prāṇaṃ prāṇe vācaṃ ca sarvadā |vāci prāṇe ca paśyanto yajñanirvṛttiṃ akṣayām

ज्ञानेनैवापरे विप्रा यजन्त्येतैर्मखैः सदा ।ज्ञानमूलां क्रियां एषां पश्यन्तो ज्ञानचक्षुषा

jñānenaivāpare viprā yajantyetairmakhaiḥ sadā |jñānamūlāṃ kriyāṃ eṣāṃ paśyanto jñānacakṣuṣā

अग्निहोत्रं च जुहुयादाद्यन्ते द्युनिशोः सदा ।दर्शेन चार्धमासान्ते पौर्णामासेन चैव हि

agnihotraṃ ca juhuyādādyante dyuniśoḥ sadā |darśena cārdhamāsānte paurṇāmāsena caiva hi

सस्यान्ते नवसस्येष्ट्या तथा र्त्वन्ते द्विजोऽध्वरैः ।पशुना त्वयनस्यादौ समान्ते सौमिकैर्मखैः

sasyānte navasasyeṣṭyā tathā rtvante dvijo'dhvaraiḥ |paśunā tvayanasyādau samānte saumikairmakhaiḥ

नानिष्ट्वा नवसस्येष्ट्या पशुना चाग्निमान्द्विजः ।नवान्नं अद्यान्मांसं वा दीर्घं आयुर्जिजीविषुः

nāniṣṭvā navasasyeṣṭyā paśunā cāgnimāndvijaḥ |navānnaṃ adyānmāṃsaṃ vā dīrghaṃ āyurjijīviṣuḥ

नवेनानर्चिता ह्यस्य पशुहव्येन चाग्नयः ।प्राणानेवात्तुं इच्छन्ति नवान्नामिषगर्धिनः

navenānarcitā hyasya paśuhavyena cāgnayaḥ |prāṇānevāttuṃ icchanti navānnāmiṣagardhinaḥ

आसनाशनशय्याभिरद्भिर्मूलफलेन वा ।नास्य कश्चिद्वसेद्गेहे शक्तितोऽनर्चितोऽतिथिः

āsanāśanaśayyābhiradbhirmūlaphalena vā |nāsya kaścidvasedgehe śaktito'narcito'tithiḥ

पाषण्डिनो विकर्मस्थान्बैडालव्रतिकाञ् शठान् ।हैतुकान्बकवृत्तींश्च वाङ्गात्रेणापि नार्चयेत्

pāṣaṇḍino vikarmasthānbaiḍālavratikāñ śaṭhān |haitukānbakavṛttīṃśca vāṅgātreṇāpi nārcayet

वेदविद्याव्रतस्नाताञ् श्रोत्रियान्गृहमेधिनः ।पूजयेद्धव्यकव्येन विपरीतांश्च वर्जयेत्

vedavidyāvratasnātāñ śrotriyāngṛhamedhinaḥ |pūjayeddhavyakavyena viparītāṃśca varjayet

शक्तितोऽपचमानेभ्यो दातव्यं गृहमेधिना ।संविभागश्च भूतेभ्यः कर्तव्योऽनुपरोधतः

śaktito'pacamānebhyo dātavyaṃ gṛhamedhinā |saṃvibhāgaśca bhūtebhyaḥ kartavyo'nuparodhataḥ

राजतो धनं अन्विच्छेत्संसीदन्स्नातकः क्षुधा ।याज्यान्तेवासिनोर्वापि न त्वन्यत इति स्थितिः

rājato dhanaṃ anvicchetsaṃsīdansnātakaḥ kṣudhā |yājyāntevāsinorvāpi na tvanyata iti sthitiḥ

न सीदेत्स्नातको विप्रः क्षुधा शक्तः कथं चन ।न जीर्णमलवद्वासा भवेच्च विभवे सति

na sīdetsnātako vipraḥ kṣudhā śaktaḥ kathaṃ cana |na jīrṇamalavadvāsā bhavecca vibhave sati

क्ल्प्तकेशनखश्मश्रुर्दान्तः शुक्लाम्बरः शुचिः ।स्वाध्याये चैव युक्तः स्यान्नित्यं आत्महितेषु च

klptakeśanakhaśmaśrurdāntaḥ śuklāmbaraḥ śuciḥ |svādhyāye caiva yuktaḥ syānnityaṃ ātmahiteṣu ca

वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् ।यज्ञोपवीतं वेदं च शुभं रौक्मे च कुण्डले

vaiṇavīṃ dhārayedyaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum |yajñopavītaṃ vedaṃ ca śubhaṃ raukme ca kuṇḍale

नेक्षेतोद्यन्तं आदित्यं नास्तं यान्तं कदा चन ।नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम्

nekṣetodyantaṃ ādityaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadā cana |nopasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam

न लङ्घयेद्वत्सतन्त्रीं न प्रधावेच्च वर्षति ।न चोदके निरीक्षेत स्वरूपं इति धारणा

na laṅghayedvatsatantrīṃ na pradhāvecca varṣati |na codake nirīkṣeta svarūpaṃ iti dhāraṇā

मृदं गां दैवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम् ।प्रदक्षिणानि कुर्वीत प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन्

mṛdaṃ gāṃ daivataṃ vipraṃ ghṛtaṃ madhu catuṣpatham |pradakṣiṇāni kurvīta prajñātāṃśca vanaspatīn

नोपगच्छेत्प्रमत्तोऽपि स्त्रियं आर्तवदर्शने ।समानशयने चैव न शयीत तया सह

nopagacchetpramatto'pi striyaṃ ārtavadarśane |samānaśayane caiva na śayīta tayā saha

रजसाभिप्लुतां नारीं नरस्य ह्युपगच्छतः ।प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुरायुश्चैव प्रहीयते

rajasābhiplutāṃ nārīṃ narasya hyupagacchataḥ |prajñā tejo balaṃ cakṣurāyuścaiva prahīyate

तां विवर्जयतस्तस्य रजसा समभिप्लुताम् ।प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुरायुश्चैव प्रवर्धते

tāṃ vivarjayatastasya rajasā samabhiplutām |prajñā tejo balaṃ cakṣurāyuścaiva pravardhate

नाश्नीयाद्भार्यया सार्धं नैनां ईक्षेत चाश्नतीम् ।क्षुवतीं जृम्भमाणां वा न चासीनां यथासुखम्

nāśnīyādbhāryayā sārdhaṃ naināṃ īkṣeta cāśnatīm |kṣuvatīṃ jṛmbhamāṇāṃ vā na cāsīnāṃ yathāsukham

नाञ्जयन्तीं स्वके नेत्रे न चाभ्यक्तां अनावृताम् ।न पश्येत्प्रसवन्तीं च तेजस्कामो द्विजोत्तमः

nāñjayantīṃ svake netre na cābhyaktāṃ anāvṛtām |na paśyetprasavantīṃ ca tejaskāmo dvijottamaḥ

नान्नं अद्यादेकवासा न नग्नः स्नानं आचरेत् ।न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे

nānnaṃ adyādekavāsā na nagnaḥ snānaṃ ācaret |na mūtraṃ pathi kurvīta na bhasmani na govraje

न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्वते ।न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदा चन

na phālakṛṣṭe na jale na cityāṃ na ca parvate |na jīrṇadevāyatane na valmīke kadā cana

न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन्नपि न स्थितः ।न नदीतीरं आसाद्य न च पर्वतमस्तके

na sasattveṣu garteṣu na gacchannapi na sthitaḥ |na nadītīraṃ āsādya na ca parvatamastake

वाय्वग्निविप्रं आदित्यं अपः पश्यंस्तथैव गाः ।न कदा चन कुर्वीत विण्मूत्रस्य विसर्जनम्

vāyvagnivipraṃ ādityaṃ apaḥ paśyaṃstathaiva gāḥ |na kadā cana kurvīta viṇmūtrasya visarjanam

नाग्निं मुखेनोपधमेन्नग्नां नेक्षेत च स्त्रियम् ।नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ न च पादौ प्रतापयेत्

nāgniṃ mukhenopadhamennagnāṃ nekṣeta ca striyam |nāmedhyaṃ prakṣipedagnau na ca pādau pratāpayet

अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनं अभिलङ्घयेत् ।न चैनं पादतः कुर्यान्न प्राणाबाधं आचरेत्

adhastānnopadadhyācca na cainaṃ abhilaṅghayet |na cainaṃ pādataḥ kuryānna prāṇābādhaṃ ācaret

नाश्नीयात्संधिवेलायां न गच्छेन्नापि संविशेत् ।न चैव प्रलिखेद्भूमिं नात्मनोऽपहरेत्स्रजम्

nāśnīyātsaṃdhivelāyāṃ na gacchennāpi saṃviśet |na caiva pralikhedbhūmiṃ nātmano'paharetsrajam

नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत् ।अमेध्यलिप्तं अन्यद्वा लोहितं वा विषाणि वा

nāpsu mūtraṃ purīṣaṃ vā ṣṭhīvanaṃ vā samutsṛjet |amedhyaliptaṃ anyadvā lohitaṃ vā viṣāṇi vā

नैकः सुप्याच्छून्यगेहे न श्रेयांसं प्रबोधयेत् ।नोदक्ययाभिभाषेत यज्ञं गच्छेन्न चावृतः

naikaḥ supyācchūnyagehe na śreyāṃsaṃ prabodhayet |nodakyayābhibhāṣeta yajñaṃ gacchenna cāvṛtaḥ

अग्न्यगारे गवां गोष्ठे ब्राह्मणानां च संनिधौ ।स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिनं पाणिं उद्धरेत्

agnyagāre gavāṃ goṣṭhe brāhmaṇānāṃ ca saṃnidhau |svādhyāye bhojane caiva dakṣinaṃ pāṇiṃ uddharet

न वारयेद्गां धयन्तीं न चाचक्षीत कस्य चित् ।न दिवीन्द्रायुधं दृष्ट्वा कस्य चिद्दर्शयेद्बुधः

na vārayedgāṃ dhayantīṃ na cācakṣīta kasya cit |na divīndrāyudhaṃ dṛṣṭvā kasya ciddarśayedbudhaḥ

नाधर्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् ।नैकः प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत्

nādharmike vasedgrāme na vyādhibahule bhṛśam |naikaḥ prapadyetādhvānaṃ na ciraṃ parvate vaset

न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृते ।न पाषण्डिगणाक्रान्ते नोपस्षृटेऽन्त्यजैर्नृभिः

na śūdrarājye nivasennādhārmikajanāvṛte |na pāṣaṇḍigaṇākrānte nopasṣṛṭe'ntyajairnṛbhiḥ

न भुञ्जीतोद्धृतस्नेहं नातिसौहित्यं आचरेत् ।नातिप्रगे नातिसायं न सायं प्रातराशितः

na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ nātisauhityaṃ ācaret |nātiprage nātisāyaṃ na sāyaṃ prātarāśitaḥ

न कुर्वीत वृथाचेष्टां न वार्यञ्जलिना पिबेत् ।नोत्सङ्गे भक्षयेद्भक्ष्यान्न जातु स्यात्कुतूहली

na kurvīta vṛthāceṣṭāṃ na vāryañjalinā pibet |notsaṅge bhakṣayedbhakṣyānna jātu syātkutūhalī

न नृत्येदथ वा गायेन्न वादित्राणि वादयेत्] ।नास्फोटयेन्न च क्ष्वेडेन्न च रक्तो विरावयेत्

na nṛtyedatha vā gāyenna vāditrāṇi vādayet] |nāsphoṭayenna ca kṣveḍenna ca rakto virāvayet

न पादौ धावयेत्कांस्ये कदा चिदपि भाजने ।न भिन्नभाण्डे भुञ्जीत न भावप्रतिदूषिते

na pādau dhāvayetkāṃsye kadā cidapi bhājane |na bhinnabhāṇḍe bhuñjīta na bhāvapratidūṣite

उपानहौ च वासश्च धृतं अन्यैर्न धारयेत् ।उपवीतं अलङ्कारं स्रजं करकं एव च

upānahau ca vāsaśca dhṛtaṃ anyairna dhārayet |upavītaṃ alaṅkāraṃ srajaṃ karakaṃ eva ca

नाविनीतैर्भजेद्धुर्यैर्न च क्षुध्व्याधिपीडितैः ।न भिन्नशृङ्गाक्षिखुरैर्न वालधिविरूपितैः

nāvinītairbhajeddhuryairna ca kṣudhvyādhipīḍitaiḥ |na bhinnaśṛṅgākṣikhurairna vāladhivirūpitaiḥ

विनीतैस्तु व्रजेन्नित्यं आशुगैर्लक्षणान्वितैः ।वर्णरूपोपसंपन्नैः प्रतोदेनातुदन्भृशम्

vinītaistu vrajennityaṃ āśugairlakṣaṇānvitaiḥ |varṇarūpopasaṃpannaiḥ pratodenātudanbhṛśam

बालातपः प्रेतधूमो वर्ज्यं भिन्नं तथासनम् ।न छिन्द्यान्नखरोमाणि दन्तैर्नोत्पाटयेन्नखान्

bālātapaḥ pretadhūmo varjyaṃ bhinnaṃ tathāsanam |na chindyānnakharomāṇi dantairnotpāṭayennakhān

न मृल्लोष्ठं च मृद्नीयान्न छिन्द्यात्करजैस्तृणम् ।न कर्म निष्फलं कुर्यान्नायत्यां असुखोदयम्

na mṛlloṣṭhaṃ ca mṛdnīyānna chindyātkarajaistṛṇam |na karma niṣphalaṃ kuryānnāyatyāṃ asukhodayam

लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः ।स विनाशं व्रजत्याशु सूचकाशुचिरेव च

loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ |sa vināśaṃ vrajatyāśu sūcakāśucireva ca

न विगर्ह्य कथां कुर्याद्बहिर्माल्यं न धारयेत् ।गवां च यानं पृष्ठेन सर्वथैव विगर्हितम्

na vigarhya kathāṃ kuryādbahirmālyaṃ na dhārayet |gavāṃ ca yānaṃ pṛṣṭhena sarvathaiva vigarhitam

अद्वारेण च नातीयाद्ग्रामं वा वेश्म वावृतम् ।रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत्

advāreṇa ca nātīyādgrāmaṃ vā veśma vāvṛtam |rātrau ca vṛkṣamūlāni dūrataḥ parivarjayet

नाक्षैर्दीव्येत्कदा चित्तु स्वयं नोपानहौ हरेत् ।शयनस्थो न भुञ्जीत न पाणिस्थं न चासने

nākṣairdīvyetkadā cittu svayaṃ nopānahau haret |śayanastho na bhuñjīta na pāṇisthaṃ na cāsane

सर्वं च तिलसंबद्धं नाद्यादस्तं इते रवौ ।न च नग्नः शयीतेह न चोच्छिष्टः क्व चिद्व्रजेत्

sarvaṃ ca tilasaṃbaddhaṃ nādyādastaṃ ite ravau |na ca nagnaḥ śayīteha na cocchiṣṭaḥ kva cidvrajet

आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् ।आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो दीर्घं आयुरवाप्नुयात्

ārdrapādastu bhuñjīta nārdrapādastu saṃviśet |ārdrapādastu bhuñjāno dīrghaṃ āyuravāpnuyāt

अचक्षुर्विषयं दुर्गं $ न प्रपद्येत कर्हि चित् ।न विण्मूत्रं उदीक्षेत न बाहुभ्यां नदीं तरेत्

acakṣurviṣayaṃ durgaṃ $ na prapadyeta karhi cit |na viṇmūtraṃ udīkṣeta na bāhubhyāṃ nadīṃ taret

अधितिष्ठेन्न केशांस्तु न भस्मास्थिकपालिकाः ।न कार्पासास्थि न तुषान्दीर्घं आयुर्जिजीविषुः

adhitiṣṭhenna keśāṃstu na bhasmāsthikapālikāḥ |na kārpāsāsthi na tuṣāndīrghaṃ āyurjijīviṣuḥ

न संवसेच्च पतितैर्न चाण्डालैर्न पुल्कसैः ।न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः

na saṃvasecca patitairna cāṇḍālairna pulkasaiḥ |na mūrkhairnāvaliptaiśca nāntyairnāntyāvasāyibhiḥ

न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् ।न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतं आदिशेत्

na śūdrāya matiṃ dadyānnocchiṣṭaṃ na haviṣkṛtam |na cāsyopadiśeddharmaṃ na cāsya vrataṃ ādiśet

यो ह्यस्य धर्मं आचष्टे यश्चैवादिशति व्रतम् ।सोऽसंवृतं नाम तमः सह तेनैव मज्जति

yo hyasya dharmaṃ ācaṣṭe yaścaivādiśati vratam |so'saṃvṛtaṃ nāma tamaḥ saha tenaiva majjati

न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः ।न स्पृशेच्चैतदुच्छिष्टो न च स्नायाद्विना ततः

na saṃhatābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ |na spṛśeccaitaducchiṣṭo na ca snāyādvinā tataḥ

केशग्रहान्प्रहारांश्च शिरस्येतान्विवर्जयेत् ।शिरःस्नातश्च तैलेन नाङ्गं किं चिदपि स्पृशेत्

keśagrahānprahārāṃśca śirasyetānvivarjayet |śiraḥsnātaśca tailena nāṅgaṃ kiṃ cidapi spṛśet

