Adhyaya 3: Marriage; Householder Duties

षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् ।तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकं एव वा

ṣaṭtriṃśadābdikaṃ caryaṃ gurau traivedikaṃ vratam |tadardhikaṃ pādikaṃ vā grahaṇāntikaṃ eva vā

वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् ।अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रमं आवसेत्

vedānadhītya vedau vā vedaṃ vāpi yathākramam |aviplutabrahmacaryo gṛhasthāśramaṃ āvaset

तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः ।स्रग्विणं तल्प आसीनं अर्हयेत्प्रथमं गवा

taṃ pratītaṃ svadharmeṇa brahmadāyaharaṃ pituḥ |sragviṇaṃ talpa āsīnaṃ arhayetprathamaṃ gavā

गुरुणानुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि ।उद्वहेत द्विजो भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम्

guruṇānumataḥ snātvā samāvṛtto yathāvidhi |udvaheta dvijo bhāryāṃ savarṇāṃ lakṣaṇānvitām

असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः ।सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने

asapiṇḍā ca yā māturasagotrā ca yā pituḥ |sā praśastā dvijātīnāṃ dārakarmaṇi maithune

महान्त्यपि समृद्धानि गोऽजाविधनधान्यतः ।स्त्रीसंबन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत्

mahāntyapi samṛddhāni go'jāvidhanadhānyataḥ |strīsaṃbandhe daśaitāni kulāni parivarjayet

हीनक्रियं निष्पुरुषं निश्छन्दो रोमशार्शसम् ।क्षयामयाव्यपस्मारि श्वित्रिकुष्ठिकुलानि च

hīnakriyaṃ niṣpuruṣaṃ niśchando romaśārśasam |kṣayāmayāvyapasmāri śvitrikuṣṭhikulāni ca

नोद्वहेत्कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् ।नालोमिकां नातिलोमां न वाचाटां न पिङ्गलाम्

nodvahetkapilāṃ kanyāṃ nādhikāṅgīṃ na rogiṇīm |nālomikāṃ nātilomāṃ na vācāṭāṃ na piṅgalām

न ऋक्षवृक्ष​नदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम् ।न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषननामिकाम्

na ṛkṣavṛkṣa​nadīnāmnīṃ nāntyaparvatanāmikām |na pakṣyahipreṣyanāmnīṃ na ca bhīṣananāmikām

अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् ।तनुलोमकेशदशनां मृद्वङ्गीं उद्वहेत्स्त्रियम्

avyaṅgāṅgīṃ saumyanāmnīṃ haṃsavāraṇagāminīm |tanulomakeśadaśanāṃ mṛdvaṅgīṃ udvahetstriyam

यस्यास्तु न भवेद्भ्राता न विज्ञायेत वा पिता ।नोपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाधर्मशङ्कया

yasyāstu na bhavedbhrātā na vijñāyeta vā pitā |nopayaccheta tāṃ prājñaḥ putrikādharmaśaṅkayā

सवर्णाग्रे द्विजातीनां प्रशस्ता दारकर्मणि ।कामतस्तु प्रवृत्तानां इमाः स्युः क्रमशोऽवराः

savarṇāgre dvijātīnāṃ praśastā dārakarmaṇi |kāmatastu pravṛttānāṃ imāḥ syuḥ kramaśo'varāḥ

शूद्रैव भार्या शूद्रस्य सा च स्वा च विशः स्मृते ।ते च स्वा चैव राज्ञश्च ताश्च स्वा चाग्रजन्मनः

śūdraiva bhāryā śūdrasya sā ca svā ca viśaḥ smṛte |te ca svā caiva rājñaśca tāśca svā cāgrajanmanaḥ

न ब्राह्मणक्षत्रिययोरापद्यपि हि तिष्ठतोः ।कस्मिंश्चिदपि वृत्तान्ते शूद्रा भार्योपदिश्यते

na brāhmaṇakṣatriyayorāpadyapi hi tiṣṭhatoḥ |kasmiṃścidapi vṛttānte śūdrā bhāryopadiśyate

हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातयः ।कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शूद्रताम्

hīnajātistriyaṃ mohādudvahanto dvijātayaḥ |kulānyeva nayantyāśu sasantānāni śūdratām

शूद्रावेदी पतत्यत्रेरुतथ्यतनयस्य च ।शौनकस्य सुतोत्पत्त्या तदपत्यतया भृगोः

śūdrāvedī patatyatrerutathyatanayasya ca |śaunakasya sutotpattyā tadapatyatayā bhṛgoḥ

शूद्रां शयनं आरोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् ।जनयित्वा सुतं तस्यां ब्राह्मण्यादेव हीयते

śūdrāṃ śayanaṃ āropya brāhmaṇo yātyadhogatim |janayitvā sutaṃ tasyāṃ brāhmaṇyādeva hīyate

दैवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु ।नाश्नन्ति पितृदेवास्तन्न च स्वर्गं स गच्छति

daivapitryātitheyāni tatpradhānāni yasya tu |nāśnanti pitṛdevāstanna ca svargaṃ sa gacchati

वृषलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहतस्य च ।तस्यां चैव प्रसूतस्य निष्कृतिर्न विधीयते

vṛṣalīphenapītasya niḥśvāsopahatasya ca |tasyāṃ caiva prasūtasya niṣkṛtirna vidhīyate

चतुर्णां अपि वर्णानं प्रेत्य चेह हिताहितान् ।अष्टाविमान्समासेन स्त्रीविवाहान्निबोधत

caturṇāṃ api varṇānaṃ pretya ceha hitāhitān |aṣṭāvimānsamāsena strīvivāhānnibodhata

ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः ।गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमोऽधमः

brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathāsuraḥ |gāndharvo rākṣasaścaiva paiśācaścāṣṭamo'dhamaḥ

यो यस्य धर्म्यो वर्णस्य गुणदोषौ च यस्य यौ ।तद्वः सर्वं प्रवक्ष्यामि प्रसवे च गुणागुणान्

yo yasya dharmyo varṇasya guṇadoṣau ca yasya yau |tadvaḥ sarvaṃ pravakṣyāmi prasave ca guṇāguṇān

षडानुपूर्व्या विप्रस्य क्षत्रस्य चतुरोऽवरान् ।विट्शूद्रयोस्तु तानेव विद्याद्धर्म्यानराक्षसान्

ṣaḍānupūrvyā viprasya kṣatrasya caturo'varān |viṭśūdrayostu tāneva vidyāddharmyānarākṣasān

चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान्प्रशस्तान्कवयो विदुः ।राक्षसं क्षत्रियस्यैकं आसुरं वैश्यशूद्रयोः

caturo brāhmaṇasyādyānpraśastānkavayo viduḥ |rākṣasaṃ kṣatriyasyaikaṃ āsuraṃ vaiśyaśūdrayoḥ

पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ स्मृताविह ।पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्तव्यौ कदा चन

pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāvadharmyau smṛtāviha |paiśācaścāsuraścaiva na kartavyau kadā cana

पृथक्पृथग्वा मिश्रौ वा विवाहौ पूर्वचोदितौ ।गान्धर्वो राक्षसश्चैव धर्म्यौ क्षत्रस्य तौ स्मृतौ

pṛthakpṛthagvā miśrau vā vivāhau pūrvacoditau |gāndharvo rākṣasaścaiva dharmyau kṣatrasya tau smṛtau

आच्छाद्य चार्चयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम् ।आहूय दानं कन्याया ब्राह्मो धर्मः प्रकीर्तितः

ācchādya cārcayitvā ca śrutaśīlavate svayam |āhūya dānaṃ kanyāyā brāhmo dharmaḥ prakīrtitaḥ

यज्ञे तु वितते सम्यगृत्विजे कर्म कुर्वते ।अलङ्कृत्य सुतादानं दैवं धर्मं प्रचक्षते

yajñe tu vitate samyagṛtvije karma kurvate |alaṅkṛtya sutādānaṃ daivaṃ dharmaṃ pracakṣate

एकं गोमिथुनं द्वे वा वरादादाय धर्मतः ।कन्याप्रदानं विधिवदार्षो धर्मः स उच्यते

ekaṃ gomithunaṃ dve vā varādādāya dharmataḥ |kanyāpradānaṃ vidhivadārṣo dharmaḥ sa ucyate

सहोभौ चरतां धर्मं इति वाचानुभाष्य च ।कन्याप्रदानं अभ्यर्च्य प्राजापत्यो विधिः स्मृतः

sahobhau caratāṃ dharmaṃ iti vācānubhāṣya ca |kanyāpradānaṃ abhyarcya prājāpatyo vidhiḥ smṛtaḥ

ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यायै चैव शक्तितः ।कन्याप्रदानं स्वाच्छन्द्यादासुरो धर्म उच्यते

jñātibhyo draviṇaṃ dattvā kanyāyai caiva śaktitaḥ |kanyāpradānaṃ svācchandyādāsuro dharma ucyate

इच्छयान्योन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य च ।गान्धर्वः स तु विज्ञेयो मैथुन्यः कामसंभवः

icchayānyonyasaṃyogaḥ kanyāyāśca varasya ca |gāndharvaḥ sa tu vijñeyo maithunyaḥ kāmasaṃbhavaḥ

हत्वा छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशन्तीं रुदन्तीं गृहात् ।प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते

hatvā chittvā ca bhittvā ca krośantīṃ rudantīṃ gṛhāt |prasahya kanyāharaṇaṃ rākṣaso vidhirucyate

सुप्तां मत्तां प्रमत्तां वा रहो यत्रोपगच्छति ।स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचश्चाष्टमोऽधमः

suptāṃ mattāṃ pramattāṃ vā raho yatropagacchati |sa pāpiṣṭho vivāhānāṃ paiśācaścāṣṭamo'dhamaḥ

अद्भिरेव द्विजाग्र्याणां कन्यादानं विशिष्यते ।इतरेषां तु वर्णानां इतरेतरकाम्यया

adbhireva dvijāgryāṇāṃ kanyādānaṃ viśiṣyate |itareṣāṃ tu varṇānāṃ itaretarakāmyayā

यो यस्यैषां विवाहानां मनुना कीर्तितो गुणः ।सर्वं शृणुत तं विप्राः सर्वं कीर्तयतो मम

yo yasyaiṣāṃ vivāhānāṃ manunā kīrtito guṇaḥ |sarvaṃ śṛṇuta taṃ viprāḥ sarvaṃ kīrtayato mama

दश पूर्वान्परान्वंश्यानात्मानं चैकविंशकम् ।ब्राह्मीपुत्रः सुकृतकृन्मोचयत्येनसः पितॄन्

daśa pūrvānparānvaṃśyānātmānaṃ caikaviṃśakam |brāhmīputraḥ sukṛtakṛnmocayatyenasaḥ pitṝn

