Adhyaya 2: Sources of the Law; Studentship

विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर्नित्यमद्वेषरागिभिः ।हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं निबोधत

vidvadbhiḥ sevitaḥ sadbhirnityamadveṣarāgibhiḥ |hṛdayenābhyanujñāto yo dharmastaṃ nibodhata

कामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्त्यकामता ।काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः

kāmātmatā na praśastā na caivehāstyakāmatā |kāmyo hi vedādhigamaḥ karmayogaśca vaidikaḥ

संकल्पमूलः कामो वै यज्ञाः संकल्पसंभवाः ।व्रतानि यमधर्माश्च सर्वे संकल्पजाः स्मृताः

saṃkalpamūlaḥ kāmo vai yajñāḥ saṃkalpasaṃbhavāḥ |vratāni yamadharmāśca sarve saṃkalpajāḥ smṛtāḥ

अकामस्य क्रिया काचिद्दृश्यते नेह कर्हिचित् ।यद्यद्धि कुरुते किं चित्तत्तत्कामस्य चेष्टितम्

akāmasya kriyā kāciddṛśyate neha karhicit |yadyaddhi kurute kiṃ cittattatkāmasya ceṣṭitam

तेषु सम्यग्वर्तमानो गच्छत्यमरलोकताम् ।यथा संकल्पितांश्चेह सर्वान्कामान्समश्नुते

teṣu samyagvartamāno gacchatyamaralokatām |yathā saṃkalpitāṃśceha sarvānkāmānsamaśnute

वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।आचारश्चैव साधूनां आत्मनस्तुष्टिरेव च

vedo'khilo dharmamūlaṃ smṛtiśīle ca tadvidām |ācāraścaiva sādhūnāṃ ātmanastuṣṭireva ca

यः कश्चित्कस्यचिद्धर्मो मनुना परिकीर्तितः ।स सर्वोऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः

yaḥ kaścitkasyaciddharmo manunā parikīrtitaḥ |sa sarvo'bhihito vede sarvajñānamayo hi saḥ

सर्वं तु समवेक्ष्येदं निखिलं ज्ञानचक्षुषा ।श्रुतिप्रामाण्यतो विद्वान्स्वधर्मे निविशेत वै

sarvaṃ tu samavekṣyedaṃ nikhilaṃ jñānacakṣuṣā |śrutiprāmāṇyato vidvānsvadharme niviśeta vai

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं अनुतिष्ठन्हि मानवः ।इह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम्

śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ anutiṣṭhanhi mānavaḥ |iha kīrtimavāpnoti pretya cānuttamaṃ sukham

श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः ।ते सर्वार्थेष्वमीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ

śrutistu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tu vai smṛtiḥ |te sarvārtheṣvamīmāṃsye tābhyāṃ dharmo hi nirbabhau

योऽवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद्द्विजः ।स साधुभिर्बहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः

yo'vamanyeta te mūle hetuśāstrāśrayāddvijaḥ |sa sādhubhirbahiṣkāryo nāstiko vedanindakaḥ

वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियं आत्मनः ।एतच्चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम्

vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyaṃ ātmanaḥ |etaccaturvidhaṃ prāhuḥ sākṣāddharmasya lakṣaṇam

अर्थकामेष्वसक्तानां धर्मज्ञानं विधीयते ।धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः

arthakāmeṣvasaktānāṃ dharmajñānaṃ vidhīyate |dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ

श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात्तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ ।उभावपि हि तौ धर्मौ सम्यगुक्तौ मनीषिभिः

śrutidvaidhaṃ tu yatra syāttatra dharmāvubhau smṛtau |ubhāvapi hi tau dharmau samyaguktau manīṣibhiḥ

उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा ।सर्वथा वर्तते यज्ञ इतीयं वैदिकी श्रुतिः

udite'nudite caiva samayādhyuṣite tathā |sarvathā vartate yajña itīyaṃ vaidikī śrutiḥ

निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः ।तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिञ् ज्ञेयो नान्यस्य कस्य चित्

niṣekādiśmaśānānto mantrairyasyodito vidhiḥ |tasya śāstre'dhikāro'smiñ jñeyo nānyasya kasya cit

सरस्वतीदृशद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् ।तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते

sarasvatīdṛśadvatyordevanadyoryadantaram |taṃ devanirmitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate

तस्मिन्देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः ।वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते

tasmindeśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ |varṇānāṃ sāntarālānāṃ sa sadācāra ucyate

कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पञ्चालाः शूरसेनकाः ।एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरः

kurukṣetraṃ ca matsyāśca pañcālāḥ śūrasenakāḥ |eṣa brahmarṣideśo vai brahmāvartādanantaraḥ

एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः ।स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन्पृथिव्यां सर्वमानवाः

etaddeśaprasūtasya sakāśādagrajanmanaḥ |svaṃ svaṃ caritraṃ śikṣeranpṛthivyāṃ sarvamānavāḥ

हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनादपि ।प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः

himavadvindhyayormadhyaṃ yatprāgvinaśanādapi |pratyageva prayāgācca madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ

आ समुद्रात्तु वै पूर्वादा समुद्राच्च पश्चिमात् ।तयोरेवान्तरं गिर्योरार्यावर्तं विदुर्बुधाः

ā samudrāttu vai pūrvādā samudrācca paścimāt |tayorevāntaraṃ giryorāryāvartaṃ vidurbudhāḥ

कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः ।स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परः

kṛṣṇasārastu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ |sa jñeyo yajñiyo deśo mlecchadeśastvataḥ paraḥ

एताण् द्विजातयो देशान्संश्रयेरन्प्रयत्नतः ।शूद्रस्तु यस्मिन्कस्मिन्वा निवसेद्वृत्तिकर्शितः

etāṇ dvijātayo deśānsaṃśrayeranprayatnataḥ |śūdrastu yasminkasminvā nivasedvṛttikarśitaḥ

एषा धर्मस्य वो योनिः समासेन प्रकीर्तिता ।संभवश्चास्य सर्वस्य वर्णधर्मान्निबोधत

eṣā dharmasya vo yoniḥ samāsena prakīrtitā |saṃbhavaścāsya sarvasya varṇadharmānnibodhata

वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् ।कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च

vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyairniṣekādirdvijanmanām |kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ceha ca

गार्भैर्होमैर्जातकर्म चौडमौञ्जीनिबन्धनैः ।बैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानां अपमृज्यते

gārbhairhomairjātakarma cauḍamauñjīnibandhanaiḥ |baijikaṃ gārbhikaṃ caino dvijānāṃ apamṛjyate

स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैस्त्रैविद्येनेज्यया सुतैः ।महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः

svādhyāyena vratairhomaistraividyenejyayā sutaiḥ |mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ

प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते ।मन्त्रवत्प्राशनं चास्य हिरण्यमधुसर्पिषाम्

prāṅnābhivardhanātpuṃso jātakarma vidhīyate |mantravatprāśanaṃ cāsya hiraṇyamadhusarpiṣām

नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां वास्य कारयेत् ।पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते

nāmadheyaṃ daśamyāṃ tu dvādaśyāṃ vāsya kārayet |puṇye tithau muhūrte vā nakṣatre vā guṇānvite

मङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात्क्षत्रियस्य बलान्वितम् ।वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम्

maṅgalyaṃ brāhmaṇasya syātkṣatriyasya balānvitam |vaiśyasya dhanasaṃyuktaṃ śūdrasya tu jugupsitam

शर्मवद्ब्राह्मणस्य स्याद्राज्ञो रक्षासमन्वितम् ।वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम्

śarmavadbrāhmaṇasya syādrājño rakṣāsamanvitam |vaiśyasya puṣṭisaṃyuktaṃ śūdrasya preṣyasaṃyutam

स्त्रीणां सुखोद्यं अक्रूरं विस्पष्टार्थं मनोहरम् ।मङ्गल्यं दीर्घवर्णान्तं आशीर्वादाभिधानवत्

strīṇāṃ sukhodyaṃ akrūraṃ vispaṣṭārthaṃ manoharam |maṅgalyaṃ dīrghavarṇāntaṃ āśīrvādābhidhānavat

चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर्निष्क्रमणं गृहात् ।षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि यद्वेष्टं मङ्गलं कुले

caturthe māsi kartavyaṃ śiśorniṣkramaṇaṃ gṛhāt |ṣaṣṭhe'nnaprāśanaṃ māsi yadveṣṭaṃ maṅgalaṃ kule

चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषां एव धर्मतः ।प्रथमेऽब्दे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात्

cūḍākarma dvijātīnāṃ sarveṣāṃ eva dharmataḥ |prathame'bde tṛtīye vā kartavyaṃ śruticodanāt

गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् ।गर्भादेकादशे राज्ञो गर्भात्तु द्वादशे विशः

garbhāṣṭame'bde kurvīta brāhmaṇasyopanāyanam |garbhādekādaśe rājño garbhāttu dvādaśe viśaḥ

ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्यो विप्रस्य पञ्चमे ।राज्ञो बलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्येहार्थिनोऽष्टमे

brahmavarcasakāmasya kāryo viprasya pañcame |rājño balārthinaḥ ṣaṣṭhe vaiśyasyehārthino'ṣṭame

आ षोदशाद्ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते ।आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोरा चतुर्विंशतेर्विशः

ā ṣodaśādbrāhmaṇasya sāvitrī nātivartate |ā dvāviṃśātkṣatrabandhorā caturviṃśaterviśaḥ

अत ऊर्ध्वं त्रयोऽप्येते यथाकालं असंस्कृताः ।सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यविगर्हिताः

ata ūrdhvaṃ trayo'pyete yathākālaṃ asaṃskṛtāḥ |sāvitrīpatitā vrātyā bhavantyāryavigarhitāḥ

नैतैरपूतैर्विधिवदापद्यपि हि कर्हि चित् ।ब्राह्मान्यौनांश्च संबन्धान्नाचरेद्ब्राह्मणः सह

naitairapūtairvidhivadāpadyapi hi karhi cit |brāhmānyaunāṃśca saṃbandhānnācaredbrāhmaṇaḥ saha

कार्ष्णरौरवबास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः ।वसीरन्नानुपूर्व्येण शाणक्षौमाविकानि च

kārṣṇarauravabāstāni carmāṇi brahmacāriṇaḥ |vasīrannānupūrvyeṇa śāṇakṣaumāvikāni ca

मौञ्जी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला ।क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शणतान्तवी

mauñjī trivṛtsamā ślakṣṇā kāryā viprasya mekhalā |kṣatriyasya tu maurvī jyā vaiśyasya śaṇatāntavī

मुञ्जालाभे तु कर्तव्याः कुशाश्मन्तकबल्वजैः ।त्रिवृता ग्रन्थिनैकेन त्रिभिः पञ्चभिरेव वा

muñjālābhe tu kartavyāḥ kuśāśmantakabalvajaiḥ |trivṛtā granthinaikena tribhiḥ pañcabhireva vā

कार्पासं उपवीतं स्याद्विप्रस्योर्ध्ववृतं त्रिवृत् ।शणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याविकसौत्रिकम्

kārpāsaṃ upavītaṃ syādviprasyordhvavṛtaṃ trivṛt |śaṇasūtramayaṃ rājño vaiśyasyāvikasautrikam

ब्राह्मणो बैल्वपालाशौ क्षत्रियो वाटखादिरौ ।पैलवाउदुम्बरौ वैश्यो दण्डानर्हन्ति धर्मतः

brāhmaṇo bailvapālāśau kṣatriyo vāṭakhādirau |pailavāudumbarau vaiśyo daṇḍānarhanti dharmataḥ

केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः ।ललाटसम्मितो राज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विशः

keśāntiko brāhmaṇasya daṇḍaḥ kāryaḥ pramāṇataḥ |lalāṭasammito rājñaḥ syāttu nāsāntiko viśaḥ

ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः ।अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचोऽनग्निदूषिताः

ṛjavaste tu sarve syuravraṇāḥ saumyadarśanāḥ |anudvegakarā nṝṇāṃ satvaco'nagnidūṣitāḥ

प्रतिगृह्येप्सितं दण्डं उपस्थाय च भास्करम् ।प्रदक्षिणं परीत्याग्निं चरेद्भैक्षं यथाविधि

pratigṛhyepsitaṃ daṇḍaṃ upasthāya ca bhāskaram |pradakṣiṇaṃ parītyāgniṃ caredbhaikṣaṃ yathāvidhi

भवत्पूर्वं चरेद्भैक्षं उपनीतो द्विजोत्तमः ।भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्

bhavatpūrvaṃ caredbhaikṣaṃ upanīto dvijottamaḥ |bhavanmadhyaṃ tu rājanyo vaiśyastu bhavaduttaram

मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् ।भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं नावमानयेत्

mātaraṃ vā svasāraṃ vā māturvā bhaginīṃ nijām |bhikṣeta bhikṣāṃ prathamaṃ yā cainaṃ nāvamānayet

समाहृत्य तु तद्भैक्षं यावदन्नं अमायया ।निवेद्य गुरवेऽश्नीयादाचम्य प्राङ्मुखः शुचिः

samāhṛtya tu tadbhaikṣaṃ yāvadannaṃ amāyayā |nivedya gurave'śnīyādācamya prāṅmukhaḥ śuciḥ

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ।श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते ह्युदङ्मुखः

āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ |śriyaṃ pratyaṅmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte hyudaṅmukhaḥ

उपस्पृश्य द्विजो नित्यं अन्नं अद्यात्समाहितः ।भुक्त्वा चोपस्पृशेत्सम्यगद्भिः खानि च संस्पृशेत्

upaspṛśya dvijo nityaṃ annaṃ adyātsamāhitaḥ |bhuktvā copaspṛśetsamyagadbhiḥ khāni ca saṃspṛśet

पूजयेदशनं नित्यं अद्याच्चैतदकुत्सयन् ।दृष्ट्वा हृष्येत्प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः

pūjayedaśanaṃ nityaṃ adyāccaitadakutsayan |dṛṣṭvā hṛṣyetprasīdecca pratinandecca sarvaśaḥ

पूजितं ह्यशनं नित्यं बलं ऊर्जं च यच्छति ।अपूजितं तु तद्भुक्तं उभयं नाशयेदिदम्

pūjitaṃ hyaśanaṃ nityaṃ balaṃ ūrjaṃ ca yacchati |apūjitaṃ tu tadbhuktaṃ ubhayaṃ nāśayedidam

नोच्छिष्टं कस्य चिद्दद्यान्नाद्यादेतत्तथान्तरा ।न चैवात्यशनं कुर्यान्न चोच्छिष्टः क्व चिद्व्रजेत्

nocchiṣṭaṃ kasya ciddadyānnādyādetattathāntarā |na caivātyaśanaṃ kuryānna cocchiṣṭaḥ kva cidvrajet

अनारोग्यं अनायुष्यं अस्वर्ग्यं चातिभोजनम् ।अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

anārogyaṃ anāyuṣyaṃ asvargyaṃ cātibhojanam |apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāttatparivarjayet

ब्राह्मेण विप्रस्तीर्थेन नित्यकालं उपस्पृशेत् ।कायत्रैदशिकाभ्यां वा न पित्र्येण कदा चन

brāhmeṇa viprastīrthena nityakālaṃ upaspṛśet |kāyatraidaśikābhyāṃ vā na pitryeṇa kadā cana

अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राह्मं तीर्थं प्रचक्षते ।कायं अङ्गुलिमूलेऽग्रे देवं पित्र्यं तयोरधः

aṅguṣṭhamūlasya tale brāhmaṃ tīrthaṃ pracakṣate |kāyaṃ aṅgulimūle'gre devaṃ pitryaṃ tayoradhaḥ

त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम् ।खानि चैव स्पृशेदद्भिरात्मानं शिर एव च

trirācāmedapaḥ pūrvaṃ dviḥ pramṛjyāttato mukham |khāni caiva spṛśedadbhirātmānaṃ śira eva ca

अनुष्णाभिरफेनाभिरद्भिस्तीर्थेन धर्मवित् ।शौचेप्सुः सर्वदाचामेदेकान्ते प्रागुदङ्मुखः

anuṣṇābhiraphenābhiradbhistīrthena dharmavit |śaucepsuḥ sarvadācāmedekānte prāgudaṅmukhaḥ

हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः ।वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिस्तु शूद्रः स्पृष्टाभिरन्ततः

hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhagābhistu bhūmipaḥ |vaiśyo'dbhiḥ prāśitābhistu śūdraḥ spṛṣṭābhirantataḥ

उद्धृते दक्षिने पाणावुपवीत्युच्यते द्विजः ।सव्ये प्राचीनावीती निवीती कण्ठसज्जने

uddhṛte dakṣine pāṇāvupavītyucyate dvijaḥ |savye prācīnāvītī nivītī kaṇṭhasajjane

मेखलां अजिनं दण्डं उपवीतं कमण्डलुम् ।अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवत्

mekhalāṃ ajinaṃ daṇḍaṃ upavītaṃ kamaṇḍalum |apsu prāsya vinaṣṭāni gṛhṇītānyāni mantravat

केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते ।राजन्यबन्धोर्द्वाविंशे वैश्यस्य द्व्यधिके मतः

keśāntaḥ ṣoḍaśe varṣe brāhmaṇasya vidhīyate |rājanyabandhordvāviṃśe vaiśyasya dvyadhike mataḥ

अमन्त्रिका तु कार्येयं स्त्रीणां आवृदशेषतः ।संस्कारार्थं शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम्

amantrikā tu kāryeyaṃ strīṇāṃ āvṛdaśeṣataḥ |saṃskārārthaṃ śarīrasya yathākālaṃ yathākramam

वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः ।पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया

vaivāhiko vidhiḥ strīṇāṃ saṃskāro vaidikaḥ smṛtaḥ |patisevā gurau vāso gṛhārtho'gniparikriyā

एष प्रोक्तो द्विजातीनां औपनायनिको विधिः ।उत्पत्तिव्यञ्जकः पुण्यः कर्मयोगं निबोधत

eṣa prokto dvijātīnāṃ aupanāyaniko vidhiḥ |utpattivyañjakaḥ puṇyaḥ karmayogaṃ nibodhata

उपनीय गुरुः शिष्यं शिक्षयेच्छौचं आदितः ।आचारं अग्निकार्यं च संध्योपासनं एव च

upanīya guruḥ śiṣyaṃ śikṣayecchaucaṃ āditaḥ |ācāraṃ agnikāryaṃ ca saṃdhyopāsanaṃ eva ca

अध्येष्यमाणस्त्वाचान्तो यथाशास्त्रं उदङ्मुखः ।ब्रह्माञ्जलिकृतोऽध्याप्यो लघुवासा जितेन्द्रियः

adhyeṣyamāṇastvācānto yathāśāstraṃ udaṅmukhaḥ |brahmāñjalikṛto'dhyāpyo laghuvāsā jitendriyaḥ

ब्रह्मारम्भेऽवसाने च पादौ ग्राह्यौ गुरोः सदा ।संहत्य हस्तावध्येयं स हि ब्रह्माञ्जलिः स्मृतः

brahmārambhe'vasāne ca pādau grāhyau guroḥ sadā |saṃhatya hastāvadhyeyaṃ sa hi brahmāñjaliḥ smṛtaḥ

व्यत्यस्तपाणिना कार्यं उपसंग्रहणं गुरोः ।सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन च दक्षिणः

vyatyastapāṇinā kāryaṃ upasaṃgrahaṇaṃ guroḥ |savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena ca dakṣiṇaḥ

अध्येष्यमाणं तु गुरुर्नित्यकालं अतन्द्रितः ।अधीष्व भो इति ब्रूयाद्विरामोऽस्त्विति चारमेत्

adhyeṣyamāṇaṃ tu gururnityakālaṃ atandritaḥ |adhīṣva bho iti brūyādvirāmo'stviti cāramet

ब्रह्मनः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा ।स्रवत्यनोंकृतं पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यति

brahmanaḥ praṇavaṃ kuryādādāvante ca sarvadā |sravatyanoṃkṛtaṃ pūrvaṃ parastācca viśīryati

प्राक्कूलान्पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः ।प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओंकारं अर्हति

prākkūlānparyupāsīnaḥ pavitraiścaiva pāvitaḥ |prāṇāyāmaistribhiḥ pūtastata oṃkāraṃ arhati

अकारं चाप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः ।वेदत्रयान्निरदुहद्भूर्भुवः स्वरितीति च

akāraṃ cāpyukāraṃ ca makāraṃ ca prajāpatiḥ |vedatrayānniraduhadbhūrbhuvaḥ svaritīti ca

त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादं अदूदुहत् ।तदित्यृचोऽस्याः सावित्र्याः परमेष्ठी प्रजापतिः

tribhya eva tu vedebhyaḥ pādaṃ pādaṃ adūduhat |tadityṛco'syāḥ sāvitryāḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ

एतदक्षरं एतां च जपन्व्याहृतिपूर्विकाम् ।संध्ययोर्वेदविद्विप्रो वेदपुण्येन युज्यते

etadakṣaraṃ etāṃ ca japanvyāhṛtipūrvikām |saṃdhyayorvedavidvipro vedapuṇyena yujyate

सहस्रकृत्वस्त्वभ्यस्य बहिरेतत्त्रिकं द्विजः ।महतोऽप्येनसो मासात्त्वचेवाहिर्विमुच्यते

sahasrakṛtvastvabhyasya bahiretattrikaṃ dvijaḥ |mahato'pyenaso māsāttvacevāhirvimucyate

एतया र्चा विसंयुक्तः काले च क्रियया स्वया ।ब्रह्मक्षत्रियविश्योनिर्गर्हणां याति साधुषु

etayā rcā visaṃyuktaḥ kāle ca kriyayā svayā |brahmakṣatriyaviśyonirgarhaṇāṃ yāti sādhuṣu

ओंकारपूर्विकास्तिस्रो महाव्याहृतयोऽव्ययाः ।त्रिपदा चैव सावित्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम्

oṃkārapūrvikāstisro mahāvyāhṛtayo'vyayāḥ |tripadā caiva sāvitrī vijñeyaṃ brahmaṇo mukham

योऽधीतेऽहन्यहन्येतां त्रीणि वर्षाण्यतन्द्रितः ।स ब्रह्म परं अभ्येति वायुभूतः खमूर्तिमान्

yo'dhīte'hanyahanyetāṃ trīṇi varṣāṇyatandritaḥ |sa brahma paraṃ abhyeti vāyubhūtaḥ khamūrtimān

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः ।सावित्र्यास्तु परं नास्ति मौनात्सत्यं विशिष्यते

ekākṣaraṃ paraṃ brahma prāṇāyāmaḥ paraṃ tapaḥ |sāvitryāstu paraṃ nāsti maunātsatyaṃ viśiṣyate

क्षरन्ति सर्वा वैदिक्यो जुहोतियजतिक्रियाः ।अक्षरं दुष्करं ज्ञेयं ब्रह्म चैव प्रजापतिः

kṣaranti sarvā vaidikyo juhotiyajatikriyāḥ |akṣaraṃ duṣkaraṃ jñeyaṃ brahma caiva prajāpatiḥ

विधियज्ञाज्जपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः ।उपांशुः स्याच्छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः

vidhiyajñājjapayajño viśiṣṭo daśabhirguṇaiḥ |upāṃśuḥ syācchataguṇaḥ sāhasro mānasaḥ smṛtaḥ

ये पाकयज्ञास्चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः ।सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ye pākayajñāscatvāro vidhiyajñasamanvitāḥ |sarve te japayajñasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

जप्येनैव तु संसिध्येद्ब्राह्मणो नात्र संशयः ।कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते

japyenaiva tu saṃsidhyedbrāhmaṇo nātra saṃśayaḥ |kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेष्वपहारिषु ।संयमे यत्नं आतिष्ठेद्विद्वान्यन्तेव वाजिनाम्

indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣvapahāriṣu |saṃyame yatnaṃ ātiṣṭhedvidvānyanteva vājinām

एकादशेन्द्रियाण्याहुर्यानि पूर्वे मनीषिणः ।तानि सम्यक्प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः

ekādaśendriyāṇyāhuryāni pūrve manīṣiṇaḥ |tāni samyakpravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।पायूपस्थं हस्तपादं वाक्चैव दशमी स्मृता

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī |pāyūpasthaṃ hastapādaṃ vākcaiva daśamī smṛtā

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैषां श्रोत्रादीन्यनुपूर्वशः ।कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैषां पाय्वादीनि प्रचक्षते

buddhīndriyāṇi pañcaiṣāṃ śrotrādīnyanupūrvaśaḥ |karmendriyāṇi pañcaiṣāṃ pāyvādīni pracakṣate

एकादशं मनो ज्ञेयं स्वगुणेनोभयात्मकम् ।यस्मिन्जिते जितावेतौ भवतः पञ्चकौ गणौ

ekādaśaṃ mano jñeyaṃ svaguṇenobhayātmakam |yasminjite jitāvetau bhavataḥ pañcakau gaṇau

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषं ऋच्छत्यसंशयम् ।संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं निगच्छति

indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣaṃ ṛcchatyasaṃśayam |saṃniyamya tu tānyeva tataḥ siddhiṃ nigacchati

न जातु कामः कामानां उपभोगेन शाम्यति ।हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānāṃ upabhogena śāmyati |haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

यश्चैतान्प्राप्नुयात्सर्वान्यश्चैतान्केवलांस्त्यजेत् ।प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते

yaścaitānprāpnuyātsarvānyaścaitānkevalāṃstyajet |prāpaṇātsarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate

न तथैतानि शक्यन्ते संनियन्तुं असेवया ।विषयेषु प्रजुष्टानि यथा ज्ञानेन नित्यशः

na tathaitāni śakyante saṃniyantuṃ asevayā |viṣayeṣu prajuṣṭāni yathā jñānena nityaśaḥ

वेदास्त्यागश्च यज्ञाश्च नियमाश्च तपांसि च ।न विप्रदुष्टभावस्य सिद्धिं गच्छति कर्हि चित्

vedāstyāgaśca yajñāśca niyamāśca tapāṃsi ca |na vipraduṣṭabhāvasya siddhiṃ gacchati karhi cit

श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः ।न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः

śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā ca yo naraḥ |na hṛṣyati glāyati vā sa vijñeyo jitendriyaḥ

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम् ।तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम्

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ yadyekaṃ kṣaratīndriyam |tenāsya kṣarati prajñā dṛteḥ pādādivodakam

वशे कृत्वेन्द्रियग्रामं संयम्य च मनस्तथा ।सर्वान्संसाधयेदर्थानक्षिण्वन्योगतस्तनुम्

vaśe kṛtvendriyagrāmaṃ saṃyamya ca manastathā |sarvānsaṃsādhayedarthānakṣiṇvanyogatastanum

पूर्वां संध्यां जपंस्तिष्ठेत्सावित्रीं आर्कदर्शनात् ।पश्चिमां तु समासीनः सम्यगृक्षविभावनात्

pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃstiṣṭhetsāvitrīṃ ārkadarśanāt |paścimāṃ tu samāsīnaḥ samyagṛkṣavibhāvanāt

पूर्वां संध्यां जपंस्तिष्ठन्नैशं एनो व्यपोहति ।पश्चिमां तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम्

pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃstiṣṭhannaiśaṃ eno vyapohati |paścimāṃ tu samāsīno malaṃ hanti divākṛtam

न तिष्ठति तु यः पूर्वां नोपास्ते यश्च पश्चिमाम् ।स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मणः

na tiṣṭhati tu yaḥ pūrvāṃ nopāste yaśca paścimām |sa śūdravadbahiṣkāryaḥ sarvasmāddvijakarmaṇaḥ

अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिं आस्थितः ।सावित्रीं अप्यधीयीत गत्वारण्यं समाहितः

apāṃ samīpe niyato naityakaṃ vidhiṃ āsthitaḥ |sāvitrīṃ apyadhīyīta gatvāraṇyaṃ samāhitaḥ

वेदोपकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके ।नानुरोधोऽस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु चैव हि

vedopakaraṇe caiva svādhyāye caiva naityake |nānurodho'styanadhyāye homamantreṣu caiva hi

नैत्यके नास्त्यनध्यायो ब्रह्मसत्रं हि तत्स्मृतम् ।ब्रह्माहुतिहुतं पुण्यं अनध्यायवषट्कृतम्

naityake nāstyanadhyāyo brahmasatraṃ hi tatsmṛtam |brahmāhutihutaṃ puṇyaṃ anadhyāyavaṣaṭkṛtam

यः स्वाध्यायं अधीतेऽब्दं विधिना नियतः शुचिः ।तस्य नित्यं क्षरत्येष पयो दधि घृतं मधु

yaḥ svādhyāyaṃ adhīte'bdaṃ vidhinā niyataḥ śuciḥ |tasya nityaṃ kṣaratyeṣa payo dadhi ghṛtaṃ madhu

अग्नीन्धनं भैक्षचर्यां अधःशय्यां गुरोर्हितम् ।आ समावर्तनात्कुर्यात्कृतोपनयनो द्विजः

agnīndhanaṃ bhaikṣacaryāṃ adhaḥśayyāṃ gurorhitam |ā samāvartanātkuryātkṛtopanayano dvijaḥ

आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः ।आप्तः शक्तोऽर्थदः साधुः स्वोऽध्याप्या दश धर्मतः

ācāryaputraḥ śuśrūṣurjñānado dhārmikaḥ śuciḥ |āptaḥ śakto'rthadaḥ sādhuḥ svo'dhyāpyā daśa dharmataḥ

नापृष्टः कस्य चिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः ।जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत्

nāpṛṣṭaḥ kasya cidbrūyānna cānyāyena pṛcchataḥ |jānannapi hi medhāvī jaḍavalloka ācaret

अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति ।तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाधिगच्छति

adharmeṇa ca yaḥ prāha yaścādharmeṇa pṛcchati |tayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ vādhigacchati

धर्मार्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वापि तद्विधा ।तत्र विद्या न वप्तव्या शुभं बीजं इवोषरे

dharmārthau yatra na syātāṃ śuśrūṣā vāpi tadvidhā |tatra vidyā na vaptavyā śubhaṃ bījaṃ ivoṣare

विद्ययैव समं कामं मर्तव्यं ब्रह्मवादिना ।आपद्यपि हि घोरायां न त्वेनां इरिणे वपेत्

vidyayaiva samaṃ kāmaṃ martavyaṃ brahmavādinā |āpadyapi hi ghorāyāṃ na tvenāṃ iriṇe vapet

विद्या ब्राह्मणं एत्याह शेवधिस्तेऽस्मि रक्ष माम् ।असूयकाय मां मादास्तथा स्यां वीर्यवत्तमा

vidyā brāhmaṇaṃ etyāha śevadhiste'smi rakṣa mām |asūyakāya māṃ mādāstathā syāṃ vīryavattamā

यं एव तु शुचिं विद्यान्नियतब्रह्मचारिणम् ।तस्मै मां ब्रूहि विप्राय निधिपायाप्रमादिने

yaṃ eva tu śuciṃ vidyānniyatabrahmacāriṇam |tasmai māṃ brūhi viprāya nidhipāyāpramādine

ब्रह्म यस्त्वननुज्ञातं अधीयानादवाप्नुयात् ।स ब्रह्मस्तेयसंयुक्तो नरकं प्रतिपद्यते

brahma yastvananujñātaṃ adhīyānādavāpnuyāt |sa brahmasteyasaṃyukto narakaṃ pratipadyate

लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकं एव वा ।आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वं अभिवादयेत्

laukikaṃ vaidikaṃ vāpi tathādhyātmikaṃ eva vā |ādadīta yato jñānaṃ taṃ pūrvaṃ abhivādayet

सावित्रीमात्रसारोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः ।नायन्त्रितस्त्रिवेदोऽपि सर्वाशी सर्वविक्रयी

sāvitrīmātrasāro'pi varaṃ vipraḥ suyantritaḥ |nāyantritastrivedo'pi sarvāśī sarvavikrayī

शय्यासनेऽध्याचरिते श्रेयसा न समाविशेत् ।शय्यासनस्थश्चैवैनं प्रत्युत्थायाभिवादयेत्

śayyāsane'dhyācarite śreyasā na samāviśet |śayyāsanasthaścaivainaṃ pratyutthāyābhivādayet

ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति ।प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते

ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati |pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्धर्मो यशो बलम्

abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ |catvāri tasya vardhante āyurdharmo yaśo balam

अभिवादात्परं विप्रो ज्यायांसं अभिवादयन् ।असौ नामाहं अस्मीति स्वं नाम परिकीर्तयेत्

abhivādātparaṃ vipro jyāyāṃsaṃ abhivādayan |asau nāmāhaṃ asmīti svaṃ nāma parikīrtayet

नामधेयस्य ये के चिदभिवादं न जानते ।तान्प्राज्ञोऽहं इति ब्रूयात्स्त्रियः सर्वास्तथैव च

nāmadheyasya ye ke cidabhivādaṃ na jānate |tānprājño'haṃ iti brūyātstriyaḥ sarvāstathaiva ca

भोःशब्दं कीर्तयेदन्ते स्वस्य नाम्नोऽभिवादने ।नाम्नां स्वरूपभावो हि भोभाव ऋषिभिः स्मृतः

bhoḥśabdaṃ kīrtayedante svasya nāmno'bhivādane |nāmnāṃ svarūpabhāvo hi bhobhāva ṛṣibhiḥ smṛtaḥ

आयुष्मान्भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने ।अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः

āyuṣmānbhava saumyeti vācyo vipro'bhivādane |akāraścāsya nāmno'nte vācyaḥ pūrvākṣaraḥ plutaḥ

यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् ।नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः

yo na vettyabhivādasya vipraḥ pratyabhivādanam |nābhivādyaḥ sa viduṣā yathā śūdrastathaiva saḥ