न राज्ञः प्रतिगृह्णीयादराजन्यप्रसूतितः ।सूनाचक्रध्वजवतां वेशेनैव च जीवताम्

na rājñaḥ pratigṛhṇīyādarājanyaprasūtitaḥ |sūnācakradhvajavatāṃ veśenaiva ca jīvatām

दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः ।दशध्वजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः

daśasūnāsamaṃ cakraṃ daśacakrasamo dhvajaḥ |daśadhvajasamo veśo daśaveśasamo nṛpaḥ

दश सूणासहस्राणि यो वाहयति सौनिकः ।तेन तुल्यः स्मृतो राजा घोरस्तस्य प्रतिग्रहः

daśa sūṇāsahasrāṇi yo vāhayati saunikaḥ |tena tulyaḥ smṛto rājā ghorastasya pratigrahaḥ

यो राज्ञः प्रतिगृह्णाति लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः ।स पर्यायेण यातीमान्नरकानेकविंशतिम्

yo rājñaḥ pratigṛhṇāti lubdhasyocchāstravartinaḥ |sa paryāyeṇa yātīmānnarakānekaviṃśatim

तामिस्रं अन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ ।नरकं कालसूत्रं च महानरकं एव च

tāmisraṃ andhatāmisraṃ mahārauravarauravau |narakaṃ kālasūtraṃ ca mahānarakaṃ eva ca

संजीवनं महावीचिं तपनं संप्रतापनम् ।संहातं च सकाकोलं कुड्मलं प्रतिमूर्तिकम्

saṃjīvanaṃ mahāvīciṃ tapanaṃ saṃpratāpanam |saṃhātaṃ ca sakākolaṃ kuḍmalaṃ pratimūrtikam

लोहशङ्कुं ऋजीषं च पन्थानं शाल्मलीं नदीम् ।असिपत्रवनं चैव लोहदारकं एव च

lohaśaṅkuṃ ṛjīṣaṃ ca panthānaṃ śālmalīṃ nadīm |asipatravanaṃ caiva lohadārakaṃ eva ca

एतद्विदन्तो विद्वांसो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ।न राज्ञः प्रतिगृह्णन्ति प्रेत्य श्रेयोऽभिकाङ्क्षिणः

etadvidanto vidvāṃso brāhmaṇā brahmavādinaḥ |na rājñaḥ pratigṛhṇanti pretya śreyo'bhikāṅkṣiṇaḥ

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् ।कायक्लेशांश्च तन्मूलान्वेदतत्त्वार्थं एव च

brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayet |kāyakleśāṃśca tanmūlānvedatattvārthaṃ eva ca

उत्थायावश्यकं कृत्वा कृतशौचः समाहितः ।पूर्वां संध्यां जपंस्तिष्ठेत्स्वकाले चापरां चिरम्

utthāyāvaśyakaṃ kṛtvā kṛtaśaucaḥ samāhitaḥ |pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃstiṣṭhetsvakāle cāparāṃ ciram

ऋषयो दीर्घसंध्यत्वाद्दीर्घं आयुरवाप्नुयुः ।प्रज्ञां यशश्च कीर्तिं च ब्रह्मवर्चसं एव च

ṛṣayo dīrghasaṃdhyatvāddīrghaṃ āyuravāpnuyuḥ |prajñāṃ yaśaśca kīrtiṃ ca brahmavarcasaṃ eva ca

श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाप्युपाकृत्य यथाविधि ।युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान्विप्रोऽर्धपञ्चमान्

śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vāpyupākṛtya yathāvidhi |yuktaśchandāṃsyadhīyīta māsānvipro'rdhapañcamān

पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद्बहिरुत्सर्जनं द्विजः ।माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्णे प्रथमेऽहनि

puṣye tu chandasāṃ kuryādbahirutsarjanaṃ dvijaḥ |māghaśuklasya vā prāpte pūrvāhṇe prathame'hani

यथाशास्त्रं तु कृत्वैवं उत्सर्गं छन्दसां बहिः ।विरमेत्पक्षिणीं रात्रिं तदेवैकं अहर्निशम्

yathāśāstraṃ tu kṛtvaivaṃ utsargaṃ chandasāṃ bahiḥ |virametpakṣiṇīṃ rātriṃ tadevaikaṃ aharniśam

अत ऊर्ध्वं तु छन्दांसि शुक्लेषु नियतः पठेत् ।वेदाङ्गानि च सर्वाणि कृष्णपक्षेषु संपठेत्

ata ūrdhvaṃ tu chandāṃsi śukleṣu niyataḥ paṭhet |vedāṅgāni ca sarvāṇi kṛṣṇapakṣeṣu saṃpaṭhet

नाविस्पष्टं अधीयीत न शूद्रजनसन्निधौ ।न निशान्ते परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत्

nāvispaṣṭaṃ adhīyīta na śūdrajanasannidhau |na niśānte pariśrānto brahmādhītya punaḥ svapet

यथोदितेन विधिना नित्यं छन्दस्कृतं पठेत् ।ब्रह्म छन्दस्कृतं चैव द्विजो युक्तो ह्यनापदि

yathoditena vidhinā nityaṃ chandaskṛtaṃ paṭhet |brahma chandaskṛtaṃ caiva dvijo yukto hyanāpadi

इमान्नित्यं अनध्यायानधीयानो विवर्जयेत् ।अध्यापनं च कुर्वाणः शिष्याणां विधिपूर्वकम्

imānnityaṃ anadhyāyānadhīyāno vivarjayet |adhyāpanaṃ ca kurvāṇaḥ śiṣyāṇāṃ vidhipūrvakam

कर्णश्रवेऽनिले रात्रौ दिवा पांसुसमूहने ।एतौ वर्षास्वनध्यायावध्यायज्ञाः प्रचक्षते

karṇaśrave'nile rātrau divā pāṃsusamūhane |etau varṣāsvanadhyāyāvadhyāyajñāḥ pracakṣate

विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संप्लवे ।आकालिकं अनध्यायं एतेषु मनुरब्रवीत्

vidyutstanitavarṣeṣu maholkānāṃ ca saṃplave |ākālikaṃ anadhyāyaṃ eteṣu manurabravīt

एतांस्त्वभ्युदितान्विद्याद्यदा प्रादुष्कृताग्निषु ।तदा विद्यादनध्यायं अनृतौ चाभ्रदर्शने

etāṃstvabhyuditānvidyādyadā prāduṣkṛtāgniṣu |tadā vidyādanadhyāyaṃ anṛtau cābhradarśane

निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने ।एतानाकालिकान्विद्यादनध्यायानृतावपि

nirghāte bhūmicalane jyotiṣāṃ copasarjane |etānākālikānvidyādanadhyāyānṛtāvapi

प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिःस्वने ।सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषे रात्रौ यथा दिवा

prāduṣkṛteṣvagniṣu tu vidyutstanitaniḥsvane |sajyotiḥ syādanadhyāyaḥ śeṣe rātrau yathā divā

नित्यानध्याय एव स्याद्ग्रामेषु नगरेषु च ।धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च सर्वदा

nityānadhyāya eva syādgrāmeṣu nagareṣu ca |dharmanaipuṇyakāmānāṃ pūtigandhe ca sarvadā

अन्तर्गतशवे ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ ।अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च

antargataśave grāme vṛṣalasya ca sannidhau |anadhyāyo rudyamāne samavāye janasya ca

उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रस्य विसर्जने ।उच्छिष्टः श्राद्धभुक्चैव मनसापि न चिन्तयेत्

udake madhyarātre ca viṇmūtrasya visarjane |ucchiṣṭaḥ śrāddhabhukcaiva manasāpi na cintayet

प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोद्दिष्टस्य केतनम् ।त्र्यहं न कीर्तयेद्ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके

pratigṛhya dvijo vidvānekoddiṣṭasya ketanam |tryahaṃ na kīrtayedbrahma rājño rāhośca sūtake

यावदेकानुदिष्टस्य गन्धो लेपश्च तिष्ठति ।विप्रस्य विदुषो देहे तावद्ब्रह्म न कीर्तयेत्

yāvadekānudiṣṭasya gandho lepaśca tiṣṭhati |viprasya viduṣo dehe tāvadbrahma na kīrtayet

शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् ।नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यं एव च

śayānaḥ prauḍhapādaśca kṛtvā caivāvasakthikām |nādhīyītāmiṣaṃ jagdhvā sūtakānnādyaṃ eva ca

नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोरेव चोभयोः ।अमावास्याचतुर्दश्योः पौर्णमास्यष्टकासु च

nīhāre bāṇaśabde ca saṃdhyayoreva cobhayoḥ |amāvāsyācaturdaśyoḥ paurṇamāsyaṣṭakāsu ca

अमावास्या गुरुं हन्ति शिष्यं हन्ति चतुर्दशी ।ब्रह्माष्टकपौर्णमास्यौ तस्मात्ताः परिवर्जयेत्

amāvāsyā guruṃ hanti śiṣyaṃ hanti caturdaśī |brahmāṣṭakapaurṇamāsyau tasmāttāḥ parivarjayet