दैवोढाजः सुतश्चैव सप्त सप्त परावरान् ।आर्षोढाजः सुतस्त्रींस्त्रीन्षट्षट्कायोढजः सुतः

daivoḍhājaḥ sutaścaiva sapta sapta parāvarān |ārṣoḍhājaḥ sutastrīṃstrīnṣaṭṣaṭkāyoḍhajaḥ sutaḥ

ब्राह्मादिषु विवाहेषु चतुर्ष्वेवानुपूर्वशः ।ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसम्मताः

brāhmādiṣu vivāheṣu caturṣvevānupūrvaśaḥ |brahmavarcasvinaḥ putrā jāyante śiṣṭasammatāḥ

रूपसत्त्वगुणोपेता धनवन्तो यशस्विनः ।पर्याप्तभोगा धर्मिष्ठा जीवन्ति च शतं समाः

rūpasattvaguṇopetā dhanavanto yaśasvinaḥ |paryāptabhogā dharmiṣṭhā jīvanti ca śataṃ samāḥ

इतरेषु तु शिष्टेषु नृशंसानृतवादिनः ।जायन्ते दुर्विवाहेषु ब्रह्मधर्मद्विषः सुताः

itareṣu tu śiṣṭeṣu nṛśaṃsānṛtavādinaḥ |jāyante durvivāheṣu brahmadharmadviṣaḥ sutāḥ

अनिन्दितैः स्त्रीविवाहैरनिन्द्या भवति प्रजा ।निन्दितैर्निन्दिता नॄणां तस्मान्निन्द्यान्विवर्जयेत्

aninditaiḥ strīvivāhairanindyā bhavati prajā |ninditairninditā nṝṇāṃ tasmānnindyānvivarjayet

पाणिग्रहणसंस्कारः सवर्णासूपदिश्यते ।असवर्णास्वयं ज्ञेयो विधिरुद्वाहकर्मणि

pāṇigrahaṇasaṃskāraḥ savarṇāsūpadiśyate |asavarṇāsvayaṃ jñeyo vidhirudvāhakarmaṇi

शरः क्षत्रियया ग्राह्यः प्रतोदो वैश्यकन्यया ।वसनस्य दशा ग्राह्या शूद्रयोत्कृष्टवेदने

śaraḥ kṣatriyayā grāhyaḥ pratodo vaiśyakanyayā |vasanasya daśā grāhyā śūdrayotkṛṣṭavedane

ऋतुकालाभिगामी स्यात्स्वदारनिरतः सदा ।पर्ववर्जं व्रजेच्चैनां तद्व्रतो रतिकाम्यया

ṛtukālābhigāmī syātsvadāranirataḥ sadā |parvavarjaṃ vrajeccaināṃ tadvrato ratikāmyayā

ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः ।चतुर्भिरितरैः सार्धं अहोभिः सद्विगर्हितैः

ṛtuḥ svābhāvikaḥ strīṇāṃ rātrayaḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ |caturbhiritaraiḥ sārdhaṃ ahobhiḥ sadvigarhitaiḥ

तासां आद्याश्चतस्रस्तु निन्दितैकादशी च या ।त्रयोदशी च शेषास्तु प्रशस्ता दशरात्रयः

tāsāṃ ādyāścatasrastu ninditaikādaśī ca yā |trayodaśī ca śeṣāstu praśastā daśarātrayaḥ

युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु ।तस्माद्युग्मासु पुत्रार्थी संविशेदार्तवे स्त्रियम्

yugmāsu putrā jāyante striyo'yugmāsu rātriṣu |tasmādyugmāsu putrārthī saṃviśedārtave striyam

पुमान्पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः ।समेऽपुमान्पुं स्त्रियौ वा क्षीणेऽल्पे च विपर्ययः

pumānpuṃso'dhike śukre strī bhavatyadhike striyāḥ |same'pumānpuṃ striyau vā kṣīṇe'lpe ca viparyayaḥ

निन्द्यास्वष्टासु चान्यासु स्त्रियो रात्रिषु वर्जयन् ।ब्रह्मचार्येव भवति यत्र तत्राश्रमे वसन्

nindyāsvaṣṭāsu cānyāsu striyo rātriṣu varjayan |brahmacāryeva bhavati yatra tatrāśrame vasan

न कन्यायाः पिता विद्वान्गृह्णीयाच्छुल्कं अण्वपि ।गृह्णञ् शुल्कं हि लोभेन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयी

na kanyāyāḥ pitā vidvāngṛhṇīyācchulkaṃ aṇvapi |gṛhṇañ śulkaṃ hi lobhena syānnaro'patyavikrayī

स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति बान्धवाः ।नारी यानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम्

strīdhanāni tu ye mohādupajīvanti bāndhavāḥ |nārī yānāni vastraṃ vā te pāpā yāntyadhogatim

आर्षे गोमिथुनं शुल्कं के चिदाहुर्मृषैव तत् ।अल्पोऽप्येवं महान्वापि विक्रयस्तावदेव सः

ārṣe gomithunaṃ śulkaṃ ke cidāhurmṛṣaiva tat |alpo'pyevaṃ mahānvāpi vikrayastāvadeva saḥ

यासां नाददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः ।अर्हणं तत्कुमारीणां आनृशंस्यं च केवलम्

yāsāṃ nādadate śulkaṃ jñātayo na sa vikrayaḥ |arhaṇaṃ tatkumārīṇāṃ ānṛśaṃsyaṃ ca kevalam

पितृभिर्भ्रातृभिश्चैताः पतिभिर्देवरैस्तथा ।पूज्या भूषयितव्याश्च बहुकल्याणं ईप्सुभिः

pitṛbhirbhrātṛbhiścaitāḥ patibhirdevaraistathā |pūjyā bhūṣayitavyāśca bahukalyāṇaṃ īpsubhiḥ

यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः ।यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः

yatra nāryastu pūjyante ramante tatra devatāḥ |yatraitāstu na pūjyante sarvāstatrāphalāḥ kriyāḥ

शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यत्याशु तत्कुलम् ।न शोचन्ति तु यत्रैता वर्धते तद्धि सर्वदा

śocanti jāmayo yatra vinaśyatyāśu tatkulam |na śocanti tu yatraitā vardhate taddhi sarvadā

जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिताः ।तानि कृत्याहतानीव विनश्यन्ति समन्ततः

jāmayo yāni gehāni śapantyapratipūjitāḥ |tāni kṛtyāhatānīva vinaśyanti samantataḥ

तस्मादेताः सदा पूज्या भूषणाच्छादनाशनैः ।भूतिकामैर्नरैर्नित्यं सत्करेषूत्सवेषु च

tasmādetāḥ sadā pūjyā bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ |bhūtikāmairnarairnityaṃ satkareṣūtsaveṣu ca

संतुष्टो भार्यया भर्ता भर्त्रा भार्या तथैव च ।यस्मिन्नेव कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै ध्रुवम्

saṃtuṣṭo bhāryayā bhartā bhartrā bhāryā tathaiva ca |yasminneva kule nityaṃ kalyāṇaṃ tatra vai dhruvam

यदि हि स्त्री न रोचेत पुमांसं न प्रमोदयेत् ।अप्रमोदात्पुनः पुंसः प्रजनं न प्रवर्तते

yadi hi strī na roceta pumāṃsaṃ na pramodayet |apramodātpunaḥ puṃsaḥ prajanaṃ na pravartate

स्त्रियां तु रोचमानायां सर्वं तद्रोचते कुलम् ।तस्यां त्वरोचमानायां सर्वं एव न रोचते

striyāṃ tu rocamānāyāṃ sarvaṃ tadrocate kulam |tasyāṃ tvarocamānāyāṃ sarvaṃ eva na rocate

कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च ।कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च

kuvivāhaiḥ kriyālopairvedānadhyayanena ca |kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca

शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापत्यैश्च केवलैः ।गोभिरश्वैश्च यानैश्च कृष्या राजोपसेवया

śilpena vyavahāreṇa śūdrāpatyaiśca kevalaiḥ |gobhiraśvaiśca yānaiśca kṛṣyā rājopasevayā

अयाज्ययाजनैश्चैव नास्तिक्येन च कर्मणाम् ।कुलान्याशु विनश्यन्ति यानि हीनानि मन्त्रतः

ayājyayājanaiścaiva nāstikyena ca karmaṇām |kulānyāśu vinaśyanti yāni hīnāni mantrataḥ

मन्त्रतस्तु समृद्धानि कुलान्यल्पधनान्यपि ।कुलसंख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः

mantratastu samṛddhāni kulānyalpadhanānyapi |kulasaṃkhyāṃ ca gacchanti karṣanti ca mahadyaśaḥ

वैवाहिकेऽग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि ।पञ्चयज्ञविधानं च पक्तिं चान्वाहिकीं गृही

vaivāhike'gnau kurvīta gṛhyaṃ karma yathāvidhi |pañcayajñavidhānaṃ ca paktiṃ cānvāhikīṃ gṛhī

पञ्च सूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः ।कण्डनी चोदकुम्भश्च बध्यते यास्तु वाहयन्

pañca sūnā gṛhasthasya cullī peṣaṇyupaskaraḥ |kaṇḍanī codakumbhaśca badhyate yāstu vāhayan

तासां क्रमेण सर्वासां निष्कृत्यर्थं महर्षिभिः ।पञ्च क्ल्प्ता महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम्

tāsāṃ krameṇa sarvāsāṃ niṣkṛtyarthaṃ maharṣibhiḥ |pañca klptā mahāyajñāḥ pratyahaṃ gṛhamedhinām

अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ।होमो दैवो बलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम्

adhyāpanaṃ brahmayajñaḥ pitṛyajñastu tarpaṇam |homo daivo balirbhauto nṛyajño'tithipūjanam

पञ्चैतान्यो महाअयज्ञान्न हापयति शक्तितः ।स गृहेऽपि वसन्नित्यं सूनादोषैर्न लिप्यते

pañcaitānyo mahāayajñānna hāpayati śaktitaḥ |sa gṛhe'pi vasannityaṃ sūnādoṣairna lipyate

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणां आत्मनश्च यः ।न निर्वपति पञ्चानां उच्छ्वसन्न स जीवति

devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāṃ ātmanaśca yaḥ |na nirvapati pañcānāṃ ucchvasanna sa jīvati

अहुतं च हुतं चैव तथा प्रहुतं एव च ।ब्राह्म्यं हुतं प्राशितं च पञ्चयज्ञान्प्रचक्षते

ahutaṃ ca hutaṃ caiva tathā prahutaṃ eva ca |brāhmyaṃ hutaṃ prāśitaṃ ca pañcayajñānpracakṣate

जपोऽहुतो हुतो होमः प्रहुतो भौतिको बलिः ।ब्राह्म्यं हुतं द्विजाग्र्यार्चा प्राशितं पितृतर्पणम्

japo'huto huto homaḥ prahuto bhautiko baliḥ |brāhmyaṃ hutaṃ dvijāgryārcā prāśitaṃ pitṛtarpaṇam