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबन्धुं अनामयम् ।वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रं आरोग्यं एव च

brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchetkṣatrabandhuṃ anāmayam |vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdraṃ ārogyaṃ eva ca

अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् ।भोभवत्पूर्वकं त्वेनं अभिभाषेत धर्मवित्

avācyo dīkṣito nāmnā yavīyānapi yo bhavet |bhobhavatpūrvakaṃ tvenaṃ abhibhāṣeta dharmavit

परपत्नी तु या स्त्री स्यादसंबन्धा च योनितः ।तां ब्रूयाद्भवतीत्येवं सुभगे भगिनीति च

parapatnī tu yā strī syādasaṃbandhā ca yonitaḥ |tāṃ brūyādbhavatītyevaṃ subhage bhaginīti ca

मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून् ।असावहं इति ब्रूयात्प्रत्युत्थाय यवीयसः

mātulāṃśca pitṛvyāṃśca śvaśurānṛtvijo gurūn |asāvahaṃ iti brūyātpratyutthāya yavīyasaḥ

मातृश्वसा मातुलानी श्वश्रूरथ पितृश्वसा ।संपूज्या गुरुपत्नीवत्समास्ता गुरुभार्यया

mātṛśvasā mātulānī śvaśrūratha pitṛśvasā |saṃpūjyā gurupatnīvatsamāstā gurubhāryayā

भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि ।विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोषितः

bhrāturbhāryopasaṃgrāhyā savarṇāhanyahanyapi |viproṣya tūpasaṃgrāhyā jñātisaṃbandhiyoṣitaḥ

पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि ।मातृवद्वृत्तिं आतिष्ठेन्माता ताभ्यो गरीयसी

piturbhaginyāṃ mātuśca jyāyasyāṃ ca svasaryapi |mātṛvadvṛttiṃ ātiṣṭhenmātā tābhyo garīyasī

दशाब्दाख्यं पौरसख्यं पञ्चाब्दाख्यं कलाभृताम् ।त्र्यब्दपूर्वं श्रोत्रियाणां स्वल्पेनापि स्वयोनिषु

daśābdākhyaṃ paurasakhyaṃ pañcābdākhyaṃ kalābhṛtām |tryabdapūrvaṃ śrotriyāṇāṃ svalpenāpi svayoniṣu

ब्राह्मणं दशवर्षं तु शतवर्षं तु भूमिपम् ।पितापुत्रौ विजानीयाद्ब्राह्मणस्तु तयोः पिता

brāhmaṇaṃ daśavarṣaṃ tu śatavarṣaṃ tu bhūmipam |pitāputrau vijānīyādbrāhmaṇastu tayoḥ pitā

वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी ।एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम्

vittaṃ bandhurvayaḥ karma vidyā bhavati pañcamī |etāni mānyasthānāni garīyo yadyaduttaram

पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि गुणवन्ति च ।यत्र स्युः सोऽत्र मानार्हः शूद्रोऽपि दशमीं गतः

pañcānāṃ triṣu varṇeṣu bhūyāṃsi guṇavanti ca |yatra syuḥ so'tra mānārhaḥ śūdro'pi daśamīṃ gataḥ

चक्रिणो दशमीस्थस्य रोगिणो भारिणः स्त्रियाः ।स्नातकस्य च राज्ञश्च पन्था देयो वरस्य च

cakriṇo daśamīsthasya rogiṇo bhāriṇaḥ striyāḥ |snātakasya ca rājñaśca panthā deyo varasya ca

तेषां तु समावेतानां मान्यौ स्नातकपार्थिवौ ।राजस्नातकयोश्चैव स्नातको नृपमानभाक्

teṣāṃ tu samāvetānāṃ mānyau snātakapārthivau |rājasnātakayoścaiva snātako nṛpamānabhāk

उपनीय तु यः शिष्यं वेदं अध्यापयेद्द्विजः ।सकल्पं सरहस्यं च तं आचार्यं प्रचक्षते

upanīya tu yaḥ śiṣyaṃ vedaṃ adhyāpayeddvijaḥ |sakalpaṃ sarahasyaṃ ca taṃ ācāryaṃ pracakṣate

एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः ।योऽध्यापयति वृत्त्यर्थं उपाध्यायः स उच्यते

ekadeśaṃ tu vedasya vedāṅgānyapi vā punaḥ |yo'dhyāpayati vṛttyarthaṃ upādhyāyaḥ sa ucyate

निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि ।संभावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरुच्यते

niṣekādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi |saṃbhāvayati cānnena sa vipro gururucyate

अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान्मखान् ।यः करोति वृतो यस्य स तस्य र्त्विगिहोच्यते

agnyādheyaṃ pākayajñānagniṣṭomādikānmakhān |yaḥ karoti vṛto yasya sa tasya rtvigihocyate

य आवृणोत्यवितथं ब्रह्मणा श्रवणावुभौ ।स माता स पिता ज्ञेयस्तं न द्रुह्येत्कदा चन

ya āvṛṇotyavitathaṃ brahmaṇā śravaṇāvubhau |sa mātā sa pitā jñeyastaṃ na druhyetkadā cana

उपाध्यायान्दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता ।सहस्रं तु पितॄन्माता गौरवेणातिरिच्यते

upādhyāyāndaśācārya ācāryāṇāṃ śataṃ pitā |sahasraṃ tu pitṝnmātā gauraveṇātiricyate

उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान्ब्रह्मदः पिता ।ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतम्

utpādakabrahmadātrorgarīyānbrahmadaḥ pitā |brahmajanma hi viprasya pretya ceha ca śāśvatam

कामान्माता पिता चैनं यदुत्पादयतो मिथः ।संभूतिं तस्य तां विद्याद्यद्योनावभिजायते

kāmānmātā pitā cainaṃ yadutpādayato mithaḥ |saṃbhūtiṃ tasya tāṃ vidyādyadyonāvabhijāyate

आचार्यस्त्वस्य यां जातिं विधिवद्वेदपारगः ।उत्पादयति सावित्र्या सा सत्या साजरामरा

ācāryastvasya yāṃ jātiṃ vidhivadvedapāragaḥ |utpādayati sāvitryā sā satyā sājarāmarā

अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः ।तं अपीह गुरुं विद्याच्छ्रुतोपक्रियया तया

alpaṃ vā bahu vā yasya śrutasyopakaroti yaḥ |taṃ apīha guruṃ vidyācchrutopakriyayā tayā

ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता स्वधर्मस्य च शासिता ।बालोऽपि विप्रो वृद्धस्य पिता भवति धर्मतः

brāhmasya janmanaḥ kartā svadharmasya ca śāsitā |bālo'pi vipro vṛddhasya pitā bhavati dharmataḥ

अध्यापयां आस पितॄन्शिशुराङ्गिरसः कविः ।पुत्रका इति होवाच ज्ञानेन परिगृह्य तान्

adhyāpayāṃ āsa pitṝnśiśurāṅgirasaḥ kaviḥ |putrakā iti hovāca jñānena parigṛhya tān

ते तं अर्थं अपृच्छन्त देवानागतमन्यवः ।देवाश्चैतान्समेत्योचुर्न्याय्यं वः शिशुरुक्तवान्

te taṃ arthaṃ apṛcchanta devānāgatamanyavaḥ |devāścaitānsametyocurnyāyyaṃ vaḥ śiśuruktavān

अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः ।अज्ञं हि बालं इत्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम्

ajño bhavati vai bālaḥ pitā bhavati mantradaḥ |ajñaṃ hi bālaṃ ityāhuḥ pitetyeva tu mantradam

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः ।ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्

na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ |ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān

विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं क्षत्रियाणां तु वीर्यतः ।वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणां एव जन्मतः

viprāṇāṃ jñānato jyaiṣṭhyaṃ kṣatriyāṇāṃ tu vīryataḥ |vaiśyānāṃ dhānyadhanataḥ śūdrāṇāṃ eva janmataḥ

न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः ।यो वै युवाप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः

na tena vṛddho bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ |yo vai yuvāpyadhīyānastaṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ

यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।यश्च विप्रोऽनधीयानस्त्रयस्ते नाम बिभ्रति

yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ |yaśca vipro'nadhīyānastrayaste nāma bibhrati

यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला ।यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः

yathā ṣaṇḍho'phalaḥ strīṣu yathā gaurgavi cāphalā |yathā cājñe'phalaṃ dānaṃ tathā vipro'nṛco'phalaḥ

अहिंसयैव भूतानां कार्यं श्रेयोऽनुशासनम् ।वाक्चैव मधुरा श्लक्ष्णा प्रयोज्या धर्मं इच्छता

ahiṃsayaiva bhūtānāṃ kāryaṃ śreyo'nuśāsanam |vākcaiva madhurā ślakṣṇā prayojyā dharmaṃ icchatā