पांसुवर्षे दिशां दाहे गोमायुविरुते तथा ।श्वखरोष्ट्रे च रुवति पङ्क्तौ च न पठेद्द्विजः

pāṃsuvarṣe diśāṃ dāhe gomāyuvirute tathā |śvakharoṣṭre ca ruvati paṅktau ca na paṭheddvijaḥ

नाधीयीत श्मशानान्ते ग्रामान्ते गोव्रजेऽपि वा ।वसित्वा मैथुनं वासः श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च

nādhīyīta śmaśānānte grāmānte govraje'pi vā |vasitvā maithunaṃ vāsaḥ śrāddhikaṃ pratigṛhya ca

प्राणि वा यदि वाप्राणि यत्किं चिच्छ्राद्धिकं भवेत् ।तदालभ्याप्यनध्यायः पाण्यास्यो हि द्विजः स्मृतः

prāṇi vā yadi vāprāṇi yatkiṃ cicchrāddhikaṃ bhavet |tadālabhyāpyanadhyāyaḥ pāṇyāsyo hi dvijaḥ smṛtaḥ

चोरैरुपद्रुते ग्रामे संभ्रमे चाग्निकारिते ।आकालिकं अनध्यायं विद्यात्सर्वाद्भुतेषु च

corairupadrute grāme saṃbhrame cāgnikārite |ākālikaṃ anadhyāyaṃ vidyātsarvādbhuteṣu ca

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षेपणं स्मृतम् ।अष्टकासु त्वहोरात्रं ऋत्वन्तासु च रात्रिषु

upākarmaṇi cotsarge trirātraṃ kṣepaṇaṃ smṛtam |aṣṭakāsu tvahorātraṃ ṛtvantāsu ca rātriṣu

नाधीयीताश्वं आरूढो न वृक्षं न च हस्तिनम् ।न नावं न खरं नोष्ट्रं नेरिणस्थो न यानगः

nādhīyītāśvaṃ ārūḍho na vṛkṣaṃ na ca hastinam |na nāvaṃ na kharaṃ noṣṭraṃ neriṇastho na yānagaḥ

न विवादे न कलहे न सेनायां न संगरे ।न भुक्तमात्रे नाजीर्णे न वमित्वा न शुक्तके

na vivāde na kalahe na senāyāṃ na saṃgare |na bhuktamātre nājīrṇe na vamitvā na śuktake

अतिथिं चाननुज्ञाप्य मारुते वाति वा भृशम् ।रुधिरे च स्रुते गात्राच्छस्त्रेण च परिक्षते

atithiṃ cānanujñāpya mārute vāti vā bhṛśam |rudhire ca srute gātrācchastreṇa ca parikṣate

सामध्वनावृग्यजुषी नाधीयीत कदा चन ।वेदस्याधीत्य वाप्यन्तं आरण्यकं अधीत्य च

sāmadhvanāvṛgyajuṣī nādhīyīta kadā cana |vedasyādhītya vāpyantaṃ āraṇyakaṃ adhītya ca

ऋग्वेदो देवदैवत्यो यजुर्वेदस्तु मानुषः ।सामवेदः स्मृतः पित्र्यस्तस्मात्तस्याशुचिर्ध्वनिः

ṛgvedo devadaivatyo yajurvedastu mānuṣaḥ |sāmavedaḥ smṛtaḥ pitryastasmāttasyāśucirdhvaniḥ

एतद्विद्वन्तो विद्वांसस्त्रयीनिष्कर्षं अन्वहम् ।क्रमतः पूर्वं अभ्यस्य पश्चाद्वेदं अधीयते

etadvidvanto vidvāṃsastrayīniṣkarṣaṃ anvaham |kramataḥ pūrvaṃ abhyasya paścādvedaṃ adhīyate

पशुमण्डूकमार्जार श्वसर्पनकुलाखुभिः ।अन्तरागमने विद्यादनध्यायं अहर्निशम्

paśumaṇḍūkamārjāra śvasarpanakulākhubhiḥ |antarāgamane vidyādanadhyāyaṃ aharniśam

द्वावेव वर्जयेन्नित्यं अनध्यायौ प्रयत्नतः ।स्वाध्यायभूमिं चाशुद्धं आत्मानं चाशुचिं द्विजः

dvāveva varjayennityaṃ anadhyāyau prayatnataḥ |svādhyāyabhūmiṃ cāśuddhaṃ ātmānaṃ cāśuciṃ dvijaḥ

अमावास्यां अष्टमीं च पौर्णमासीं चतुर्दशीम् ।ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं अप्यृतौ स्नातको द्विजः

amāvāsyāṃ aṣṭamīṃ ca paurṇamāsīṃ caturdaśīm |brahmacārī bhavennityaṃ apyṛtau snātako dvijaḥ

न स्नानं आचरेद्भुक्त्वा नातुरो न महानिशि ।न वासोभिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये

na snānaṃ ācaredbhuktvā nāturo na mahāniśi |na vāsobhiḥ sahājasraṃ nāvijñāte jalāśaye

देवतानां गुरो राज्ञः स्नातकाचार्ययोस्तथा ।नाक्रामेत्कामतश्छायां बभ्रुणो दीक्षितस्य च

devatānāṃ guro rājñaḥ snātakācāryayostathā |nākrāmetkāmataśchāyāṃ babhruṇo dīkṣitasya ca

मध्यंदिनेऽर्धरात्रे च श्राद्धं भुक्त्वा च सामिषम् ।संध्ययोरुभयोश्चैव न सेवेत चतुष्पथम्

madhyaṃdine'rdharātre ca śrāddhaṃ bhuktvā ca sāmiṣam |saṃdhyayorubhayoścaiva na seveta catuṣpatham

उद्वर्तनं अपस्नानं विण्मूत्रे रक्तं एव च ।श्लेश्मनिष्ठ्यूतवान्तानि नाधितिष्ठेत्तु कामतः

udvartanaṃ apasnānaṃ viṇmūtre raktaṃ eva ca |śleśmaniṣṭhyūtavāntāni nādhitiṣṭhettu kāmataḥ

वैरिणं नोपसेवेत सहायं चैव वैरिणः ।अधार्मिकं तस्करं च परस्यैव च योषितम्

vairiṇaṃ nopaseveta sahāyaṃ caiva vairiṇaḥ |adhārmikaṃ taskaraṃ ca parasyaiva ca yoṣitam

न हीदृशं अनायुष्यं लोके किं चन विद्यते ।यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्

na hīdṛśaṃ anāyuṣyaṃ loke kiṃ cana vidyate |yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam

क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् ।नावमन्येत वै भूष्णुः कृशानपि कदा चन

kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam |nāvamanyeta vai bhūṣṇuḥ kṛśānapi kadā cana

एतत्त्रयं हि पुरुषं निर्दहेदवमानितम् ।तस्मादेतत्त्रयं नित्यं नावमन्येत बुद्धिमान्

etattrayaṃ hi puruṣaṃ nirdahedavamānitam |tasmādetattrayaṃ nityaṃ nāvamanyeta buddhimān

नात्मानं अवमन्येत पुर्वाभिरसमृद्धिभिः ।आ मृत्योः श्रियं अन्विच्छेन्नैनां मन्येत दुर्लभाम्

nātmānaṃ avamanyeta purvābhirasamṛddhibhiḥ |ā mṛtyoḥ śriyaṃ anvicchennaināṃ manyeta durlabhām

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यं अप्रियम् ।प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः

satyaṃ brūyātpriyaṃ brūyānna brūyātsatyaṃ apriyam |priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ

भद्रं भद्रं इति ब्रूयाद्भद्रं इत्येव वा वदेत् ।शुष्कवैरं विवादं च न कुर्यात्केन चित्सह

bhadraṃ bhadraṃ iti brūyādbhadraṃ ityeva vā vadet |śuṣkavairaṃ vivādaṃ ca na kuryātkena citsaha

नातिकल्यं नातिसायं नातिमध्यंदिने स्थिते ।नाज्ञातेन समं गच्छेन्नैको न वृषलैः सह

nātikalyaṃ nātisāyaṃ nātimadhyaṃdine sthite |nājñātena samaṃ gacchennaiko na vṛṣalaiḥ saha

हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्वयोऽधिकान् ।रूपद्रविणहीनांश्च जातिहीनांश्च नाक्षिपेत्

hīnāṅgānatiriktāṅgānvidyāhīnānvayo'dhikān |rūpadraviṇahīnāṃśca jātihīnāṃśca nākṣipet

न स्पृशेत्पाणिनोच्छिष्टो विप्रो गोब्राह्मणानलाण् ।न चापि पश्येदशुचिः सुस्थो ज्योतिर्गणान्दिवा

na spṛśetpāṇinocchiṣṭo vipro gobrāhmaṇānalāṇ |na cāpi paśyedaśuciḥ sustho jyotirgaṇāndivā