स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्दैवे चैवेह कर्मणि ।दैवकर्मणि युक्तो हि बिभर्तीदं चराचरम्

svādhyāye nityayuktaḥ syāddaive caiveha karmaṇi |daivakarmaṇi yukto hi bibhartīdaṃ carācaram

अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यं उपतिष्ठते ।आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः

agnau prāstāhutiḥ samyagādityaṃ upatiṣṭhate |ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ

यथा वायुं समाश्रित्य वर्तन्ते सर्वजन्तवः ।तथा गृहस्थं आश्रित्य वर्तन्ते सर्व आश्रमाः

yathā vāyuṃ samāśritya vartante sarvajantavaḥ |tathā gṛhasthaṃ āśritya vartante sarva āśramāḥ

यस्मात्त्रयोऽप्याश्रमिणो ज्ञानेनान्नेन चान्वहम् ।गृहस्थेनैव धार्यन्ते तस्माज्ज्येष्ठाश्रमो गृही

yasmāttrayo'pyāśramiṇo jñānenānnena cānvaham |gṛhasthenaiva dhāryante tasmājjyeṣṭhāśramo gṛhī

स संधार्यः प्रयत्नेन स्वर्गं अक्षयं इच्छता ।सुखं चेहेच्छतात्यन्तं योऽधार्यो दुर्बलेन्द्रियैः

sa saṃdhāryaḥ prayatnena svargaṃ akṣayaṃ icchatā |sukhaṃ cehecchatātyantaṃ yo'dhāryo durbalendriyaiḥ

ऋषयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा ।आशासते कुटुम्बिभ्यस्तेभ्यः कार्यं विजानता

ṛṣayaḥ pitaro devā bhūtānyatithayastathā |āśāsate kuṭumbibhyastebhyaḥ kāryaṃ vijānatā

स्वाध्यायेनार्चयेत र्षीन्होमैर्देवान्यथाविधि ।पितॄञ् श्राद्धैश्च नॄनन्नैर्भूतानि बलिकर्मणा

svādhyāyenārcayeta rṣīnhomairdevānyathāvidhi |pitṝñ śrāddhaiśca nṝnannairbhūtāni balikarmaṇā

कुर्यादहरहः श्राद्धं अन्नाद्येनोदकेन वा ।पयोमूलफलैर्वापि पितृभ्यः प्रीतिं आवहन्

kuryādaharahaḥ śrāddhaṃ annādyenodakena vā |payomūlaphalairvāpi pitṛbhyaḥ prītiṃ āvahan

एकं अप्याशयेद्विप्रं पित्रर्थे पाञ्चयज्ञिके ।न चैवात्राशयेत्किं चिद्वैश्वदेवं प्रति द्विजम्

ekaṃ apyāśayedvipraṃ pitrarthe pāñcayajñike |na caivātrāśayetkiṃ cidvaiśvadevaṃ prati dvijam

वैश्वदेवस्य सिद्धस्य गृह्येऽग्नौ विधिपूर्वकम् ।आभ्यः कुर्याद्देवताभ्यो ब्राह्मणो होमं अन्वहम्

vaiśvadevasya siddhasya gṛhye'gnau vidhipūrvakam |ābhyaḥ kuryāddevatābhyo brāhmaṇo homaṃ anvaham

अग्नेः सोमस्य चैवादौ तयोश्चैव समस्तयोः ।विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो धन्वन्तरय एव च

agneḥ somasya caivādau tayoścaiva samastayoḥ |viśvebhyaścaiva devebhyo dhanvantaraya eva ca

कुह्वै चैवानुमत्यै च प्रजापतय एव च ।सह द्यावापृथिव्योश्च तथा स्विष्टकृतेऽन्ततः

kuhvai caivānumatyai ca prajāpataya eva ca |saha dyāvāpṛthivyośca tathā sviṣṭakṛte'ntataḥ

एवं सम्यग्घविर्हुत्वा सर्वदिक्षु प्रदक्षिणम् ।इन्द्रान्तकाप्पतीन्दुभ्यः सानुगेभ्यो बलिं हरेत्

evaṃ samyagghavirhutvā sarvadikṣu pradakṣiṇam |indrāntakāppatīndubhyaḥ sānugebhyo baliṃ haret

मरुद्भ्य इति तु द्वारि क्षिपेदप्स्वद्भ्य इत्यपि ।वनस्पतिभ्य इत्येवं मुसलोलूखले हरेत्

marudbhya iti tu dvāri kṣipedapsvadbhya ityapi |vanaspatibhya ityevaṃ musalolūkhale haret

उच्छीर्षके श्रियै कुर्याद्भद्रकाल्यै च पादतः ।ब्रह्मवास्तोष्पतिभ्यां तु वास्तुमध्ये बलिं हरेत्

ucchīrṣake śriyai kuryādbhadrakālyai ca pādataḥ |brahmavāstoṣpatibhyāṃ tu vāstumadhye baliṃ haret

विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो बलिं आकाश उत्क्षिपेत् ।दिवाचरेभ्यो भूतेभ्यो नक्तंचारिभ्य एव च

viśvebhyaścaiva devebhyo baliṃ ākāśa utkṣipet |divācarebhyo bhūtebhyo naktaṃcāribhya eva ca

पृष्ठवास्तुनि कुर्वीत बलिं सर्वात्मभूतये ।पितृभ्यो बलिशेषं तु सर्वं दक्षिणतो हरेत्

pṛṣṭhavāstuni kurvīta baliṃ sarvātmabhūtaye |pitṛbhyo baliśeṣaṃ tu sarvaṃ dakṣiṇato haret

शूनां च पतितानां च श्वपचां पापरोगिणाम् ।वयसानां कृमीणां च शनकैर्निर्वपेद्भुवि

śūnāṃ ca patitānāṃ ca śvapacāṃ pāparogiṇām |vayasānāṃ kṛmīṇāṃ ca śanakairnirvapedbhuvi

एवं यः सर्वभूतानि ब्राह्मणो नित्यं अर्चति ।स गच्छति परं स्थानं तेजोमूर्तिः पथा र्जुना

evaṃ yaḥ sarvabhūtāni brāhmaṇo nityaṃ arcati |sa gacchati paraṃ sthānaṃ tejomūrtiḥ pathā rjunā

कृत्वैतद्बलिकर्मैवं अतिथिं पूर्वं आशयेत् ।भिक्षां च भिक्षवे दद्याद्विधिवद्ब्रह्मचारिणे

kṛtvaitadbalikarmaivaṃ atithiṃ pūrvaṃ āśayet |bhikṣāṃ ca bhikṣave dadyādvidhivadbrahmacāriṇe

यत्पुण्यफलं आप्नोति गां दत्त्वा विधिवद्गुरोः ।तत्पुण्यफलं आप्नोति भिक्षां दत्त्वा द्विजो गृही

yatpuṇyaphalaṃ āpnoti gāṃ dattvā vidhivadguroḥ |tatpuṇyaphalaṃ āpnoti bhikṣāṃ dattvā dvijo gṛhī

भिक्षां अप्युदपात्रं वा सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ।वेदतत्त्वार्थविदुषे ब्राह्मणायोपपादयेत्

bhikṣāṃ apyudapātraṃ vā satkṛtya vidhipūrvakam |vedatattvārthaviduṣe brāhmaṇāyopapādayet

नश्यन्ति हव्यकव्यानि नराणां अविजानताम् ।भस्मीभूतेषु विप्रेषु मोहाद्दत्तानि दातृभिः

naśyanti havyakavyāni narāṇāṃ avijānatām |bhasmībhūteṣu vipreṣu mohāddattāni dātṛbhiḥ

विद्यातपःसमृद्धेषु हुतं विप्रमुखाग्निषु ।निस्तारयति दुर्गाच्च महतश्चैव किल्बिषात्

vidyātapaḥsamṛddheṣu hutaṃ vipramukhāgniṣu |nistārayati durgācca mahataścaiva kilbiṣāt

संप्राप्ताय त्वतिथये प्रदद्यादासनोदके ।अन्नं चैव यथाशक्ति सत्कृत्य विधिपूर्वकम्

saṃprāptāya tvatithaye pradadyādāsanodake |annaṃ caiva yathāśakti satkṛtya vidhipūrvakam

शिलानप्युञ्छतो नित्यं पञ्चाग्नीनपि जुह्वतः ।सर्वं सुकृतं आदत्ते ब्राह्मणोऽनर्चितो वसन्

śilānapyuñchato nityaṃ pañcāgnīnapi juhvataḥ |sarvaṃ sukṛtaṃ ādatte brāhmaṇo'narcito vasan

तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ।एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदा चन

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |etānyapi satāṃ gehe nocchidyante kadā cana

एकरात्रं तु निवसन्नतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः ।अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते

ekarātraṃ tu nivasannatithirbrāhmaṇaḥ smṛtaḥ |anityaṃ hi sthito yasmāttasmādatithirucyate

नैकग्रामीणं अतिथिं विप्रं साङ्गतिकं तथा ।उपस्थितं गृहे विद्याद्भार्या यत्राग्नयोऽपि वा

naikagrāmīṇaṃ atithiṃ vipraṃ sāṅgatikaṃ tathā |upasthitaṃ gṛhe vidyādbhāryā yatrāgnayo'pi vā

उपासते ये गृहस्थाः परपाकं अबुद्धयः ।तेन ते प्रेत्य पशुतां व्रजन्त्यन्नादिदायिनः

upāsate ye gṛhasthāḥ parapākaṃ abuddhayaḥ |tena te pretya paśutāṃ vrajantyannādidāyinaḥ

अप्रणोद्योऽतिथिः सायं सूर्योढो गृहमेधिना ।काले प्राप्तस्त्वकाले वा नास्यानश्नन्गृहे वसेत्

apraṇodyo'tithiḥ sāyaṃ sūryoḍho gṛhamedhinā |kāle prāptastvakāle vā nāsyānaśnangṛhe vaset

न वै स्वयं तदश्नीयादतिथिं यन्न भोजयेत् ।धन्यं यशस्यं आयुष्यं स्वर्ग्यं वातिथिपूजनम्

na vai svayaṃ tadaśnīyādatithiṃ yanna bhojayet |dhanyaṃ yaśasyaṃ āyuṣyaṃ svargyaṃ vātithipūjanam

आसनावसथौ शय्यां अनुव्रज्यां उपासनाम् ।उत्तमेषूत्तमं कुर्याद्धीने हीनं समे समम्

āsanāvasathau śayyāṃ anuvrajyāṃ upāsanām |uttameṣūttamaṃ kuryāddhīne hīnaṃ same samam

वैश्वदेवे तु निर्वृत्ते यद्यन्योऽतिथिराव्रजेत् ।तस्याप्यन्नं यथाशक्ति प्रदद्यान्न बलिं हरेत्

vaiśvadeve tu nirvṛtte yadyanyo'tithirāvrajet |tasyāpyannaṃ yathāśakti pradadyānna baliṃ haret