यस्य वाङ्मनसी शुद्धे सम्यग्गुप्ते च सर्वदा ।स वै सर्वं अवाप्नोति वेदान्तोपगतं फलम्

yasya vāṅmanasī śuddhe samyaggupte ca sarvadā |sa vai sarvaṃ avāpnoti vedāntopagataṃ phalam

नारुंतुदः स्यादार्तोऽपि न परद्रोहकर्मधीः ।ययास्योद्विजते वाचा नालोक्यां तां उदीरयेत्

nāruṃtudaḥ syādārto'pi na paradrohakarmadhīḥ |yayāsyodvijate vācā nālokyāṃ tāṃ udīrayet

सम्मानाद्ब्राह्मणो नित्यं उद्विजेत विषादिव ।अमृतस्येव चाकाङ्क्षेदवमानस्य सर्वदा

sammānādbrāhmaṇo nityaṃ udvijeta viṣādiva |amṛtasyeva cākāṅkṣedavamānasya sarvadā

सुखं ह्यवमतः शेते सुखं च प्रतिबुध्यते ।सुखं चरति लोकेऽस्मिन्नवमन्ता विनश्यति

sukhaṃ hyavamataḥ śete sukhaṃ ca pratibudhyate |sukhaṃ carati loke'sminnavamantā vinaśyati

अनेन क्रमयोगेन संस्कृतात्मा द्विजः शनैः ।गुरौ वसन्सञ्चिनुयाद्ब्रह्माधिगमिकं तपः

anena kramayogena saṃskṛtātmā dvijaḥ śanaiḥ |gurau vasansañcinuyādbrahmādhigamikaṃ tapaḥ

तपोविशेषैर्विविधैर्व्रतैश्च विधिचोदितैः ।वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना

tapoviśeṣairvividhairvrataiśca vidhicoditaiḥ |vedaḥ kṛtsno'dhigantavyaḥ sarahasyo dvijanmanā

वेदं एव सदाभ्यस्येत्तपस्तप्स्यन्द्विजोत्तमः ।वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परं इहोच्यते

vedaṃ eva sadābhyasyettapastapsyandvijottamaḥ |vedābhyāso hi viprasya tapaḥ paraṃ ihocyate

आ हैव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः ।यः स्रग्व्यपि द्विजोऽधीते स्वाध्यायं शक्तितोऽन्वहम्

ā haiva sa nakhāgrebhyaḥ paramaṃ tapyate tapaḥ |yaḥ sragvyapi dvijo'dhīte svādhyāyaṃ śaktito'nvaham

योऽनधीत्य द्विजो वेदं अन्यत्र कुरुते श्रमम् ।स जीवन्नेव शूद्रत्वं आशु गच्छति सान्वयः

yo'nadhītya dvijo vedaṃ anyatra kurute śramam |sa jīvanneva śūdratvaṃ āśu gacchati sānvayaḥ

मातुरग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धने ।तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात्

māturagre'dhijananaṃ dvitīyaṃ mauñjibandhane |tṛtīyaṃ yajñadīkṣāyāṃ dvijasya śruticodanāt

तत्र यद्ब्रह्मजन्मास्य मौञ्जीबन्धनचिह्नितम् ।तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते

tatra yadbrahmajanmāsya mauñjībandhanacihnitam |tatrāsya mātā sāvitrī pitā tvācārya ucyate

वेदप्रदानादाचार्यं पितरं परिचक्षते ।न ह्यस्मिन्युज्यते कर्म किञ् चिदा मौञ्जिबन्धनात्

vedapradānādācāryaṃ pitaraṃ paricakṣate |na hyasminyujyate karma kiñ cidā mauñjibandhanāt

नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते ।शूद्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदे न जायते

nābhivyāhārayedbrahma svadhāninayanādṛte |śūdreṇa hi samastāvadyāvadvede na jāyate

कृतोपनयनस्यास्य व्रतादेशनं इष्यते ।ब्रह्मणो ग्रहणं चैव क्रमेण विधिपूर्वकम्

kṛtopanayanasyāsya vratādeśanaṃ iṣyate |brahmaṇo grahaṇaṃ caiva krameṇa vidhipūrvakam

यद्यस्य विहितं चर्म यत्सूत्रं या च मेखला ।यो दण्डो यच्च वसनं तत्तदस्य व्रतेष्वपि

yadyasya vihitaṃ carma yatsūtraṃ yā ca mekhalā |yo daṇḍo yacca vasanaṃ tattadasya vrateṣvapi

सेवेतेमांस्तु नियमान्ब्रह्मचारी गुरौ वसन् ।सन्नियम्येन्द्रियग्रामं तपोवृद्ध्यर्थं आत्मनः

sevetemāṃstu niyamānbrahmacārī gurau vasan |sanniyamyendriyagrāmaṃ tapovṛddhyarthaṃ ātmanaḥ

नित्यं स्नात्वा शुचिः कुर्याद्देवर्षिपितृतर्पणम् ।देवताभ्यर्चनं चैव समिदाधानं एव च

nityaṃ snātvā śuciḥ kuryāddevarṣipitṛtarpaṇam |devatābhyarcanaṃ caiva samidādhānaṃ eva ca

वर्जयेन्मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसान्स्त्रियः ।शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम्

varjayenmadhu māṃsaṃ ca gandhaṃ mālyaṃ rasānstriyaḥ |śuktāni yāni sarvāṇi prāṇināṃ caiva hiṃsanam

अभ्यङ्गं अञ्जनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् ।कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम्

abhyaṅgaṃ añjanaṃ cākṣṇorupānacchatradhāraṇam |kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca nartanaṃ gītavādanam

द्यूतं च जनवादं च परिवादं तथानृतम् ।स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भं उपघातं परस्य च

dyūtaṃ ca janavādaṃ ca parivādaṃ tathānṛtam |strīṇāṃ ca prekṣaṇālambhaṃ upaghātaṃ parasya ca

एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत्क्व चित् ।कामाद्धि स्कन्दयन्रेतो हिनस्ति व्रतं आत्मनः

ekaḥ śayīta sarvatra na retaḥ skandayetkva cit |kāmāddhi skandayanreto hinasti vrataṃ ātmanaḥ

स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रं अकामतः ।स्नात्वार्कं अर्चयित्वा त्रिः पुनर्मां इत्यृचं जपेत्

svapne siktvā brahmacārī dvijaḥ śukraṃ akāmataḥ |snātvārkaṃ arcayitvā triḥ punarmāṃ ityṛcaṃ japet

उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकाकुशान् ।आहरेद्यावदर्थानि भैक्षं चाहरहश्चरेत्

udakumbhaṃ sumanaso gośakṛnmṛttikākuśān |āharedyāvadarthāni bhaikṣaṃ cāharahaścaret

वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु ।ब्रह्मचार्याहरेद्भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम्

vedayajñairahīnānāṃ praśastānāṃ svakarmasu |brahmacāryāharedbhaikṣaṃ gṛhebhyaḥ prayato'nvaham

गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु ।अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्

guroḥ kule na bhikṣeta na jñātikulabandhuṣu |alābhe tvanyagehānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vivarjayet

सर्वं वापि चरेद्ग्रामं पूर्वोक्तानां असंभवे ।नियम्य प्रयतो वाचं अभिशस्तांस्तु वर्जयेत्

sarvaṃ vāpi caredgrāmaṃ pūrvoktānāṃ asaṃbhave |niyamya prayato vācaṃ abhiśastāṃstu varjayet

दूरादाहृत्य समिधः सन्निदध्याद्विहायसि ।सायंः प्रातश्च जुहुयात्ताभिरग्निं अतन्द्रितः

dūrādāhṛtya samidhaḥ sannidadhyādvihāyasi |sāyaṃḥ prātaśca juhuyāttābhiragniṃ atandritaḥ

अकृत्वा भैक्षचरणं असमिध्य च पावकम् ।अनातुरः सप्तरात्रं अवकीर्णिव्रतं चरेत्

akṛtvā bhaikṣacaraṇaṃ asamidhya ca pāvakam |anāturaḥ saptarātraṃ avakīrṇivrataṃ caret

भैक्षेण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद्व्रती ।भैक्षेण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता

bhaikṣeṇa vartayennityaṃ naikānnādī bhavedvratī |bhaikṣeṇa vratino vṛttirupavāsasamā smṛtā

व्रतवद्देवदैवत्ये पित्र्ये कर्मण्यथ र्षिवत् ।कामं अभ्यर्थितोऽश्नीयाद्व्रतं अस्य न लुप्यते

vratavaddevadaivatye pitrye karmaṇyatha rṣivat |kāmaṃ abhyarthito'śnīyādvrataṃ asya na lupyate