स्पृष्ट्वैतानशुचिर्नित्यं अद्भिः प्राणानुपस्पृशेत् ।गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितलेन तु

spṛṣṭvaitānaśucirnityaṃ adbhiḥ prāṇānupaspṛśet |gātrāṇi caiva sarvāṇi nābhiṃ pāṇitalena tu

अनातुरः स्वानि खानि न स्पृशेदनिमित्ततः ।रोमाणि च रहस्यानि सर्वाण्येव विवर्जयेत्

anāturaḥ svāni khāni na spṛśedanimittataḥ |romāṇi ca rahasyāni sarvāṇyeva vivarjayet

मङ्गलाचारयुक्तः स्यात्प्रयतात्मा जितेन्द्रियः ।जपेच्च जुहुयाच्चैव नित्यं अग्निं अतन्द्रितः

maṅgalācārayuktaḥ syātprayatātmā jitendriyaḥ |japecca juhuyāccaiva nityaṃ agniṃ atandritaḥ

मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यं च प्रयतात्मनाम् ।जपतां जुह्वतां चैव विनिपातो न विद्यते

maṅgalācārayuktānāṃ nityaṃ ca prayatātmanām |japatāṃ juhvatāṃ caiva vinipāto na vidyate

वेदाभ्यासेन सततं शौचेन तपसैव च ।अद्रोहेण च भूतानां जातिं स्मरति पौर्विकीम्

vedābhyāsena satataṃ śaucena tapasaiva ca |adroheṇa ca bhūtānāṃ jātiṃ smarati paurvikīm

पौर्विकीं संस्मरन्जातिं ब्रह्मैवाभ्यस्यते पुनः ।ब्रह्माभ्यासेन चाजस्रं अनन्तं सुखं अश्नुते

paurvikīṃ saṃsmaranjātiṃ brahmaivābhyasyate punaḥ |brahmābhyāsena cājasraṃ anantaṃ sukhaṃ aśnute

सावित्राञ् शान्तिहोमांश्च कुर्यात्पर्वसु नित्यशः ।पितॄंश्चैवाष्टकास्वर्चेन्नित्यं अन्वष्टकासु च

sāvitrāñ śāntihomāṃśca kuryātparvasu nityaśaḥ |pitṝṃścaivāṣṭakāsvarcennityaṃ anvaṣṭakāsu ca

दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्पादावसेचनम् ।उच्छिष्टान्ननिषेकं च दूरादेव समाचरेत्

dūrādāvasathānmūtraṃ dūrātpādāvasecanam |ucchiṣṭānnaniṣekaṃ ca dūrādeva samācaret

मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनं अञ्जनम् ।पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम्

maitraṃ prasādhanaṃ snānaṃ dantadhāvanaṃ añjanam |pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam

दैवतान्यभिगच्छेत्तु धार्मिकांश्च द्विजोत्तमान् ।ईश्वरं चैव रक्षार्थं गुरूनेव च पर्वसु

daivatānyabhigacchettu dhārmikāṃśca dvijottamān |īśvaraṃ caiva rakṣārthaṃ gurūneva ca parvasu

अभिवादयेद्वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वकम् ।कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतोऽन्वियात्

abhivādayedvṛddhāṃśca dadyāccaivāsanaṃ svakam |kṛtāñjalirupāsīta gacchataḥ pṛṣṭhato'nviyāt

श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यङ्निबद्धं स्वेषु कर्मसु ।धर्ममूलं निषेवेत सदाचारं अतन्द्रितः

śrutismṛtyuditaṃ samyaṅnibaddhaṃ sveṣu karmasu |dharmamūlaṃ niṣeveta sadācāraṃ atandritaḥ

आचाराल्लभते ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः ।आचाराद्धनं अक्षय्यं आचारो हन्त्यलक्षणम्

ācārāllabhate hyāyurācārādīpsitāḥ prajāḥ |ācārāddhanaṃ akṣayyaṃ ācāro hantyalakṣaṇam

दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः ।दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च

durācāro hi puruṣo loke bhavati ninditaḥ |duḥkhabhāgī ca satataṃ vyādhito'lpāyureva ca

सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः ।श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति

sarvalakṣaṇahīno'pi yaḥ sadācāravānnaraḥ |śraddadhāno'nasūyaśca śataṃ varṣāṇi jīvati

यद्यत्परवशं कर्म तत्तद्यत्नेन वर्जयेत् ।यद्यदात्मवशं तु स्यात्तत्तत्सेवेत यत्नतः

yadyatparavaśaṃ karma tattadyatnena varjayet |yadyadātmavaśaṃ tu syāttattatseveta yatnataḥ

सर्वं परवशं दुःखं सर्वं आत्मवशं सुखम् ।एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः

sarvaṃ paravaśaṃ duḥkhaṃ sarvaṃ ātmavaśaṃ sukham |etadvidyātsamāsena lakṣaṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ

यत्कर्म कुर्वतोऽस्य स्यात्परितोषोऽन्तरात्मनः ।तत्प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतं तु वर्जयेत्

yatkarma kurvato'sya syātparitoṣo'ntarātmanaḥ |tatprayatnena kurvīta viparītaṃ tu varjayet

आचार्यं च प्रवक्तारं पितरं मातरं गुरुम् ।न हिंस्याद्ब्राह्मणान्गाश्च सर्वांश्चैव तपस्विनः

ācāryaṃ ca pravaktāraṃ pitaraṃ mātaraṃ gurum |na hiṃsyādbrāhmaṇāngāśca sarvāṃścaiva tapasvinaḥ

नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् ।द्वेषं दम्भं च मानं च क्रोधं तैक्ष्ण्यं च वर्जयेत्

nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam |dveṣaṃ dambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaṃ taikṣṇyaṃ ca varjayet

परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रुद्धो नैनं निपातयेत् ।अन्यत्र पुत्राच्छिष्याद्वा शिष्ट्यर्थं ताडयेत्तु तौ

parasya daṇḍaṃ nodyacchetkruddho nainaṃ nipātayet |anyatra putrācchiṣyādvā śiṣṭyarthaṃ tāḍayettu tau

ब्राह्मणायावगुर्यैव द्विजातिर्वधकाम्यया ।शतं वर्षाणि तामिस्रे नरके परिवर्तते

brāhmaṇāyāvaguryaiva dvijātirvadhakāmyayā |śataṃ varṣāṇi tāmisre narake parivartate

ताडयित्वा तृणेनापि संरम्भान्मतिपूर्वकम् ।एकविंशतीं आजातीः पापयोनिषु जायते

tāḍayitvā tṛṇenāpi saṃrambhānmatipūrvakam |ekaviṃśatīṃ ājātīḥ pāpayoniṣu jāyate

अयुध्यमानस्योत्पाद्य ब्राह्मणस्यासृगङ्गतः ।दुःखं सुमहदाप्नोति प्रेत्याप्राज्ञतया नरः

ayudhyamānasyotpādya brāhmaṇasyāsṛgaṅgataḥ |duḥkhaṃ sumahadāpnoti pretyāprājñatayā naraḥ

शोणितं यावतः पांसून्संगृह्णाति महीतलात् ।तावतोऽब्दानमुत्रान्यैः शोणितोत्पादकोऽद्यते

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnsaṃgṛhṇāti mahītalāt |tāvato'bdānamutrānyaiḥ śoṇitotpādako'dyate

न कदा चिद्द्विजे तस्माद्विद्वानवगुरेदपि ।न ताडयेत्तृणेनापि न गात्रात्स्रावयेदसृक्

na kadā ciddvije tasmādvidvānavaguredapi |na tāḍayettṛṇenāpi na gātrātsrāvayedasṛk

अधार्मिको नरो यो हि यस्य चाप्यनृतं धनम् ।हिंसारतश्च यो नित्यं नेहासौ सुखं एधते

adhārmiko naro yo hi yasya cāpyanṛtaṃ dhanam |hiṃsārataśca yo nityaṃ nehāsau sukhaṃ edhate

न सीदन्नपि धर्मेण मनोऽधर्मे निवेशयेत् ।अधार्मिकानां पापानां आशु पश्यन्विपर्ययम्

na sīdannapi dharmeṇa mano'dharme niveśayet |adhārmikānāṃ pāpānāṃ āśu paśyanviparyayam

नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिव ।शनैरावर्त्तमानस्तु कर्तुर्मूलानि कृन्तति

nādharmaścarito loke sadyaḥ phalati gauriva |śanairāvarttamānastu karturmūlāni kṛntati

यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पुत्रेषु नप्तृषु ।न त्वेव तु कृतोऽधर्मः कर्तुर्भवति निष्फलः

yadi nātmani putreṣu na cetputreṣu naptṛṣu |na tveva tu kṛto'dharmaḥ karturbhavati niṣphalaḥ