न भोजनार्थं स्वे विप्रः कुलगोत्रे निवेदयेत् ।भोजनार्थं हि ते शंसन्वान्ताशीत्युच्यते बुधैः

na bhojanārthaṃ sve vipraḥ kulagotre nivedayet |bhojanārthaṃ hi te śaṃsanvāntāśītyucyate budhaiḥ

न ब्राह्मणस्य त्वतिथिर्गृहे राजन्य उच्यते ।वैश्यशूद्रौ सखा चैव ज्ञातयो गुरुरेव च

na brāhmaṇasya tvatithirgṛhe rājanya ucyate |vaiśyaśūdrau sakhā caiva jñātayo gurureva ca

यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहं आव्रजेत् ।भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तं अपि भोजयेत्

yadi tvatithidharmeṇa kṣatriyo gṛhaṃ āvrajet |bhuktavatsu ca vipreṣu kāmaṃ taṃ api bhojayet

वैश्यशूद्रावपि प्राप्तौ कुटुम्बेऽतिथिधर्मिणौ ।भोजयेत्सह भृत्यैस्तावानृशंस्यं प्रयोजयन्

vaiśyaśūdrāvapi prāptau kuṭumbe'tithidharmiṇau |bhojayetsaha bhṛtyaistāvānṛśaṃsyaṃ prayojayan

इतरानपि सख्यादीन्सम्प्रीत्या गृहं आगतान् ।प्रकृत्यान्नं यथाशक्ति भोजयेत्सह भार्यया

itarānapi sakhyādīnsamprītyā gṛhaṃ āgatān |prakṛtyānnaṃ yathāśakti bhojayetsaha bhāryayā

सुवासिनीः कुमारीश्च रोगिणो गर्भिणीः स्त्रियः ।अतिथिभ्योऽग्र एवैतान्भोजयेदविचारयन्

suvāsinīḥ kumārīśca rogiṇo garbhiṇīḥ striyaḥ |atithibhyo'gra evaitānbhojayedavicārayan

अदत्त्वा तु य एतेभ्यः पूर्वं भुङ्क्तेऽविचक्षणः ।स भुञ्जानो न जानाति श्वगृध्रैर्जग्धिं आत्मनः

adattvā tu ya etebhyaḥ pūrvaṃ bhuṅkte'vicakṣaṇaḥ |sa bhuñjāno na jānāti śvagṛdhrairjagdhiṃ ātmanaḥ

भुक्तवत्स्वथ विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैव हि ।भुञ्जीयातां ततः पश्चादवशिष्टं तु दम्पती

bhuktavatsvatha vipreṣu sveṣu bhṛtyeṣu caiva hi |bhuñjīyātāṃ tataḥ paścādavaśiṣṭaṃ tu dampatī

देवानृषीन्मनुष्यांश्च पितॄन्गृह्याश्च देवताः ।पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थः शेषभुग्भवेत्

devānṛṣīnmanuṣyāṃśca pitṝngṛhyāśca devatāḥ |pūjayitvā tataḥ paścādgṛhasthaḥ śeṣabhugbhavet

अघं स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात् ।यज्ञशिष्टाशनं ह्येतत्सतां अन्नं विधीयते

aghaṃ sa kevalaṃ bhuṅkte yaḥ pacatyātmakāraṇāt |yajñaśiṣṭāśanaṃ hyetatsatāṃ annaṃ vidhīyate

राजर्त्विक्स्नातकगुरून्प्रियश्वशुरमातुलान् ।अर्हयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरात्पुनः

rājartviksnātakagurūnpriyaśvaśuramātulān |arhayenmadhuparkeṇa parisaṃvatsarātpunaḥ

राजा च श्रोत्रियश्चैव यज्ञकर्मण्युपस्थितौ ।मधुपर्केण संपूज्यौ न त्वयज्ञ इति स्थितिः

rājā ca śrotriyaścaiva yajñakarmaṇyupasthitau |madhuparkeṇa saṃpūjyau na tvayajña iti sthitiḥ

सायं त्वन्नस्य सिद्धस्य पत्न्यमन्त्रं बलिं हरेत् ।वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातर्विधीयते

sāyaṃ tvannasya siddhasya patnyamantraṃ baliṃ haret |vaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyaṃ prātarvidhīyate

पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य विप्रश्चन्द्रक्षयेऽग्निमान् ।पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम्

pitṛyajñaṃ tu nirvartya vipraścandrakṣaye'gnimān |piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kuryānmāsānumāsikam

पितॄणां मासिकं श्राद्धं अन्वाहार्यं विदुर्बुधाः ।तच्चामिषेणा कर्तव्यं प्रशस्तेन प्रयत्नतः

pitṝṇāṃ māsikaṃ śrāddhaṃ anvāhāryaṃ vidurbudhāḥ |taccāmiṣeṇā kartavyaṃ praśastena prayatnataḥ

तत्र ये भोजनीयाः स्युर्ये च वर्ज्या द्विजोत्तमाः ।यावन्तश्चैव यैश्चान्नैस्तान्प्रवक्ष्याम्यशेषतः

tatra ye bhojanīyāḥ syurye ca varjyā dvijottamāḥ |yāvantaścaiva yaiścānnaistānpravakṣyāmyaśeṣataḥ

द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीनेकैकं उभयत्र वा ।भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि न प्रसज्जेत विस्तरे

dvau daive pitṛkārye trīnekaikaṃ ubhayatra vā |bhojayetsusamṛddho'pi na prasajjeta vistare

सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसंपदः ।पञ्चैतान्विस्तरो हन्ति तस्मान्नेहेत विस्तरम्

satkriyāṃ deśakālau ca śaucaṃ brāhmaṇasaṃpadaḥ |pañcaitānvistaro hanti tasmānneheta vistaram

प्रथिता प्रेतकृत्यैषा पित्र्यं नाम विधुक्षये ।तस्मिन्युक्तस्यैति नित्यं प्रेतकृत्यैव लौकिकी

prathitā pretakṛtyaiṣā pitryaṃ nāma vidhukṣaye |tasminyuktasyaiti nityaṃ pretakṛtyaiva laukikī

श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि दातृभिः ।अर्हत्तमाय विप्राय तस्मै दत्तं महाफलम्

śrotriyāyaiva deyāni havyakavyāni dātṛbhiḥ |arhattamāya viprāya tasmai dattaṃ mahāphalam

एकैकं अपि विद्वांसं दैवे पित्र्ये च भोजयेत् ।पुष्कलं फलं आप्नोति नामन्त्रज्ञान्बहूनपि

ekaikaṃ api vidvāṃsaṃ daive pitrye ca bhojayet |puṣkalaṃ phalaṃ āpnoti nāmantrajñānbahūnapi

दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् ।तीर्थं तद्धव्यकव्यानां प्रदाने सोऽतिथिः स्मृतः

dūrādeva parīkṣeta brāhmaṇaṃ vedapāragam |tīrthaṃ taddhavyakavyānāṃ pradāne so'tithiḥ smṛtaḥ

सहस्रं हि सहस्राणां अनृचां यत्र भुञ्जते ।एकस्तान्मन्त्रवित्प्रीतः सर्वानर्हति धर्मतः

sahasraṃ hi sahasrāṇāṃ anṛcāṃ yatra bhuñjate |ekastānmantravitprītaḥ sarvānarhati dharmataḥ

ज्ञानोत्कृष्टाय देयानि कव्यानि च हवींषि च ।न हि हस्तावसृग्दिग्धौ रुधिरेणैव शुध्यतः

jñānotkṛṣṭāya deyāni kavyāni ca havīṃṣi ca |na hi hastāvasṛgdigdhau rudhireṇaiva śudhyataḥ

यावतो ग्रसते ग्रासान्हव्यकव्येष्वमन्त्रवित् ।तावतो ग्रसते प्रेतो दीप्तशूलर्ष्ट्ययोगुडान्

yāvato grasate grāsānhavyakavyeṣvamantravit |tāvato grasate preto dīptaśūlarṣṭyayoguḍān

ज्ञाननिष्ठा द्विजाः के चित्तपोनिष्ठास्तथापरे ।तपःस्वाध्यायनिष्ठाश्च कर्मनिष्ठास्तथापरे

jñānaniṣṭhā dvijāḥ ke cittaponiṣṭhāstathāpare |tapaḥsvādhyāyaniṣṭhāśca karmaniṣṭhāstathāpare

ज्ञाननिष्ठेषु कव्यानि प्रतिष्ठाप्यानि यत्नतः ।हव्यानि तु यथान्यायं सर्वेष्वेव चतुर्ष्वपि

jñānaniṣṭheṣu kavyāni pratiṣṭhāpyāni yatnataḥ |havyāni tu yathānyāyaṃ sarveṣveva caturṣvapi

अश्रोत्रियः पिता यस्य पुत्रः स्याद्वेदपारगः ।अश्रोत्रियो वा पुत्रः स्यात्पिता स्याद्वेदपारगः

aśrotriyaḥ pitā yasya putraḥ syādvedapāragaḥ |aśrotriyo vā putraḥ syātpitā syādvedapāragaḥ

ज्यायांसं अनयोर्विद्याद्यस्य स्याच्छ्रोत्रियः पिता ।मन्त्रसंपूजनार्थं तु सत्कारं इतरोऽर्हति

jyāyāṃsaṃ anayorvidyādyasya syācchrotriyaḥ pitā |mantrasaṃpūjanārthaṃ tu satkāraṃ itaro'rhati

न श्राद्धे भोजयेन्मित्रं धनैः कार्योऽस्य संग्रहः ।नारिं न मित्रं यं विद्यात्तं श्राद्धे भोजयेद्द्विजम्

na śrāddhe bhojayenmitraṃ dhanaiḥ kāryo'sya saṃgrahaḥ |nāriṃ na mitraṃ yaṃ vidyāttaṃ śrāddhe bhojayeddvijam

यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च ।तस्य प्रेत्य फलं नास्ति श्राद्धेषु च हविःषु च

yasya mitrapradhānāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca |tasya pretya phalaṃ nāsti śrāddheṣu ca haviḥṣu ca

यः संगतानि कुरुते मोहाच्छ्राद्धेन मानवः ।स स्वर्गाच्च्यवते लोकाच्छ्राद्धमित्रो द्विजाधमः

yaḥ saṃgatāni kurute mohācchrāddhena mānavaḥ |sa svargāccyavate lokācchrāddhamitro dvijādhamaḥ

संभोजानि साभिहिता पैशाची दक्षिणा द्विजैः ।इहैवास्ते तु सा लोके गौरन्धेवैकवेश्मनि

saṃbhojāni sābhihitā paiśācī dakṣiṇā dvijaiḥ |ihaivāste tu sā loke gaurandhevaikaveśmani

यथेरिणे बीजं उप्त्वा न वप्ता लभते फलम् ।तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्

yatheriṇe bījaṃ uptvā na vaptā labhate phalam |tathānṛce havirdattvā na dātā labhate phalam