ब्राह्मणस्यैव कर्मैतदुपदिष्टं मनीषिभिः ।राजन्यवैश्ययोस्त्वेवं नैतत्कर्म विधीयते

brāhmaṇasyaiva karmaitadupadiṣṭaṃ manīṣibhiḥ |rājanyavaiśyayostvevaṃ naitatkarma vidhīyate

चोदितो गुरुणा नित्यं अप्रचोदित एव वा ।कुर्यादध्ययने यत्नं आचार्यस्य हितेषु च

codito guruṇā nityaṃ apracodita eva vā |kuryādadhyayane yatnaṃ ācāryasya hiteṣu ca

शरीरं चैव वाचं च बुद्धीन्द्रियमनांसि च ।नियम्य प्राञ्जलिस्तिष्ठेद्वीक्षमाणो गुरोर्मुखम्

śarīraṃ caiva vācaṃ ca buddhīndriyamanāṃsi ca |niyamya prāñjalistiṣṭhedvīkṣamāṇo gurormukham

नित्यं उद्धृतपाणिः स्यात्साध्वाचारः सुसंवृतः ।आस्यतां इति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः

nityaṃ uddhṛtapāṇiḥ syātsādhvācāraḥ susaṃvṛtaḥ |āsyatāṃ iti coktaḥ sannāsītābhimukhaṃ guroḥ

हीनान्नवस्त्रवेषः स्यात्सर्वदा गुरुसन्निधौ ।उत्तिष्ठेत्प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत्

hīnānnavastraveṣaḥ syātsarvadā gurusannidhau |uttiṣṭhetprathamaṃ cāsya caramaṃ caiva saṃviśet

प्रतिश्रावणसंभाषे शयानो न समाचरेत् ।नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः

pratiśrāvaṇasaṃbhāṣe śayāno na samācaret |nāsīno na ca bhuñjāno na tiṣṭhanna parāṅmukhaḥ

आसीनस्य स्थितः कुर्यादभिगच्छंस्तु तिष्ठतः ।प्रत्युद्गम्य त्वाव्रजतः पश्चाद्धावंस्तु धावतः

āsīnasya sthitaḥ kuryādabhigacchaṃstu tiṣṭhataḥ |pratyudgamya tvāvrajataḥ paścāddhāvaṃstu dhāvataḥ

पराङ्मुखस्याभिमुखो दूरस्थस्यैत्य चान्तिकम् ।प्रणम्य तु शयानस्य निदेशे चैव तिष्ठतः

parāṅmukhasyābhimukho dūrasthasyaitya cāntikam |praṇamya tu śayānasya nideśe caiva tiṣṭhataḥ

नीचं शय्यासनं चास्य नित्यं स्याद्गुरुसन्निधौ ।गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत्

nīcaṃ śayyāsanaṃ cāsya nityaṃ syādgurusannidhau |gurostu cakṣurviṣaye na yatheṣṭāsano bhavet

नोदाहरेदस्य नाम परोक्षं अपि केवलम् ।न चैवास्यानुकुर्वीत गतिभाषितचेष्टितम्

nodāharedasya nāma parokṣaṃ api kevalam |na caivāsyānukurvīta gatibhāṣitaceṣṭitam

गुरोर्यत्र परिवादो निन्दा वापि प्रवर्तते ।कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः

guroryatra parivādo nindā vāpi pravartate |karṇau tatra pidhātavyau gantavyaṃ vā tato'nyataḥ

परीवादात्खरो भवति श्वा वै भवति निन्दकः ।परिभोक्ता कृमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी

parīvādātkharo bhavati śvā vai bhavati nindakaḥ |paribhoktā kṛmirbhavati kīṭo bhavati matsarī

दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः ।यानासनस्थश्चैवैनं अवरुह्याभिवादयेत्

dūrastho nārcayedenaṃ na kruddho nāntike striyāḥ |yānāsanasthaścaivainaṃ avaruhyābhivādayet

प्रतिवातेऽनुवाते च नासीत गुरुणा सह ।असंश्रवे चैव गुरोर्न किं चिदपि कीर्तयेत्

prativāte'nuvāte ca nāsīta guruṇā saha |asaṃśrave caiva gurorna kiṃ cidapi kīrtayet

गोऽश्वोष्ट्रयानप्रासाद प्रस्तरेषु कटेषु च ।आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च

go'śvoṣṭrayānaprāsāda prastareṣu kaṭeṣu ca |āsīta guruṇā sārdhaṃ śilāphalakanauṣu ca

गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद्वृत्तिं आचरेत् ।न चानिसृष्टो गुरुणा स्वान्गुरूनभिवादयेत्

gurorgurau sannihite guruvadvṛttiṃ ācaret |na cānisṛṣṭo guruṇā svāngurūnabhivādayet

विद्यागुरुष्वेवं एव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु ।प्रतिषेधत्सु चाधर्माद्धितं चोपदिशत्स्वपि

vidyāguruṣvevaṃ eva nityā vṛttiḥ svayoniṣu |pratiṣedhatsu cādharmāddhitaṃ copadiśatsvapi

श्रेयःसु गुरुवद्वृत्तिं नित्यं एव समाचरेत् ।गुरुपुत्रेषु चार्येषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु

śreyaḥsu guruvadvṛttiṃ nityaṃ eva samācaret |guruputreṣu cāryeṣu guroścaiva svabandhuṣu

बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि ।अध्यापयन्गुरुसुतो गुरुवन्मानं अर्हति

bālaḥ samānajanmā vā śiṣyo vā yajñakarmaṇi |adhyāpayangurusuto guruvanmānaṃ arhati

उत्सादनं च गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने ।न कुर्याद्गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम्

utsādanaṃ ca gātrāṇāṃ snāpanocchiṣṭabhojane |na kuryādguruputrasya pādayoścāvanejanam

गुरुवत्प्रतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरुयोषितः ।असवर्णास्तु सम्पूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः

guruvatpratipūjyāḥ syuḥ savarṇā guruyoṣitaḥ |asavarṇāstu sampūjyāḥ pratyutthānābhivādanaiḥ

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनं एव च ।गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्

abhyañjanaṃ snāpanaṃ ca gātrotsādanaṃ eva ca |gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam

गुरुपत्नी तु युवतिर्नाभिवाद्येह पादयोः ।पूर्णविंशतिवर्षेण गुणदोषौ विजानता

gurupatnī tu yuvatirnābhivādyeha pādayoḥ |pūrṇaviṃśativarṣeṇa guṇadoṣau vijānatā

स्वभाव एष नारीणां नराणां इह दूषणम् ।अतोऽर्थान्न प्रमाद्यन्ति प्रमदासु विपश्चितः

svabhāva eṣa nārīṇāṃ narāṇāṃ iha dūṣaṇam |ato'rthānna pramādyanti pramadāsu vipaścitaḥ

अविद्वांसं अलं लोके विद्वांसं अपि वा पुनः ।प्रमदा ह्युत्पथं नेतुं कामक्रोधवशानुगम्

avidvāṃsaṃ alaṃ loke vidvāṃsaṃ api vā punaḥ |pramadā hyutpathaṃ netuṃ kāmakrodhavaśānugam

मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत् ।बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसं अपि कर्षति

mātrā svasrā duhitrā vā na viviktāsano bhavet |balavānindriyagrāmo vidvāṃsaṃ api karṣati

कामं तु गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि ।विधिवद्वन्दनं कुर्यादसावहं इति ब्रुवन्

kāmaṃ tu gurupatnīnāṃ yuvatīnāṃ yuvā bhuvi |vidhivadvandanaṃ kuryādasāvahaṃ iti bruvan

विप्रोष्य पादग्रहणं अन्वहं चाभिवादनम् ।गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्मं अनुस्मरन्

viproṣya pādagrahaṇaṃ anvahaṃ cābhivādanam |gurudāreṣu kurvīta satāṃ dharmaṃ anusmaran

यथा खनन्खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति ।तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति

yathā khanankhanitreṇa naro vāryadhigacchati |tathā gurugatāṃ vidyāṃ śuśrūṣuradhigacchati

मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथ वा स्याच्छिखाजटः ।नैनं ग्रामेऽभिनिम्लोचेत्सूर्यो नाभ्युदियात्क्व चित्

muṇḍo vā jaṭilo vā syādatha vā syācchikhājaṭaḥ |nainaṃ grāme'bhinimlocetsūryo nābhyudiyātkva cit