अधर्मेणैधते तावत्ततो भद्राणि पश्यति ।ततः सपत्नान्जयति समूलस्तु विनश्यति

adharmeṇaidhate tāvattato bhadrāṇi paśyati |tataḥ sapatnānjayati samūlastu vinaśyati

सत्यधर्मार्यवृत्तेषु शौचे चैवारमेत्सदा ।शिष्यांश्च शिष्याद्धर्मेण वाग्बाहूदरसंयतः

satyadharmāryavṛtteṣu śauce caivārametsadā |śiṣyāṃśca śiṣyāddharmeṇa vāgbāhūdarasaṃyataḥ

परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ ।धर्मं चाप्यसुखोदर्कं लोकसंक्रुष्टं एव च

parityajedarthakāmau yau syātāṃ dharmavarjitau |dharmaṃ cāpyasukhodarkaṃ lokasaṃkruṣṭaṃ eva ca

न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलोऽनृजुः ।न स्याद्वाक्चपलश्चैव न परद्रोहकर्मधीः

na pāṇipādacapalo na netracapalo'nṛjuḥ |na syādvākcapalaścaiva na paradrohakarmadhīḥ

येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः ।तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न रिष्यति

yenāsya pitaro yātā yena yātāḥ pitāmahāḥ |tena yāyātsatāṃ mārgaṃ tena gacchanna riṣyati

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मातुलातिथिसंश्रितैः ।बालवृद्धातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबन्धिबान्धवैः

ṛtvikpurohitācāryairmātulātithisaṃśritaiḥ |bālavṛddhāturairvaidyairjñātisaṃbandhibāndhavaiḥ

मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया ।दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत्

mātāpitṛbhyāṃ jāmībhirbhrātrā putreṇa bhāryayā |duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācaret

एतैर्विवादान्संत्यज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।एतैर्जितैश्च जयति सर्वांल्लोकानिमान्गृही

etairvivādānsaṃtyajya sarvapāpaiḥ pramucyate |etairjitaiśca jayati sarvāṃllokānimāngṛhī

आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः ।अतिथिस्त्विन्द्रलोकेशो देवलोकस्य च र्त्विजः

ācāryo brahmalokeśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ |atithistvindralokeśo devalokasya ca rtvijaḥ

जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवस्य बान्धवाः ।संबन्धिनो ह्यपां लोके पृथिव्यां मातृमातुलौ

jāmayo'psarasāṃ loke vaiśvadevasya bāndhavāḥ |saṃbandhino hyapāṃ loke pṛthivyāṃ mātṛmātulau

आकाशेशास्तु विज्ञेया बालवृद्धकृशातुराः ।भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः

ākāśeśāstu vijñeyā bālavṛddhakṛśāturāḥ |bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ

छाया स्वो दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम् ।तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेतासंज्वरः सदा

chāyā svo dāsavargaśca duhitā kṛpaṇaṃ param |tasmādetairadhikṣiptaḥ sahetāsaṃjvaraḥ sadā

प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्गं तत्र वर्जयेत् ।प्रतिग्रहेण ह्यस्याशु ब्राह्मं तेजः प्रशाम्यति

pratigrahasamartho'pi prasaṅgaṃ tatra varjayet |pratigraheṇa hyasyāśu brāhmaṃ tejaḥ praśāmyati

न द्रव्याणां अविज्ञाय विधिं धर्म्यं प्रतिग्रहे ।प्राज्ञः प्रतिग्रहं कुर्यादवसीदन्नपि क्षुधा

na dravyāṇāṃ avijñāya vidhiṃ dharmyaṃ pratigrahe |prājñaḥ pratigrahaṃ kuryādavasīdannapi kṣudhā

हिरण्यं भूमिं अश्वं गां अन्नं वासस्तिलान्घृतम् ।प्रतिगृह्णन्नविद्वांस्तु भस्मीभवति दारुवत्

hiraṇyaṃ bhūmiṃ aśvaṃ gāṃ annaṃ vāsastilānghṛtam |pratigṛhṇannavidvāṃstu bhasmībhavati dāruvat

हिरण्यं आयुरन्नं च भूर्गौश्चाप्योषतस्तनुम् ।अश्वश्चक्षुस्त्वचं वासो घृतं तेजस्तिलाह्प्रजाः

hiraṇyaṃ āyurannaṃ ca bhūrgauścāpyoṣatastanum |aśvaścakṣustvacaṃ vāso ghṛtaṃ tejastilāhprajāḥ

अतपास्त्वनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्द्विजः ।अम्भस्यश्मप्लवेनेव सह तेनैव मज्जति

atapāstvanadhīyānaḥ pratigraharucirdvijaḥ |ambhasyaśmaplaveneva saha tenaiva majjati

तस्मादविद्वान्बिभियाद्यस्मात्तस्मात्प्रतिग्रहात् ।स्वल्पकेनाप्यविद्वान्हि पङ्के गौरिव सीदति

tasmādavidvānbibhiyādyasmāttasmātpratigrahāt |svalpakenāpyavidvānhi paṅke gauriva sīdati

न वार्यपि प्रयच्छेत्तु बैडालव्रतिके द्विजे ।न बकव्रतिके पापे नावेदविदि धर्मवित्

na vāryapi prayacchettu baiḍālavratike dvije |na bakavratike pāpe nāvedavidi dharmavit

त्रिष्वप्येतेषु दत्तं हि विधिनाप्यर्जितं धनम् ।दातुर्भवत्यनर्थाय परत्रादातुरेव च

triṣvapyeteṣu dattaṃ hi vidhināpyarjitaṃ dhanam |dāturbhavatyanarthāya paratrādātureva ca

यथा प्लवेनाउपलेन निमज्जत्युदके तरन् ।तथा निमज्जतोऽधस्तादज्ञौ दातृप्रतीच्छकौ

yathā plavenāupalena nimajjatyudake taran |tathā nimajjato'dhastādajñau dātṛpratīcchakau

धर्मध्वजी सदा लुब्धश्छाद्मिको लोकदम्भकः ।बैडालव्रतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वाभिसंधकः

dharmadhvajī sadā lubdhaśchādmiko lokadambhakaḥ |baiḍālavratiko jñeyo hiṃsraḥ sarvābhisaṃdhakaḥ

अधोदृष्टिर्नैष्कृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः ।शठो मिथ्याविनीतश्च बकव्रतचरो द्विजः

adhodṛṣṭirnaiṣkṛtikaḥ svārthasādhanatatparaḥ |śaṭho mithyāvinītaśca bakavratacaro dvijaḥ

ये बकव्रतिनो विप्रा ये च मार्जारलिङ्गिनः ।ते पतन्त्यन्धतामिस्रे तेन पापेन कर्मणा

ye bakavratino viprā ye ca mārjāraliṅginaḥ |te patantyandhatāmisre tena pāpena karmaṇā

न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् ।व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन्स्त्रीशूद्रदम्भनम्

na dharmasyāpadeśena pāpaṃ kṛtvā vrataṃ caret |vratena pāpaṃ pracchādya kurvanstrīśūdradambhanam

प्रेत्येह चेदृशा विप्रा गर्ह्यन्ते ब्रह्मवादिभिः ।छद्मना चरितं यच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति

pretyeha cedṛśā viprā garhyante brahmavādibhiḥ |chadmanā caritaṃ yacca vrataṃ rakṣāṃsi gacchati

अलिङ्गी लिङ्गिवेषेण यो वृत्तिं उपजीवति ।स लिङ्गिनां हरत्येनस्तिर्यग्योनौ च जायते

aliṅgī liṅgiveṣeṇa yo vṛttiṃ upajīvati |sa liṅgināṃ haratyenastiryagyonau ca jāyate

परकीयनिपानेषु न स्नायाद्धि कदा चन ।निपानकर्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते

parakīyanipāneṣu na snāyāddhi kadā cana |nipānakartuḥ snātvā tu duṣkṛtāṃśena lipyate

यानशय्यासनान्यस्य कूपोद्यानगृहाणि च ।अदत्तान्युपयुञ्जान एनसः स्यात्तुरीयभाक्

yānaśayyāsanānyasya kūpodyānagṛhāṇi ca |adattānyupayuñjāna enasaḥ syātturīyabhāk

नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च ।स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्तप्रस्रवणेषु च

nadīṣu devakhāteṣu taḍāgeṣu saraḥsu ca |snānaṃ samācarennityaṃ gartaprasravaṇeṣu ca

यमान्सेवेत सततं न नित्यं नियमान्बुधः ।यमान्पतत्यकुर्वाणो नियमान्केवलान्भजन्

yamānseveta satataṃ na nityaṃ niyamānbudhaḥ |yamānpatatyakurvāṇo niyamānkevalānbhajan