दातॄन्प्रतिग्रहीतॄंश्च कुरुते फलभागिनः ।विदुषे दक्षिणां दत्त्वा विधिवत्प्रेत्य चेह च

dātṝnpratigrahītṝṃśca kurute phalabhāginaḥ |viduṣe dakṣiṇāṃ dattvā vidhivatpretya ceha ca

कामं श्राद्धेऽर्चयेन्मित्रं नाभिरूपं अपि त्वरिम् ।द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम्

kāmaṃ śrāddhe'rcayenmitraṃ nābhirūpaṃ api tvarim |dviṣatā hi havirbhuktaṃ bhavati pretya niṣphalam

यत्नेन भोजयेच्छ्राद्धे बह्वृचं वेदपारगम् ।शाखान्तगं अथाध्वर्युं छन्दोगं तु समाप्तिकम्

yatnena bhojayecchrāddhe bahvṛcaṃ vedapāragam |śākhāntagaṃ athādhvaryuṃ chandogaṃ tu samāptikam

एषां अन्यतमो यस्य भुञ्जीत श्राद्धं अर्चितः ।पितॄणां तस्य तृप्तिः स्याच्छाश्वती साप्तपौरुषी

eṣāṃ anyatamo yasya bhuñjīta śrāddhaṃ arcitaḥ |pitṝṇāṃ tasya tṛptiḥ syācchāśvatī sāptapauruṣī

एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः ।अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः

eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ pradāne havyakavyayoḥ |anukalpastvayaṃ jñeyaḥ sadā sadbhiranuṣṭhitaḥ

मातामहं मातुलं च स्वस्रीयं श्वशुरं गुरुम् ।दौहित्रं विट्पतिं बन्धुं ऋत्विग्याज्यौ च भोजयेत्

mātāmahaṃ mātulaṃ ca svasrīyaṃ śvaśuraṃ gurum |dauhitraṃ viṭpatiṃ bandhuṃ ṛtvigyājyau ca bhojayet

न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मवित् ।पित्र्ये कर्मणि तु प्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः

na brāhmaṇaṃ parīkṣeta daive karmaṇi dharmavit |pitrye karmaṇi tu prāpte parīkṣeta prayatnataḥ

ये स्तेनपतितक्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः ।तान्हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान्मनुरब्रवीत्

ye stenapatitaklībā ye ca nāstikavṛttayaḥ |tānhavyakavyayorviprānanarhānmanurabravīt

जटिलं चानधीयानं दुर्बालं कितवं तथा ।याजयन्ति च ये पूगांस्तांश्च श्राद्धे न भोजयेत्

jaṭilaṃ cānadhīyānaṃ durbālaṃ kitavaṃ tathā |yājayanti ca ye pūgāṃstāṃśca śrāddhe na bhojayet

चिकित्सकान्देवलकान्मांसविक्रयिणस्तथा ।विपणेन च जीवन्तो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः

cikitsakāndevalakānmāṃsavikrayiṇastathā |vipaṇena ca jīvanto varjyāḥ syurhavyakavyayoḥ

प्रेष्यो ग्रामस्य राज्ञश्च कुनखी श्यावदन्तकः ।प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ताग्निर्वार्धुषिस्तथा

preṣyo grāmasya rājñaśca kunakhī śyāvadantakaḥ |pratiroddhā guroścaiva tyaktāgnirvārdhuṣistathā

यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः ।ब्रह्मद्विट्परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च

yakṣmī ca paśupālaśca parivettā nirākṛtiḥ |brahmadviṭparivittiśca gaṇābhyantara eva ca

कुशीलवोऽवकीर्णी च वृषलीपतिरेव च ।पौनर्भवश्च काणश्च यस्य चोपपतिर्गृहे

kuśīlavo'vakīrṇī ca vṛṣalīpatireva ca |paunarbhavaśca kāṇaśca yasya copapatirgṛhe

भृतकाध्यापको यश्च भृतकाध्यापितस्तथा ।शूद्रशिष्यो गुरुश्चैव वाग्दुष्टः कुण्डगोलकौ

bhṛtakādhyāpako yaśca bhṛtakādhyāpitastathā |śūdraśiṣyo guruścaiva vāgduṣṭaḥ kuṇḍagolakau

अकारणे परित्यक्ता मातापित्रोर्गुरोस्तथा ।ब्राह्मैर्यौनैश्च संबन्धैः संयोगं पतितैर्गतः

akāraṇe parityaktā mātāpitrorgurostathā |brāhmairyaunaiśca saṃbandhaiḥ saṃyogaṃ patitairgataḥ

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी ।समुद्रयायी बन्दी च तैलिकः कूटकारकः

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |samudrayāyī bandī ca tailikaḥ kūṭakārakaḥ

पित्रा विवदमानश्च कितवो मद्यपस्तथा ।पापरोग्यभिशस्तश्च दाम्भिको रसविक्रयी

pitrā vivadamānaśca kitavo madyapastathā |pāparogyabhiśastaśca dāmbhiko rasavikrayī

धनुःशराणां कर्ता च यश्चाग्रेदिधिषूपतिः ।मित्रध्रुग्द्यूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च

dhanuḥśarāṇāṃ kartā ca yaścāgredidhiṣūpatiḥ |mitradhrugdyūtavṛttiśca putrācāryastathaiva ca

भ्रामरी गन्डमाली च श्वित्र्यथो पिशुनस्तथा ।उन्मत्तोऽन्धश्च वर्ज्याः स्युर्वेदनिन्दक एव च

bhrāmarī ganḍamālī ca śvitryatho piśunastathā |unmatto'ndhaśca varjyāḥ syurvedanindaka eva ca

हस्तिगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति ।पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च

hastigo'śvoṣṭradamako nakṣatrairyaśca jīvati |pakṣiṇāṃ poṣako yaśca yuddhācāryastathaiva ca

स्रोतसां भेदको यश्च तेषां चावरणे रतः ।गृहसंवेशको दूतो वृक्षारोपक एव च

srotasāṃ bhedako yaśca teṣāṃ cāvaraṇe rataḥ |gṛhasaṃveśako dūto vṛkṣāropaka eva ca

श्वक्रीडी श्येनजीवी च कन्यादूषक एव च ।हिंस्रो वृषलवृत्तिश्च गणानां चैव याजकः

śvakrīḍī śyenajīvī ca kanyādūṣaka eva ca |hiṃsro vṛṣalavṛttiśca gaṇānāṃ caiva yājakaḥ

आचारहीनः क्लीबश्च नित्यं याचनकस्तथा ।कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च

ācārahīnaḥ klībaśca nityaṃ yācanakastathā |kṛṣijīvī ślīpadī ca sadbhirnindita eva ca

औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वापतिस्तथा ।प्रेतनिर्यापकश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः

aurabhriko māhiṣikaḥ parapūrvāpatistathā |pretaniryāpakaścaiva varjanīyāḥ prayatnataḥ

एतान्विगर्हिताचारानपाङ्क्तेयान्द्विजाधमान् ।द्विजातिप्रवरो विद्वानुभयत्र विवर्जयेत्

etānvigarhitācārānapāṅkteyāndvijādhamān |dvijātipravaro vidvānubhayatra vivarjayet

ब्राह्मणो त्वनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति ।तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते

brāhmaṇo tvanadhīyānastṛṇāgniriva śāmyati |tasmai havyaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate

अपाङ्क्तदाने यो दातुर्भवत्यूर्ध्वं फलोदयः ।दैवे हविषि पित्र्ये वा तं प्रवक्स्याम्यशेषतः

apāṅktadāne yo dāturbhavatyūrdhvaṃ phalodayaḥ |daive haviṣi pitrye vā taṃ pravaksyāmyaśeṣataḥ

अव्रतैर्यद्द्विजैर्भुक्तं परिवेत्रादिभिस्तथा ।अपाङ्क्तेयैर्यदन्यैश्च तद्वै रक्षांसि भुञ्जते

avratairyaddvijairbhuktaṃ parivetrādibhistathā |apāṅkteyairyadanyaiśca tadvai rakṣāṃsi bhuñjate

दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते ।परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः

dārāgnihotrasaṃyogaṃ kurute yo'graje sthite |parivettā sa vijñeyaḥ parivittistu pūrvajaḥ

परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते ।सर्वे ते नरकं यान्ति दातृयाजकपञ्चमाः

parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate |sarve te narakaṃ yānti dātṛyājakapañcamāḥ

भ्रातुर्मृतस्य भार्यायां योऽनुरज्येत कामतः ।धर्मेणापि नियुक्तायां स ज्ञेयो दिधिषूपतिः

bhrāturmṛtasya bhāryāyāṃ yo'nurajyeta kāmataḥ |dharmeṇāpi niyuktāyāṃ sa jñeyo didhiṣūpatiḥ

परदारेषु जायेते द्वौ सुतौ कुण्डगोलकौ ।पत्यौ जीवति कुण्डः स्यान्मृते भर्तरि गोलकः

paradāreṣu jāyete dvau sutau kuṇḍagolakau |patyau jīvati kuṇḍaḥ syānmṛte bhartari golakaḥ

तौ तु जातौ परक्षेत्रे प्राणिनौ प्रेत्य चेह च ।दत्तानि हव्यकव्यानि नाशयन्ति प्रदायिनाम्

tau tu jātau parakṣetre prāṇinau pretya ceha ca |dattāni havyakavyāni nāśayanti pradāyinām

अपाङ्क्त्यो यावतः पङ्क्त्यान्भुञ्जानाननुपश्यति ।तावतां न फलं तत्र दाता प्राप्नोति बालिशः

apāṅktyo yāvataḥ paṅktyānbhuñjānānanupaśyati |tāvatāṃ na phalaṃ tatra dātā prāpnoti bāliśaḥ

वीक्ष्यान्धो नवतेः काणः षष्टेः श्वित्री शतस्य तु ।पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम्

vīkṣyāndho navateḥ kāṇaḥ ṣaṣṭeḥ śvitrī śatasya tu |pāparogī sahasrasya dāturnāśayate phalam

वेदविच्चापि विप्रोऽस्य लोभात्कृत्वा प्रतिग्रहम् ।विनाशं व्रजति क्षिप्रं आमपात्रं इवाम्भसि

vedaviccāpi vipro'sya lobhātkṛtvā pratigraham |vināśaṃ vrajati kṣipraṃ āmapātraṃ ivāmbhasi

सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम् ।नष्टं देवलके दत्तं अप्रतिष्ठं तु वार्धुषौ

somavikrayiṇe viṣṭhā bhiṣaje pūyaśoṇitam |naṣṭaṃ devalake dattaṃ apratiṣṭhaṃ tu vārdhuṣau

यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद्भवेत् ।भस्मनीव हुतं द्रव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे

yattu vāṇijake dattaṃ neha nāmutra tadbhavet |bhasmanīva hutaṃ dravyaṃ tathā paunarbhave dvije

इतरेषु त्वपाङ्क्त्येषु यथोद्दिष्टेष्वसाधुषु ।मेदोऽसृङ्मांसमज्जास्थि वदन्त्यन्नं मनीषिणः

itareṣu tvapāṅktyeṣu yathoddiṣṭeṣvasādhuṣu |medo'sṛṅmāṃsamajjāsthi vadantyannaṃ manīṣiṇaḥ