तं चेदभ्युदियात्सूर्यः शयानं कामचारतः ।निम्लोचेद्वाप्यविज्ञानाज्जपन्नुपवसेद्दिनम्

taṃ cedabhyudiyātsūryaḥ śayānaṃ kāmacārataḥ |nimlocedvāpyavijñānājjapannupavaseddinam

सूर्येण ह्यभिनिर्मुक्तः शयानोऽभ्युदितश्च यः ।प्रायश्चित्तं अकुर्वाणो युक्तः स्यान्महतैनसा

sūryeṇa hyabhinirmuktaḥ śayāno'bhyuditaśca yaḥ |prāyaścittaṃ akurvāṇo yuktaḥ syānmahatainasā

आचम्य प्रयतो नित्यं उभे संध्ये समाहितः ।शुचौ देशे जपञ् जप्यं उपासीत यथाविधि

ācamya prayato nityaṃ ubhe saṃdhye samāhitaḥ |śucau deśe japañ japyaṃ upāsīta yathāvidhi

यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयः किं चित्समाचरेत् ।तत्सर्वं आचरेद्युक्तो यत्र चास्य रमेन्मनः

yadi strī yadyavarajaḥ śreyaḥ kiṃ citsamācaret |tatsarvaṃ ācaredyukto yatra cāsya ramenmanaḥ

धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थौ धर्म एव च ।अर्थ एवेह वा श्रेयस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः

dharmārthāvucyate śreyaḥ kāmārthau dharma eva ca |artha eveha vā śreyastrivarga iti tu sthitiḥ

आचार्यश्च पिता चैव माता भ्राता च पूर्वजः ।नार्तेनाप्यवमन्तव्या ब्राह्मणेन विशेषतः

ācāryaśca pitā caiva mātā bhrātā ca pūrvajaḥ |nārtenāpyavamantavyā brāhmaṇena viśeṣataḥ

आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः ।माता पृथिव्या मूर्तिस्तु भ्राता स्वो मूर्तिरात्मनः

ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ |mātā pṛthivyā mūrtistu bhrātā svo mūrtirātmanaḥ

यं मातापितरौ क्लेशं सहेते संभवे नृणाम् ।न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि

yaṃ mātāpitarau kleśaṃ sahete saṃbhave nṛṇām |na tasya niṣkṛtiḥ śakyā kartuṃ varṣaśatairapi

तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यादाचार्यस्य च सर्वदा ।तेष्वेव त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते

tayornityaṃ priyaṃ kuryādācāryasya ca sarvadā |teṣveva triṣu tuṣṭeṣu tapaḥ sarvaṃ samāpyate

तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते ।न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्मं अन्यं समाचरेत्

teṣāṃ trayāṇāṃ śuśrūṣā paramaṃ tapa ucyate |na tairanabhyanujñāto dharmaṃ anyaṃ samācaret

त एव हि त्रयो लोकास्त एव त्रय आश्रमाः ।त एव हि त्रयो वेदास्त एवोक्तास्त्रयोऽग्नयः

ta eva hi trayo lokāsta eva traya āśramāḥ |ta eva hi trayo vedāsta evoktāstrayo'gnayaḥ

पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताग्निर्दक्षिणः स्मृतः ।गुरुराहवनीयस्तु साग्नित्रेता गरीयसी

pitā vai gārhapatyo'gnirmātāgnirdakṣiṇaḥ smṛtaḥ |gururāhavanīyastu sāgnitretā garīyasī

त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रीन्लोकान्विजयेद्गृही ।दीप्यमानः स्ववपुषा देववद्दिवि मोदते

triṣvapramādyanneteṣu trīnlokānvijayedgṛhī |dīpyamānaḥ svavapuṣā devavaddivi modate

इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्या तु मध्यमम् ।गुरुशुश्रूषया त्वेवं ब्रह्मलोकं समश्नुते

imaṃ lokaṃ mātṛbhaktyā pitṛbhaktyā tu madhyamam |guruśuśrūṣayā tvevaṃ brahmalokaṃ samaśnute

सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः ।अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः

sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ |anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ

यावत्त्रयस्ते जीवेयुस्तावन्नान्यं समाचरेत् ।तेष्वेव नित्यं शुश्रूषां कुर्यात्प्रियहिते रतः

yāvattrayaste jīveyustāvannānyaṃ samācaret |teṣveva nityaṃ śuśrūṣāṃ kuryātpriyahite rataḥ

तेषां अनुपरोधेन पारत्र्यं यद्यदाचरेत् ।तत्तन्निवेदयेत्तेभ्यो मनोवचनकर्मभिः

teṣāṃ anuparodhena pāratryaṃ yadyadācaret |tattannivedayettebhyo manovacanakarmabhiḥ

त्रिष्वेतेष्वितिकृत्यं हि पुरुषस्य समाप्यते ।एष धर्मः परः साक्षादुपधर्मोऽन्य उच्यते

triṣveteṣvitikṛtyaṃ hi puruṣasya samāpyate |eṣa dharmaḥ paraḥ sākṣādupadharmo'nya ucyate

श्रद्दधानः शुभां विद्यां आददीतावरादपि ।अन्यादपि परं धर्मं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि

śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyāṃ ādadītāvarādapi |anyādapi paraṃ dharmaṃ strīratnaṃ duṣkulādapi

विषादप्यमृतं ग्राह्यं बालादपि सुभाषितम् ।अमित्रादपि सद्वृत्तं अमेध्यादपि काञ्चनम्

viṣādapyamṛtaṃ grāhyaṃ bālādapi subhāṣitam |amitrādapi sadvṛttaṃ amedhyādapi kāñcanam

स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या धर्मः शौचं सुभाषितम् ।विविधानि च शील्पानि समादेयानि सर्वतः

striyo ratnānyatho vidyā dharmaḥ śaucaṃ subhāṣitam |vividhāni ca śīlpāni samādeyāni sarvataḥ

अब्राह्मणादध्यायनं आपत्काले विधीयते ।अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावदध्यायनं गुरोः

abrāhmaṇādadhyāyanaṃ āpatkāle vidhīyate |anuvrajyā ca śuśrūṣā yāvadadhyāyanaṃ guroḥ

नाब्राह्मणे गुरौ शिष्यो वासं आत्यन्तिकं वसेत् ।ब्राह्मणे वाननूचाने काङ्क्षन्गतिं अनुत्तमाम्

nābrāhmaṇe gurau śiṣyo vāsaṃ ātyantikaṃ vaset |brāhmaṇe vānanūcāne kāṅkṣangatiṃ anuttamām

यदि त्वात्यन्तिकं वासं रोचयेत गुरोः कुले ।युक्तः परिचरेदेनं आ शरीरविमोक्षणात्

yadi tvātyantikaṃ vāsaṃ rocayeta guroḥ kule |yuktaḥ paricaredenaṃ ā śarīravimokṣaṇāt

आ समाप्तेः शरीरस्य यस्तु शुश्रूषते गुरुम् ।स गच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्रह्मणः सद्म शाश्वतम्

ā samāpteḥ śarīrasya yastu śuśrūṣate gurum |sa gacchatyañjasā vipro brahmaṇaḥ sadma śāśvatam

न पूर्वं गुरवे किं चिदुपकुर्वीत धर्मवित् ।स्नास्यंस्तु गुरुणाज्ञप्तः शक्त्या गुर्वर्थं आहरेत्

na pūrvaṃ gurave kiṃ cidupakurvīta dharmavit |snāsyaṃstu guruṇājñaptaḥ śaktyā gurvarthaṃ āharet

क्षेत्रं हिरण्यं गां अश्वं छत्रोपानहं आसनम् ।धान्यं शाकं च वासांसि गुरवे प्रीतिं आवहेत्

kṣetraṃ hiraṇyaṃ gāṃ aśvaṃ chatropānahaṃ āsanam |dhānyaṃ śākaṃ ca vāsāṃsi gurave prītiṃ āvahet

आचार्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्रे गुणान्विते ।गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवद्वृत्तिं आचरेत्

ācārye tu khalu prete guruputre guṇānvite |gurudāre sapiṇḍe vā guruvadvṛttiṃ ācaret

एतेष्वविद्यमानेषु स्थानासनविहारवान् ।प्रयुञ्जानोऽग्निशुश्रूषां साधयेद्देहं आत्मनः

eteṣvavidyamāneṣu sthānāsanavihāravān |prayuñjāno'gniśuśrūṣāṃ sādhayeddehaṃ ātmanaḥ

एवं चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यं अविप्लुतः ।स गच्छत्युत्तमस्थानं न चेह जायते पुनः

evaṃ carati yo vipro brahmacaryaṃ aviplutaḥ |sa gacchatyuttamasthānaṃ na ceha jāyate punaḥ