नाश्रोत्रियतते यज्ञे ग्रामयाजिकृते तथा ।स्त्रिया क्लीबेन च हुते भुञ्जीत ब्राह्मणः क्व चित्

nāśrotriyatate yajñe grāmayājikṛte tathā |striyā klībena ca hute bhuñjīta brāhmaṇaḥ kva cit

अश्लीकं एतत्साधूनां यत्र जुह्वत्यमी हविः ।प्रतीपं एतद्देवानां तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

aślīkaṃ etatsādhūnāṃ yatra juhvatyamī haviḥ |pratīpaṃ etaddevānāṃ tasmāttatparivarjayet

मत्तक्रुद्धातुराणां च न भुञ्जीत कदा चन ।केशकीटावपन्नं च पदा स्पृष्टं च कामतः

mattakruddhāturāṇāṃ ca na bhuñjīta kadā cana |keśakīṭāvapannaṃ ca padā spṛṣṭaṃ ca kāmataḥ

भ्रूणघ्नावेक्षितं चैव संस्पृष्टं चाप्युदक्यया ।पतत्रिणावलीढं च शुना संस्पृष्टं एव च

bhrūṇaghnāvekṣitaṃ caiva saṃspṛṣṭaṃ cāpyudakyayā |patatriṇāvalīḍhaṃ ca śunā saṃspṛṣṭaṃ eva ca

गवा चान्नं उपघ्रातं घुष्टान्नं च विशेषतः ।गणान्नं गणिकान्नं च विदुषा च जुगुप्सितम्

gavā cānnaṃ upaghrātaṃ ghuṣṭānnaṃ ca viśeṣataḥ |gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca viduṣā ca jugupsitam

स्तेनगायनयोश्चान्नं तक्ष्णो वार्धुषिकस्य च ।दीक्षितस्य कदर्यस्य बद्धस्य निगडस्य च

stenagāyanayoścānnaṃ takṣṇo vārdhuṣikasya ca |dīkṣitasya kadaryasya baddhasya nigaḍasya ca

अभिशस्तस्य षण्ढस्य पुंश्चल्या दाम्भिकस्य च ।शुक्तं पर्युषितं चैव शूद्रस्योच्छिष्टं एव च

abhiśastasya ṣaṇḍhasya puṃścalyā dāmbhikasya ca |śuktaṃ paryuṣitaṃ caiva śūdrasyocchiṣṭaṃ eva ca

चिकित्सकस्य मृगयोः क्रूरस्योच्छिष्टभोजिनः ।उग्रान्नं सूतिकान्नं च पर्याचान्तं अनिर्दशम्

cikitsakasya mṛgayoḥ krūrasyocchiṣṭabhojinaḥ |ugrānnaṃ sūtikānnaṃ ca paryācāntaṃ anirdaśam

अनर्चितं वृथामांसं अवीरायाश्च योषितः ।द्विषदन्नं नगर्यन्नं पतितान्नं अवक्षुतम्

anarcitaṃ vṛthāmāṃsaṃ avīrāyāśca yoṣitaḥ |dviṣadannaṃ nagaryannaṃ patitānnaṃ avakṣutam

पिशुनानृतिनोश्चान्नं क्रतुविक्रयिणस्तथा ।शैलूषतुन्नवायान्नं कृतघ्नस्यान्नं एव च

piśunānṛtinoścānnaṃ kratuvikrayiṇastathā |śailūṣatunnavāyānnaṃ kṛtaghnasyānnaṃ eva ca

कर्मारस्य निषादस्य रङ्गावतारकस्य च ।सुवर्णकर्तुर्वेणस्य शस्त्रविक्रयिणस्तथा

karmārasya niṣādasya raṅgāvatārakasya ca |suvarṇakarturveṇasya śastravikrayiṇastathā

श्ववतां शौण्डिकानां च चैलनिर्णेजकस्य च ।रञ्जकस्य नृशंसस्य यस्य चोपपतिर्गृहे

śvavatāṃ śauṇḍikānāṃ ca cailanirṇejakasya ca |rañjakasya nṛśaṃsasya yasya copapatirgṛhe

मृष्यन्ति ये चोपपतिं स्त्रीजितानां च सर्वशः ।अनिर्दशं च प्रेतान्नं अतुष्टिकरं एव च

mṛṣyanti ye copapatiṃ strījitānāṃ ca sarvaśaḥ |anirdaśaṃ ca pretānnaṃ atuṣṭikaraṃ eva ca

राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् ।आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चर्मावकर्तिनः

rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam |āyuḥ suvarṇakārānnaṃ yaśaścarmāvakartinaḥ

कारुकान्नं प्रजां हन्ति बलं निर्णेजकस्य च ।गणान्नं गणिकान्नं च लोकेभ्यः परिकृन्तति

kārukānnaṃ prajāṃ hanti balaṃ nirṇejakasya ca |gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca lokebhyaḥ parikṛntati

पूयं चिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्यास्त्वन्नं इन्द्रियम् ।विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम्

pūyaṃ cikitsakasyānnaṃ puṃścalyāstvannaṃ indriyam |viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ śastravikrayiṇo malam

य एतेऽन्ये त्वभोज्यान्नाः क्रमशः परिकीर्तिताः ।तेषां त्वगस्थिरोमाणि वदन्त्यन्नं मनीषिणः

ya ete'nye tvabhojyānnāḥ kramaśaḥ parikīrtitāḥ |teṣāṃ tvagasthiromāṇi vadantyannaṃ manīṣiṇaḥ

भुक्त्वातोऽन्यतं अस्यान्नं अमत्या क्षपणं त्र्यहम् ।मत्या भुक्त्वाचरेत्कृच्छ्रं रेतोविण्मूत्रं एव च

bhuktvāto'nyataṃ asyānnaṃ amatyā kṣapaṇaṃ tryaham |matyā bhuktvācaretkṛcchraṃ retoviṇmūtraṃ eva ca

नाद्याच्छूद्रस्य पक्वान्नं विद्वानश्राद्धिनो द्विजः ।आददीतामं एवास्मादवृत्तावेकरात्रिकम्

nādyācchūdrasya pakvānnaṃ vidvānaśrāddhino dvijaḥ |ādadītāmaṃ evāsmādavṛttāvekarātrikam

श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वार्धुषेः ।मीमांसित्वोभयं देवाः समं अन्नं अकल्पयन्

śrotriyasya kadaryasya vadānyasya ca vārdhuṣeḥ |mīmāṃsitvobhayaṃ devāḥ samaṃ annaṃ akalpayan

तान्प्रजापतिराहैत्य मा कृध्वं विषमं समम् ।श्रद्धापूतं वदान्यस्य हतं अश्रद्धयेतरत्

tānprajāpatirāhaitya mā kṛdhvaṃ viṣamaṃ samam |śraddhāpūtaṃ vadānyasya hataṃ aśraddhayetarat

श्रद्धयेष्टं च पूर्तं च नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ।श्रद्धाकृते ह्यक्षये ते भवतः स्वागतैर्धनैः

śraddhayeṣṭaṃ ca pūrtaṃ ca nityaṃ kuryādatandritaḥ |śraddhākṛte hyakṣaye te bhavataḥ svāgatairdhanaiḥ

दानधर्मं निषेवेत नित्यं ऐष्टिकपौर्तिकम् ।परितुष्टेन भावेन पात्रं आसाद्य शक्तितः

dānadharmaṃ niṣeveta nityaṃ aiṣṭikapaurtikam |parituṣṭena bhāvena pātraṃ āsādya śaktitaḥ

यत्किं चिदपि दातव्यं याचितेनानसूयया ।उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत्तारयति सर्वतः

yatkiṃ cidapi dātavyaṃ yācitenānasūyayā |utpatsyate hi tatpātraṃ yattārayati sarvataḥ

वारिदस्तृप्तिं आप्नोति सुखं अक्षय्यं अन्नदः ।तिलप्रदः प्रजां इष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्

vāridastṛptiṃ āpnoti sukhaṃ akṣayyaṃ annadaḥ |tilapradaḥ prajāṃ iṣṭāṃ dīpadaścakṣuruttamam

भूमिदो भूमिं आप्नोति दीर्घं आयुर्हिरण्यदः ।गृहदोऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपं उत्तमम्

bhūmido bhūmiṃ āpnoti dīrghaṃ āyurhiraṇyadaḥ |gṛhado'gryāṇi veśmāni rūpyado rūpaṃ uttamam

वासोदश्चन्द्रसालोक्यं अश्विसालोक्यं अश्वदः ।अनडुहः श्रियं पुष्टां गोदो ब्रध्नस्य विष्टपम्

vāsodaścandrasālokyaṃ aśvisālokyaṃ aśvadaḥ |anaḍuhaḥ śriyaṃ puṣṭāṃ godo bradhnasya viṣṭapam