अपाङ्क्त्योपहता पङ्क्तिः पाव्यते यैर्द्विजोत्तमैः ।तान्निबोधत कार्त्स्न्येन द्विजाग्र्यान्पङ्क्तिपावनान्

apāṅktyopahatā paṅktiḥ pāvyate yairdvijottamaiḥ |tānnibodhata kārtsnyena dvijāgryānpaṅktipāvanān

अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च ।श्रोत्रियान्वयजाश्चैव विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः

agryāḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca |śrotriyānvayajāścaiva vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ

त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ।ब्रह्मदेयात्मसन्तानो ज्येष्ठसामग एव च

triṇāciketaḥ pañcāgnistrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit |brahmadeyātmasantāno jyeṣṭhasāmaga eva ca

वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः ।शतायुश्चैव विज्ञेया ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः

vedārthavitpravaktā ca brahmacārī sahasradaḥ |śatāyuścaiva vijñeyā brāhmaṇāḥ paṅktipāvanāḥ

पूर्वेद्युरपरेद्युर्वा श्राद्धकर्मण्युपस्थिते ।निमन्त्रयेत त्र्यवरान्सम्यग्विप्रान्यथोदितान्

pūrvedyuraparedyurvā śrāddhakarmaṇyupasthite |nimantrayeta tryavarānsamyagviprānyathoditān

निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये नियतात्मा भवेत्सदा ।न च छन्दांस्यधीयीत यस्य श्राद्धं च तद्भवेत्

nimantrito dvijaḥ pitrye niyatātmā bhavetsadā |na ca chandāṃsyadhīyīta yasya śrāddhaṃ ca tadbhavet

निमन्त्रितान्हि पितर उपतिष्ठन्ति तान्द्विजान् ।वायुवच्चानुगच्छन्ति तथासीनानुपासते

nimantritānhi pitara upatiṣṭhanti tāndvijān |vāyuvaccānugacchanti tathāsīnānupāsate

केतितस्तु यथान्यायं हव्ये कव्ये द्विजोत्तमः ।कथं चिदप्यतिक्रामन्पापः सूकरतां व्रजेत्

ketitastu yathānyāyaṃ havye kavye dvijottamaḥ |kathaṃ cidapyatikrāmanpāpaḥ sūkaratāṃ vrajet

आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे वृशल्या सह मोदते ।दातुर्यद्दुष्कृतं किं चित्तत्सर्वं प्रतिपद्यते

āmantritastu yaḥ śrāddhe vṛśalyā saha modate |dāturyadduṣkṛtaṃ kiṃ cittatsarvaṃ pratipadyate

अक्रोधनाः शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः ।न्यस्तशस्त्रा महाभागाः पितरः पूर्वदेवताः

akrodhanāḥ śaucaparāḥ satataṃ brahmacāriṇaḥ |nyastaśastrā mahābhāgāḥ pitaraḥ pūrvadevatāḥ

यस्मादुत्पत्तिरेतेषां सर्वेषां अप्यशेषतः ।ये च यैरुपचर्याः स्युर्नियमैस्तान्निबोधत

yasmādutpattireteṣāṃ sarveṣāṃ apyaśeṣataḥ |ye ca yairupacaryāḥ syurniyamaistānnibodhata

मनोर्हैरण्यगर्भस्य ये मरीच्यादयः सुताः ।तेषां ऋषीणां सर्वेषां पुत्राः पितृगणाः स्मृताः

manorhairaṇyagarbhasya ye marīcyādayaḥ sutāḥ |teṣāṃ ṛṣīṇāṃ sarveṣāṃ putrāḥ pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ

विराट्सुताः सोमसदः साध्यानां पितरः स्मृताः ।अग्निष्वात्ताश्च देवानां मारीचा लोकविश्रुताः

virāṭsutāḥ somasadaḥ sādhyānāṃ pitaraḥ smṛtāḥ |agniṣvāttāśca devānāṃ mārīcā lokaviśrutāḥ

दैत्यदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।सुपर्णकिन्नराणां च स्मृता बर्हिषदोऽत्रिजाः

daityadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |suparṇakinnarāṇāṃ ca smṛtā barhiṣado'trijāḥ

सोमपा नाम विप्राणां क्षत्रियाणां हविर्भुजः ।वैश्यानां आज्यपा नाम शूद्राणां तु सुकालिनः

somapā nāma viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ havirbhujaḥ |vaiśyānāṃ ājyapā nāma śūdrāṇāṃ tu sukālinaḥ

सोमपास्तु कवेः पुत्रा हविष्मन्तोऽङ्गिरःसुताः ।पुलस्त्यस्याज्यपाः पुत्रा वसिष्ठस्य सुकालिनः

somapāstu kaveḥ putrā haviṣmanto'ṅgiraḥsutāḥ |pulastyasyājyapāḥ putrā vasiṣṭhasya sukālinaḥ

अग्निदग्धानग्निदग्धान्काव्यान्बर्हिषदस्तथा ।अग्निष्वात्तांश्च सौम्यांश्च विप्राणां एव निर्दिशेत्

agnidagdhānagnidagdhānkāvyānbarhiṣadastathā |agniṣvāttāṃśca saumyāṃśca viprāṇāṃ eva nirdiśet

य एते तु गणा मुख्याः पितॄणां परिकीर्तिताः ।तेषां अपीह विज्ञेयं पुत्रपौत्रं अनन्तकम्

ya ete tu gaṇā mukhyāḥ pitṝṇāṃ parikīrtitāḥ |teṣāṃ apīha vijñeyaṃ putrapautraṃ anantakam

ऋषिभ्यः पितरो जाताः पितृभ्यो देवमानवाः ।देवेभ्यस्तु जगत्सर्वं चरं स्थाण्वनुपूर्वशः

ṛṣibhyaḥ pitaro jātāḥ pitṛbhyo devamānavāḥ |devebhyastu jagatsarvaṃ caraṃ sthāṇvanupūrvaśaḥ

राजतैर्भाजनैरेषां अथो वा रजतान्वितैः ।वार्यपि श्रद्धया दत्तं अक्षयायोपकल्पते

rājatairbhājanaireṣāṃ atho vā rajatānvitaiḥ |vāryapi śraddhayā dattaṃ akṣayāyopakalpate

दैवकार्याद्द्विजातीनां पितृकार्यं विशिष्यते ।दैवं हि पितृकार्यस्य पूर्वं आप्यायनं स्मृतम्

daivakāryāddvijātīnāṃ pitṛkāryaṃ viśiṣyate |daivaṃ hi pitṛkāryasya pūrvaṃ āpyāyanaṃ smṛtam

तेषां आरक्षभूतं तु पूर्वं दैवं नियोजयेत् ।रक्सांसि विप्रलुम्पन्ति श्राद्धं आरक्षवर्जितम्

teṣāṃ ārakṣabhūtaṃ tu pūrvaṃ daivaṃ niyojayet |raksāṃsi vipralumpanti śrāddhaṃ ārakṣavarjitam

दैवाद्यन्तं तदीहेत पित्राद्यन्तं न तद्भवेत् ।पित्राद्यन्तं त्वीहमानः क्षिप्रं नश्यति सान्वयः

daivādyantaṃ tadīheta pitrādyantaṃ na tadbhavet |pitrādyantaṃ tvīhamānaḥ kṣipraṃ naśyati sānvayaḥ

शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत् ।दक्षिनाप्रवणं चैव प्रयत्नेनोपपादयेत्

śuciṃ deśaṃ viviktaṃ ca gomayenopalepayet |dakṣināpravaṇaṃ caiva prayatnenopapādayet

अवकाशेषु चोक्षेषु जलतीरेषु चैव हि ।विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा

avakāśeṣu cokṣeṣu jalatīreṣu caiva hi |vivikteṣu ca tuṣyanti dattena pitaraḥ sadā

आसनेषूपक्ल्प्तेषु बर्हिष्मत्सु पृथक्पृथक् ।उपस्पृष्टोदकान्सम्यग्विप्रांस्तानुपवेशयेत्

āsaneṣūpaklpteṣu barhiṣmatsu pṛthakpṛthak |upaspṛṣṭodakānsamyagviprāṃstānupaveśayet

उपवेश्य तु तान्विप्रानासनेष्वजुगुप्सितान् ।गन्धमाल्यैः सुरभिभिरर्चयेद्दैवपूर्वकम्

upaveśya tu tānviprānāsaneṣvajugupsitān |gandhamālyaiḥ surabhibhirarcayeddaivapūrvakam

तेषां उदकं आनीय सपवित्रांस्तिलानपि ।अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो ब्राह्मणो ब्राह्मणैः सह

teṣāṃ udakaṃ ānīya sapavitrāṃstilānapi |agnau kuryādanujñāto brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ saha

अग्नेः सोमयमाभ्यां च कृत्वाप्यायनं आदितः ।हविर्दानेन विधिवत्पश्चात्संतर्पयेत्पितॄन्

agneḥ somayamābhyāṃ ca kṛtvāpyāyanaṃ āditaḥ |havirdānena vidhivatpaścātsaṃtarpayetpitṝn

अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् ।यो ह्यग्निः स द्विजो विप्रैर्मन्त्रदर्शिभिरुच्यते

agnyabhāve tu viprasya pāṇāvevopapādayet |yo hyagniḥ sa dvijo viprairmantradarśibhirucyate

अक्रोधनान्सुप्रसादान्वदन्त्येतान्पुरातनान् ।लोकस्याप्यायने युक्तान्श्राद्धदेवान्द्विजोत्तमान्

akrodhanānsuprasādānvadantyetānpurātanān |lokasyāpyāyane yuktānśrāddhadevāndvijottamān

अपसव्यं अग्नौ कृत्वा सर्वं आवृत्य विक्रमम् ।अपसव्येन हस्तेन निर्वपेदुदकं भुवि

apasavyaṃ agnau kṛtvā sarvaṃ āvṛtya vikramam |apasavyena hastena nirvapedudakaṃ bhuvi

त्रींस्तु तस्माद्धविःशेषात्पिण्डान्कृत्वा समाहितः ।औदकेनैव विधिना निर्वपेद्दक्षिणामुखः

trīṃstu tasmāddhaviḥśeṣātpiṇḍānkṛtvā samāhitaḥ |audakenaiva vidhinā nirvapeddakṣiṇāmukhaḥ

न्युप्य पिण्डांस्ततस्तांस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम् ।तेषु दर्भेषु तं हस्तं निर्मृज्याल्लेपभागिनाम्

nyupya piṇḍāṃstatastāṃstu prayato vidhipūrvakam |teṣu darbheṣu taṃ hastaṃ nirmṛjyāllepabhāginām