यानशय्याप्रदो भार्यां ऐश्वर्यं अभयप्रदः ।धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसार्ष्टिताम्

yānaśayyāprado bhāryāṃ aiśvaryaṃ abhayapradaḥ |dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahmasārṣṭitām

सर्वेषां एव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते ।वार्यन्नगोमहीवासस् तिलकाञ्चनसर्पिषाम्

sarveṣāṃ eva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate |vāryannagomahīvāsas tilakāñcanasarpiṣām

येन येन तु भावेन यद्यद्दानं प्रयच्छति ।तत्तत्तेनैव भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितः

yena yena tu bhāvena yadyaddānaṃ prayacchati |tattattenaiva bhāvena prāpnoti pratipūjitaḥ

योऽर्चितं प्रतिगृह्णाति ददात्यर्चितं एव वा ।तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये

yo'rcitaṃ pratigṛhṇāti dadātyarcitaṃ eva vā |tāvubhau gacchataḥ svargaṃ narakaṃ tu viparyaye

न विस्मयेत तपसा वदेदिष्ट्वा च नानृतम् ।नार्तोऽप्यपवदेद्विप्रान्न दत्त्वा परिकीर्तयेत्

na vismayeta tapasā vadediṣṭvā ca nānṛtam |nārto'pyapavadedviprānna dattvā parikīrtayet

यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात् ।आयुर्विप्रापवादेन दानं च परिकीर्तनात्

yajño'nṛtena kṣarati tapaḥ kṣarati vismayāt |āyurviprāpavādena dānaṃ ca parikīrtanāt

धर्मं शनैः संचिनुयाद्वल्मीकं इव पुत्तिकाः ।परलोकसहायार्थं सर्वभूतान्यपीडयन्

dharmaṃ śanaiḥ saṃcinuyādvalmīkaṃ iva puttikāḥ |paralokasahāyārthaṃ sarvabhūtānyapīḍayan

नामुत्र हि सहायार्थं पिता माता च तिष्ठतः ।न पुत्रदारं न ज्ञातिर्धर्मस्तिष्ठति केवलः

nāmutra hi sahāyārthaṃ pitā mātā ca tiṣṭhataḥ |na putradāraṃ na jñātirdharmastiṣṭhati kevalaḥ

एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते ।एकोऽनुभुङ्क्ते सुकृतं एक एव च दुष्कृतम्

ekaḥ prajāyate jantureka eva pralīyate |eko'nubhuṅkte sukṛtaṃ eka eva ca duṣkṛtam

मृतं शरीरं उत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ ।विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस्तं अनुगच्छति

mṛtaṃ śarīraṃ utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ kṣitau |vimukhā bāndhavā yānti dharmastaṃ anugacchati

तस्माद्धर्मं सहायार्थं नित्यं संचिनुयाच्छनैः ।धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम्

tasmāddharmaṃ sahāyārthaṃ nityaṃ saṃcinuyācchanaiḥ |dharmeṇa hi sahāyena tamastarati dustaram

धर्मप्रधानं पुरुषं तपसा हतकिल्बिषम् ।परलोकं नयत्याशु भास्वन्तं खशरीरिणम्

dharmapradhānaṃ puruṣaṃ tapasā hatakilbiṣam |paralokaṃ nayatyāśu bhāsvantaṃ khaśarīriṇam

उत्तमैरुत्तमैर्नित्यं संबन्धानाचरेत्सह ।निनीषुः कुलं उत्कर्षं अधमानधमांस्त्यजेत्

uttamairuttamairnityaṃ saṃbandhānācaretsaha |ninīṣuḥ kulaṃ utkarṣaṃ adhamānadhamāṃstyajet

उत्तमानुत्तमानेव गच्छन्हीनांस्तु वर्जयन् ।ब्राह्मणः श्रेष्ठतां एति प्रत्यवायेन शूद्रताम्

uttamānuttamāneva gacchanhīnāṃstu varjayan |brāhmaṇaḥ śreṣṭhatāṃ eti pratyavāyena śūdratām

दृढकारी मृदुर्दान्तः क्रूराचारैरसंवसन् ।अहिंस्रो दमदानाभ्यां जयेत्स्वर्गं तथाव्रतः

dṛḍhakārī mṛdurdāntaḥ krūrācārairasaṃvasan |ahiṃsro damadānābhyāṃ jayetsvargaṃ tathāvrataḥ

एधोदकं मूलफलं अन्नं अभ्युद्यतं च यत् ।सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्मध्वथाभयदक्षिणाम्

edhodakaṃ mūlaphalaṃ annaṃ abhyudyataṃ ca yat |sarvataḥ pratigṛhṇīyānmadhvathābhayadakṣiṇām

आहृताभ्युद्यतां भिक्षां पुरस्तादप्रचोदिताम् ।मेने प्रजापतिर्ग्राह्यां अपि दुष्कृतकर्मणः

āhṛtābhyudyatāṃ bhikṣāṃ purastādapracoditām |mene prajāpatirgrāhyāṃ api duṣkṛtakarmaṇaḥ

नाश्नन्ति पितरस्तस्य दशवर्षाणि पञ्च च ।न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तां अभ्यवमन्यते

nāśnanti pitarastasya daśavarṣāṇi pañca ca |na ca havyaṃ vahatyagniryastāṃ abhyavamanyate

शय्यां गृहान्कुशान्गन्धानपः पुष्पं मणीन्दधि ।धाना मत्स्यान्पयो मांसं शाकं चैव न निर्णुदेत्

śayyāṃ gṛhānkuśāngandhānapaḥ puṣpaṃ maṇīndadhi |dhānā matsyānpayo māṃsaṃ śākaṃ caiva na nirṇudet

गुरून्भृत्यांश्चोज्जिहीर्षन्नर्चिष्यन्देवतातिथीन् ।सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत्स्वयं ततः

gurūnbhṛtyāṃścojjihīrṣannarciṣyandevatātithīn |sarvataḥ pratigṛhṇīyānna tu tṛpyetsvayaṃ tataḥ

गुरुषु त्वभ्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् ।आत्मनो वृत्तिं अन्विच्छन्गृह्णीयात्साधुतः सदा

guruṣu tvabhyatīteṣu vinā vā tairgṛhe vasan |ātmano vṛttiṃ anvicchangṛhṇīyātsādhutaḥ sadā

आर्धिकः कुलमित्रं च गोपालो दासनापितौ ।एते शूद्रेषु भोज्यान्ना याश्चात्मानं निवेदयेत्

ārdhikaḥ kulamitraṃ ca gopālo dāsanāpitau |ete śūdreṣu bhojyānnā yāścātmānaṃ nivedayet

यादृशोऽस्य भवेदात्मा यादृशं च चिकीर्षितम् ।यथा चोपचरेदेनं तथात्मानं निवेदयेत्

yādṛśo'sya bhavedātmā yādṛśaṃ ca cikīrṣitam |yathā copacaredenaṃ tathātmānaṃ nivedayet

योऽन्यथा सन्तं आत्मानं अन्यथा सत्सु भाषते ।स पापकृत्तमो लोके स्तेन आत्मापहारकः

yo'nyathā santaṃ ātmānaṃ anyathā satsu bhāṣate |sa pāpakṛttamo loke stena ātmāpahārakaḥ

वाच्यर्था नियताः सर्वे वाङ्मूला वाग्विनिःसृताः ।तांस्तु यः स्तेनयेद्वाचं स सर्वस्तेयकृन्नरः

vācyarthā niyatāḥ sarve vāṅmūlā vāgviniḥsṛtāḥ |tāṃstu yaḥ stenayedvācaṃ sa sarvasteyakṛnnaraḥ

महर्षिपितृदेवानां गत्वानृण्यं यथाविधि ।पुत्रे सर्वं समासज्य वसेन्माध्यस्थ्यं आश्रितः

maharṣipitṛdevānāṃ gatvānṛṇyaṃ yathāvidhi |putre sarvaṃ samāsajya vasenmādhyasthyaṃ āśritaḥ

एकाकी चिन्तयेन्नित्यं विविक्ते हितं आत्मनः ।एकाकी चिन्तयानो हि परं श्रेयोऽधिगच्छति

ekākī cintayennityaṃ vivikte hitaṃ ātmanaḥ |ekākī cintayāno hi paraṃ śreyo'dhigacchati

एषोदिता गृहस्थस्य वृत्तिर्विप्रस्य शाश्वती ।स्नातकव्रतकल्पश्च सत्त्ववृद्धिकरः शुभः

eṣoditā gṛhasthasya vṛttirviprasya śāśvatī |snātakavratakalpaśca sattvavṛddhikaraḥ śubhaḥ

अनेन विप्रो वृत्तेन वर्तयन्वेदशास्त्रवित् ।व्यपेतकल्मषो नित्यं ब्रह्मलोके महीयते

anena vipro vṛttena vartayanvedaśāstravit |vyapetakalmaṣo nityaṃ brahmaloke mahīyate