आचम्योदक्परावृत्य त्रिरायम्य शनैरसून् ।षडृतूंश्च नमस्कुर्यात्पितॄनेव च मन्त्रवत्

ācamyodakparāvṛtya trirāyamya śanairasūn |ṣaḍṛtūṃśca namaskuryātpitṝneva ca mantravat

उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः ।अवजिघ्रेच्च तान्पिण्डान्यथान्युप्तान्समाहितः

udakaṃ ninayeccheṣaṃ śanaiḥ piṇḍāntike punaḥ |avajighrecca tānpiṇḍānyathānyuptānsamāhitaḥ

पिण्डेभ्यस्त्वल्पिकां मात्रां समादायानुपूर्वशः ।तानेव विप्रानासीनान्विधिवत्पूर्वं आशयेत्

piṇḍebhyastvalpikāṃ mātrāṃ samādāyānupūrvaśaḥ |tāneva viprānāsīnānvidhivatpūrvaṃ āśayet

ध्रियमाणे तु पितरि पूर्वेषां एव निर्वपेत् ।विप्रवद्वापि तं श्राद्धे स्वकं पितरं आशयेत्

dhriyamāṇe tu pitari pūrveṣāṃ eva nirvapet |vipravadvāpi taṃ śrāddhe svakaṃ pitaraṃ āśayet

पिता यस्य निवृत्तः स्याज्जीवेच्चापि पितामहः ।पितुः स नाम सङ्कीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम्

pitā yasya nivṛttaḥ syājjīveccāpi pitāmahaḥ |pituḥ sa nāma saṅkīrtya kīrtayetprapitāmaham

पितामहो वा तच्छ्राद्धं भुञ्जीतेत्यब्रवीन्मनुः ।कामं वा समनुज्ञातः स्वयं एव समाचरेत्

pitāmaho vā tacchrāddhaṃ bhuñjītetyabravīnmanuḥ |kāmaṃ vā samanujñātaḥ svayaṃ eva samācaret

तेषां दत्त्वा तु हस्तेषु सपवित्रं तिलोदकम् ।तत्पिण्डाग्रं प्रयच्छेत स्वधैषां अस्त्विति ब्रुवन्

teṣāṃ dattvā tu hasteṣu sapavitraṃ tilodakam |tatpiṇḍāgraṃ prayaccheta svadhaiṣāṃ astviti bruvan

पाणिभ्यां तूपसंगृह्य स्वयं अन्नस्य वर्धितम् ।विप्रान्तिके पितॄन्ध्यायन्शनकैरुपनिक्षिपेत्

pāṇibhyāṃ tūpasaṃgṛhya svayaṃ annasya vardhitam |viprāntike pitṝndhyāyanśanakairupanikṣipet

उभयोर्हस्तयोर्मुक्तं यदन्नं उपनीयते ।तद्विप्रलुम्पन्त्यसुराः सहसा दुष्टचेतसः

ubhayorhastayormuktaṃ yadannaṃ upanīyate |tadvipralumpantyasurāḥ sahasā duṣṭacetasaḥ

गुणांश्च सूपशाकाद्यान्पयो दधि घृतं मधु ।विन्यसेत्प्रयतः पूर्वं भूमावेव समाहितः

guṇāṃśca sūpaśākādyānpayo dadhi ghṛtaṃ madhu |vinyasetprayataḥ pūrvaṃ bhūmāveva samāhitaḥ

भक्ष्यं भोज्यं च विविधं मूलानि च फलानि च ।हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च

bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca vividhaṃ mūlāni ca phalāni ca |hṛdyāni caiva māṃsāni pānāni surabhīṇi ca

उपनीय तु तत्सर्वं शनकैः सुसमाहितः ।परिवेषयेत प्रयतो गुणान्सर्वान्प्रचोदयन्

upanīya tu tatsarvaṃ śanakaiḥ susamāhitaḥ |pariveṣayeta prayato guṇānsarvānpracodayan

नास्रं आपातयेज्जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत् ।न पादेन स्पृशेदन्नं न चैतदवधूनयेत्

nāsraṃ āpātayejjātu na kupyennānṛtaṃ vadet |na pādena spṛśedannaṃ na caitadavadhūnayet

अस्रं गमयति प्रेतान्कोपोऽरीननृतं शुनः ।पादस्पर्शस्तु रक्षांसि दुष्कृतीनवधूननम्

asraṃ gamayati pretānkopo'rīnanṛtaṃ śunaḥ |pādasparśastu rakṣāṃsi duṣkṛtīnavadhūnanam

यद्यद्रोचेत विप्रेभ्यस्तत्तद्दद्यादमत्सरः ।ब्रह्मोद्याश्च कथाः कुर्यात्पितॄणां एतदीप्सितम्

yadyadroceta viprebhyastattaddadyādamatsaraḥ |brahmodyāśca kathāḥ kuryātpitṝṇāṃ etadīpsitam

स्वाध्यायं श्रावयेत्पित्र्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि ।आख्यानानीतिहासांश्च पुराणानि खिलानि च

svādhyāyaṃ śrāvayetpitrye dharmaśāstrāṇi caiva hi |ākhyānānītihāsāṃśca purāṇāni khilāni ca

हर्षयेद्ब्राह्मणांस्तुष्टो भोजयेच्च शनैःशनैः ।अन्नाद्येनासकृच्चैतान्गुणैश्च परिचोदयेत्

harṣayedbrāhmaṇāṃstuṣṭo bhojayecca śanaiḥśanaiḥ |annādyenāsakṛccaitānguṇaiśca paricodayet

व्रतस्थं अपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् ।कुतपं चासनं दद्यात्तिलैश्च विकिरेन्महीम्

vratasthaṃ api dauhitraṃ śrāddhe yatnena bhojayet |kutapaṃ cāsanaṃ dadyāttilaiśca vikirenmahīm

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः ।त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचं अक्रोधं अत्वराम्

trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ |trīṇi cātra praśaṃsanti śaucaṃ akrodhaṃ atvarām

अत्युष्णं सर्वं अन्नं स्याद्भुञ्जीरंस्ते च वाग्यताः ।न च द्विजातयो ब्रूयुर्दात्रा पृष्टा हविर्गुणान्

atyuṣṇaṃ sarvaṃ annaṃ syādbhuñjīraṃste ca vāgyatāḥ |na ca dvijātayo brūyurdātrā pṛṣṭā havirguṇān

यावदुष्मा भवत्यन्नं यावदश्नन्ति वाग्यताः ।पितरस्तावदश्नन्ति यावन्नोक्ता हविर्गुणाः

yāvaduṣmā bhavatyannaṃ yāvadaśnanti vāgyatāḥ |pitarastāvadaśnanti yāvannoktā havirguṇāḥ

यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः ।सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते तद्वै रक्षांसि भुञ्जते

yadveṣṭitaśirā bhuṅkte yadbhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ |sopānatkaśca yadbhuṅkte tadvai rakṣāṃsi bhuñjate

चाण्डालश्च वराहश्च कुक्कुटः श्वा तथैव च ।रजस्वला च षण्ढश्च नेक्षेरन्नश्नतो द्विजान्

cāṇḍālaśca varāhaśca kukkuṭaḥ śvā tathaiva ca |rajasvalā ca ṣaṇḍhaśca nekṣerannaśnato dvijān

होमे प्रदाने भोज्ये च यदेभिरभिवीक्ष्यते ।दैवे हविषि पित्र्ये वा तद्गच्छत्ययथातथम्

home pradāne bhojye ca yadebhirabhivīkṣyate |daive haviṣi pitrye vā tadgacchatyayathātatham

घ्राणेन सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः ।श्वा तु दृष्टिनिपातेन स्पर्शेणावरवर्णजः

ghrāṇena sūkaro hanti pakṣavātena kukkuṭaḥ |śvā tu dṛṣṭinipātena sparśeṇāvaravarṇajaḥ

खञ्जो वा यदि वा काणो दातुः प्रेष्योऽपि वा भवेत् ।हीनातिरिक्तगात्रो वा तं अप्यपनयेत्पुनः

khañjo vā yadi vā kāṇo dātuḥ preṣyo'pi vā bhavet |hīnātiriktagātro vā taṃ apyapanayetpunaḥ

ब्राह्मणं भिक्षुकं वापि भोजनार्थं उपस्थितम् ।ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः शक्तितः प्रतिपूजयेत्

brāhmaṇaṃ bhikṣukaṃ vāpi bhojanārthaṃ upasthitam |brāhmaṇairabhyanujñātaḥ śaktitaḥ pratipūjayet

सार्ववर्णिकं अन्नाद्यं संनीयाप्लाव्य वारिणा ।समुत्सृजेद्भुक्तवतां अग्रतो विकिरन्भुवि

sārvavarṇikaṃ annādyaṃ saṃnīyāplāvya vāriṇā |samutsṛjedbhuktavatāṃ agrato vikiranbhuvi

असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम् ।उच्छिष्टं भागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः

asaṃskṛtapramītānāṃ tyāgināṃ kulayoṣitām |ucchiṣṭaṃ bhāgadheyaṃ syāddarbheṣu vikiraśca yaḥ

उच्छेषणां भूमिगतं अजिह्मस्याशठस्य च ।दासवर्गस्य तत्पित्र्ये भागधेयं प्रचक्षते

uccheṣaṇāṃ bhūmigataṃ ajihmasyāśaṭhasya ca |dāsavargasya tatpitrye bhāgadheyaṃ pracakṣate

आसपिण्डक्रियाकर्म द्विजातेः संस्थितस्य तु ।अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिण्डं एकं च निर्वपेत्

āsapiṇḍakriyākarma dvijāteḥ saṃsthitasya tu |adaivaṃ bhojayecchrāddhaṃ piṇḍaṃ ekaṃ ca nirvapet

सहपिण्डक्रियायां तु कृतायां अस्य धर्मतः ।अनयैवावृता कार्यं पिण्डनिर्वपनं सुतैः

sahapiṇḍakriyāyāṃ tu kṛtāyāṃ asya dharmataḥ |anayaivāvṛtā kāryaṃ piṇḍanirvapanaṃ sutaiḥ

श्राद्धं भुक्त्वा य उच्छिष्टं वृषलाय प्रयच्छति ।स मूढो नरकं याति कालसूत्रं अवाक्शिराः

śrāddhaṃ bhuktvā ya ucchiṣṭaṃ vṛṣalāya prayacchati |sa mūḍho narakaṃ yāti kālasūtraṃ avākśirāḥ

श्राद्धभुग्वृषलीतल्पं तदहर्योऽधिगच्छति ।तस्याः पुरीषे तं मासं पितरस्तस्य शेरते

śrāddhabhugvṛṣalītalpaṃ tadaharyo'dhigacchati |tasyāḥ purīṣe taṃ māsaṃ pitarastasya śerate

पृष्ट्वा स्वदितं इत्येवं तृप्तानाचामयेत्ततः ।आचान्तांश्चानुजानीयादभितो रम्यतां इति

pṛṣṭvā svaditaṃ ityevaṃ tṛptānācāmayettataḥ |ācāntāṃścānujānīyādabhito ramyatāṃ iti

स्वधास्त्वित्येव तं ब्रूयुर्ब्राह्मणास्तदनन्तरम् ।स्वधाकारः परा ह्याषीः सर्वेषु पितृकर्मसु

svadhāstvityeva taṃ brūyurbrāhmaṇāstadanantaram |svadhākāraḥ parā hyāṣīḥ sarveṣu pitṛkarmasu

ततो भुक्तवतां तेषां अन्नशेषं निवेदयेत् ।यथा ब्रूयुस्तथा कुर्यादनुज्ञातस्ततो द्विजैः

tato bhuktavatāṃ teṣāṃ annaśeṣaṃ nivedayet |yathā brūyustathā kuryādanujñātastato dvijaiḥ

पित्र्ये स्वदितं इत्येव वाच्यं गोष्ठे तु सुशृतम् ।संपन्नं इत्यभ्युदये दैवे रुचितं इत्यपि

pitrye svaditaṃ ityeva vācyaṃ goṣṭhe tu suśṛtam |saṃpannaṃ ityabhyudaye daive rucitaṃ ityapi

अपराह्णस्तथा दर्भा वास्तुसंपादनं तिलाः ।सृष्टिर्मृष्टिर्द्विजाश्चाग्र्याः श्राद्धकर्मसु संपदः

aparāhṇastathā darbhā vāstusaṃpādanaṃ tilāḥ |sṛṣṭirmṛṣṭirdvijāścāgryāḥ śrāddhakarmasu saṃpadaḥ

दर्भाः पवित्रं पूर्वाह्णो हविष्याणि च सर्वशः ।पवित्रं यच्च पूर्वोक्तं विज्ञेया हव्यसंपदः

darbhāḥ pavitraṃ pūrvāhṇo haviṣyāṇi ca sarvaśaḥ |pavitraṃ yacca pūrvoktaṃ vijñeyā havyasaṃpadaḥ

मुन्यन्नानि पयः सोमो मांसं यच्चानुपस्कृतम् ।अक्सारलवणं चैव प्रकृत्या हविरुच्यते

munyannāni payaḥ somo māṃsaṃ yaccānupaskṛtam |aksāralavaṇaṃ caiva prakṛtyā havirucyate

विसृज्य ब्राह्मणांस्तांस्तु नियतो वाग्यतः शुचिः ।दक्षिणां दिशं आकाङ्क्षन्याचेतेमान्वरान्पितॄन्

visṛjya brāhmaṇāṃstāṃstu niyato vāgyataḥ śuciḥ |dakṣiṇāṃ diśaṃ ākāṅkṣanyācetemānvarānpitṝn

दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च ।श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुदेयं च नोऽस्त्विति

dātāro no'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatireva ca |śraddhā ca no mā vyagamadbahudeyaṃ ca no'stviti

एवं निर्वपणं कृत्वा पिण्डांस्तांस्तदनन्तरम् ।गां विप्रं अजं अग्निं वा प्राशयेदप्सु वा क्षिपेत्

evaṃ nirvapaṇaṃ kṛtvā piṇḍāṃstāṃstadanantaram |gāṃ vipraṃ ajaṃ agniṃ vā prāśayedapsu vā kṣipet

पिण्डनिर्वपणं के चित्परस्तादेव कुर्वते ।वयोभिः खादयन्त्यन्ये प्रक्षिपन्त्यनलेऽप्सु वा

piṇḍanirvapaṇaṃ ke citparastādeva kurvate |vayobhiḥ khādayantyanye prakṣipantyanale'psu vā

पतिव्रता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा ।मध्यमं तु ततः पिण्डं अद्यात्सम्यक्सुतार्थिनी

pativratā dharmapatnī pitṛpūjanatatparā |madhyamaṃ tu tataḥ piṇḍaṃ adyātsamyaksutārthinī

आयुष्मन्तं सुतं सूते यशोमेधासमन्वितम् ।धनवन्तं प्रजावन्तं सात्त्विकं धार्मिकं तथा

āyuṣmantaṃ sutaṃ sūte yaśomedhāsamanvitam |dhanavantaṃ prajāvantaṃ sāttvikaṃ dhārmikaṃ tathā

प्रक्साल्य हस्तावाचाम्य ज्ञातिप्रायं प्रकल्पयेत् ।ज्ञातिभ्यः सत्कृतं दत्त्वा बान्धवानपि भोजयेत्

praksālya hastāvācāmya jñātiprāyaṃ prakalpayet |jñātibhyaḥ satkṛtaṃ dattvā bāndhavānapi bhojayet

उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद्यावद्विप्रा विसर्जिताः ।ततो गृहबलिं कुर्यादिति धर्मो व्यवस्थितः

uccheṣaṇaṃ tu tattiṣṭhedyāvadviprā visarjitāḥ |tato gṛhabaliṃ kuryāditi dharmo vyavasthitaḥ

हविर्यच्चिररात्राय यच्चानन्त्याय कल्पते ।पितृभ्यो विधिवद्दत्तं तत्प्रवक्ष्याम्यशेषतः

haviryaccirarātrāya yaccānantyāya kalpate |pitṛbhyo vidhivaddattaṃ tatpravakṣyāmyaśeṣataḥ

तिलैर्व्रीहियवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन वा ।दत्तेन मासं तृप्यन्ति विधिवत्पितरो नृनाम्

tilairvrīhiyavairmāṣairadbhirmūlaphalena vā |dattena māsaṃ tṛpyanti vidhivatpitaro nṛnām

द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन्मासान्हारिणेन तु ।औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनाथ पञ्च वै

dvau māsau matsyamāṃsena trīnmāsānhāriṇena tu |aurabhreṇātha caturaḥ śākunenātha pañca vai

षण्मासांश्छागमांसेन पार्षतेन च सप्त वै ।अष्टावेनस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु

ṣaṇmāsāṃśchāgamāṃsena pārṣatena ca sapta vai |aṣṭāvenasya māṃsena rauraveṇa navaiva tu

दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः ।शशकूर्मयोस्तु मांसेन मासानेकादशैव तु

daśamāsāṃstu tṛpyanti varāhamahiṣāmiṣaiḥ |śaśakūrmayostu māṃsena māsānekādaśaiva tu

संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन च ।वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी

saṃvatsaraṃ tu gavyena payasā pāyasena ca |vārdhrīṇasasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī

कालशाकं महाशल्काः खङ्गलोहामिषं मधु ।आनन्त्यायैव कल्प्यन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः

kālaśākaṃ mahāśalkāḥ khaṅgalohāmiṣaṃ madhu |ānantyāyaiva kalpyante munyannāni ca sarvaśaḥ

यत्किं चिन्मधुना मिश्रं प्रदद्यात्तु त्रयोदशीम् ।तदप्यक्षयं एव स्याद्वर्षासु च मघासु च

yatkiṃ cinmadhunā miśraṃ pradadyāttu trayodaśīm |tadapyakṣayaṃ eva syādvarṣāsu ca maghāsu ca

अपि नः स कुले भूयाद्यो नो दद्यात्त्रयोदशीम् ।पायसं मधुसर्पिर्भ्यां प्राक्छाये कुञ्जरस्य च

api naḥ sa kule bhūyādyo no dadyāttrayodaśīm |pāyasaṃ madhusarpirbhyāṃ prākchāye kuñjarasya ca

यद्यद्ददाति विधिवत्सम्यक्श्रद्धासमन्वितः ।तत्तत्पितॄणां भवति परत्रानन्तं अक्षयम्

yadyaddadāti vidhivatsamyakśraddhāsamanvitaḥ |tattatpitṝṇāṃ bhavati paratrānantaṃ akṣayam

कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ।श्राद्धे प्रशस्तास्तिथयो यथैता न तथेतराः

kṛṣṇapakṣe daśamyādau varjayitvā caturdaśīm |śrāddhe praśastāstithayo yathaitā na tathetarāḥ

युक्षु कुर्वन्दिनर्क्षेषु सर्वान्कामान्समश्नुते ।अयुक्षु तु पितॄन्सर्वान्प्रजां प्राप्नोति पुष्कलाम्

yukṣu kurvandinarkṣeṣu sarvānkāmānsamaśnute |ayukṣu tu pitṝnsarvānprajāṃ prāpnoti puṣkalām

यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते ।तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्णादपराह्णो विशिष्यते

yathā caivāparaḥ pakṣaḥ pūrvapakṣādviśiṣyate |tathā śrāddhasya pūrvāhṇādaparāhṇo viśiṣyate

प्राचीनावीतिना सम्यगपसव्यं अतन्द्रिणा ।पित्र्यं आ निधनात्कार्यं विधिवद्दर्भपाणिना

prācīnāvītinā samyagapasavyaṃ atandriṇā |pitryaṃ ā nidhanātkāryaṃ vidhivaddarbhapāṇinā

रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत राक्षसी कीर्तिता हि सा ।संध्ययोरुभयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरोदिते

rātrau śrāddhaṃ na kurvīta rākṣasī kīrtitā hi sā |saṃdhyayorubhayoścaiva sūrye caivācirodite

अनेन विधिना श्राद्धं त्रिरब्दस्येह निर्वपेत् ।हेमन्तग्रीष्मवर्षासु पाञ्चयज्ञिकं अन्वहम्

anena vidhinā śrāddhaṃ trirabdasyeha nirvapet |hemantagrīṣmavarṣāsu pāñcayajñikaṃ anvaham

न पैतृयज्ञियो होमो लौकिकेऽग्नौ विधीयते ।न दर्शेन विना श्राद्धं आहिताग्नेर्द्विजन्मनः

na paitṛyajñiyo homo laukike'gnau vidhīyate |na darśena vinā śrāddhaṃ āhitāgnerdvijanmanaḥ

यदेव तर्पयत्यद्भिः पितॄन्स्नात्वा द्विजोत्तमः ।तेनैव कृत्स्नं आप्नोति पितृयज्ञक्रियाफलम्

yadeva tarpayatyadbhiḥ pitṝnsnātvā dvijottamaḥ |tenaiva kṛtsnaṃ āpnoti pitṛyajñakriyāphalam

वसून्वदन्ति तु पितॄन्रुद्रांश्चैव पितामहान् ।प्रपितामहांस्तथादित्यान्श्रुतिरेषा सनातनी

vasūnvadanti tu pitṝnrudrāṃścaiva pitāmahān |prapitāmahāṃstathādityānśrutireṣā sanātanī

विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं वामृतभोजनः ।विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम्

vighasāśī bhavennityaṃ nityaṃ vāmṛtabhojanaḥ |vighaso bhuktaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam

एतद्वोऽभिहितं सर्वं विधानं पाञ्चयज्ञिकम् ।द्विजातिमुख्यवृत्तीनां विधानं श्रूयतां इति

etadvo'bhihitaṃ sarvaṃ vidhānaṃ pāñcayajñikam |dvijātimukhyavṛttīnāṃ vidhānaṃ śrūyatāṃ iti