Adhyaya 12: Transmigration; Final Beatitude

चातुर्वर्ण्यस्य कृत्स्नोऽयं उक्तो धर्मस्त्वयानघः ।कर्मणां फलनिर्वृत्तिं शंस नस्तत्त्वतः पराम्

cāturvarṇyasya kṛtsno'yaṃ ukto dharmastvayānaghaḥ |karmaṇāṃ phalanirvṛttiṃ śaṃsa nastattvataḥ parām

स तानुवाच धर्मात्मा महर्षीन्मानवो भृगुः ।अस्य सर्वस्य शृणुत कर्मयोगस्य निर्णयम्

sa tānuvāca dharmātmā maharṣīnmānavo bhṛguḥ |asya sarvasya śṛṇuta karmayogasya nirṇayam

शुभाशुभफलं कर्म मनोवाग्देहसंभवम् ।कर्मजा गतयो नॄणां उत्तमाधममध्यमः

śubhāśubhaphalaṃ karma manovāgdehasaṃbhavam |karmajā gatayo nṝṇāṃ uttamādhamamadhyamaḥ

तस्येह त्रिविधस्यापि त्र्यधिष्ठानस्य देहिनः ।दशलक्षणयुक्तस्य मनो विद्यात्प्रवर्तकम्

tasyeha trividhasyāpi tryadhiṣṭhānasya dehinaḥ |daśalakṣaṇayuktasya mano vidyātpravartakam

परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसानिष्टचिन्तनम् ।वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्म मानसम्

paradravyeṣvabhidhyānaṃ manasāniṣṭacintanam |vitathābhiniveśaśca trividhaṃ karma mānasam

पारुष्यं अनृतं चैव पैशुन्यं चापि सर्वशः ।असंबद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्विधम्

pāruṣyaṃ anṛtaṃ caiva paiśunyaṃ cāpi sarvaśaḥ |asaṃbaddhapralāpaśca vāṅmayaṃ syāccaturvidham

अदत्तानां उपादानं हिंसा चैवाविधानतः ।परदारोपसेवा च शारीरं त्रिविधं स्मृतम्

adattānāṃ upādānaṃ hiṃsā caivāvidhānataḥ |paradāropasevā ca śārīraṃ trividhaṃ smṛtam

मानसं मनसैवायं उपभुङ्क्ते शुभाशुभम् ।वाचा वाचा कृतं कर्म कायेनैव च कायिकम्

mānasaṃ manasaivāyaṃ upabhuṅkte śubhāśubham |vācā vācā kṛtaṃ karma kāyenaiva ca kāyikam

शरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः ।वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम्

śarīrajaiḥ karmadoṣairyāti sthāvaratāṃ naraḥ |vācikaiḥ pakṣimṛgatāṃ mānasairantyajātitām

वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च ।यस्यैते निहिता बुद्धौ त्रिदण्डीति स उच्यते

vāgdaṇḍo'tha manodaṇḍaḥ kāyadaṇḍastathaiva ca |yasyaite nihitā buddhau tridaṇḍīti sa ucyate

त्रिदण्डं एतन्निक्षिप्य सर्वभूतेषु मानवः ।कामक्रोधौ तु संयम्य ततः सिद्धिं नियच्छति

tridaṇḍaṃ etannikṣipya sarvabhūteṣu mānavaḥ |kāmakrodhau tu saṃyamya tataḥ siddhiṃ niyacchati

योऽस्यात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते ।यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मोच्यते बुधैः

yo'syātmanaḥ kārayitā taṃ kṣetrajñaṃ pracakṣate |yaḥ karoti tu karmāṇi sa bhūtātmocyate budhaiḥ

जीवसंज्ञोऽन्तरात्मान्यः सहजः सर्वदेहिनाम् ।येन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु

jīvasaṃjño'ntarātmānyaḥ sahajaḥ sarvadehinām |yena vedayate sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca janmasu

तावुभौ भूतसंपृक्तौ महान्क्षेत्रज्ञ एव च ।उच्चावचेषु भूतेषु स्थितं तं व्याप्य तिष्ठतः

tāvubhau bhūtasaṃpṛktau mahānkṣetrajña eva ca |uccāvaceṣu bhūteṣu sthitaṃ taṃ vyāpya tiṣṭhataḥ

असंख्या मूर्तयस्तस्य निष्पतन्ति शरीरतः ।उच्चावचानि भूतानि सततं चेष्टयन्ति याः

asaṃkhyā mūrtayastasya niṣpatanti śarīrataḥ |uccāvacāni bhūtāni satataṃ ceṣṭayanti yāḥ

पञ्चभ्य एव मात्राभ्यः प्रेत्य दुष्कृतिनां नृणाम् ।शरीरं यातनार्थीयं अन्यदुत्पद्यते ध्रुवम्

pañcabhya eva mātrābhyaḥ pretya duṣkṛtināṃ nṛṇām |śarīraṃ yātanārthīyaṃ anyadutpadyate dhruvam

तेनानुभूय ता यामीः शरीरेणेह यातनाः ।तास्वेव भूतमात्रासु प्रलीयन्ते विभागशः

tenānubhūya tā yāmīḥ śarīreṇeha yātanāḥ |tāsveva bhūtamātrāsu pralīyante vibhāgaśaḥ

सोऽनुभूयासुखोदर्कान्दोषान्विषयसङ्गजान् ।व्यपेतकल्मषोऽभ्येति तावेवोभौ महौजसौ

so'nubhūyāsukhodarkāndoṣānviṣayasaṅgajān |vyapetakalmaṣo'bhyeti tāvevobhau mahaujasau

तौ धर्मं पश्यतस्तस्य पापं चातन्द्रितौ सह ।याभ्यां प्राप्नोति संपृक्तः प्रेत्येह च सुखासुखम्

tau dharmaṃ paśyatastasya pāpaṃ cātandritau saha |yābhyāṃ prāpnoti saṃpṛktaḥ pretyeha ca sukhāsukham

यद्याचरति धर्मं स प्रायशोऽधर्मं अल्पशः ।तैरेव चावृतो भूतैः स्वर्गे सुखं उपाश्नुते

yadyācarati dharmaṃ sa prāyaśo'dharmaṃ alpaśaḥ |taireva cāvṛto bhūtaiḥ svarge sukhaṃ upāśnute

यदि तु प्रायशोऽधर्मं सेवते धर्मं अल्पशः ।तैर्भूतैः स परित्यक्तो यामीः प्राप्नोति यातनाः

yadi tu prāyaśo'dharmaṃ sevate dharmaṃ alpaśaḥ |tairbhūtaiḥ sa parityakto yāmīḥ prāpnoti yātanāḥ

यामीस्ता यातनाः प्राप्य स जीवो वीतकल्मषः ।तान्येव पञ्च भूतानि पुनरप्येति भागशः

yāmīstā yātanāḥ prāpya sa jīvo vītakalmaṣaḥ |tānyeva pañca bhūtāni punarapyeti bhāgaśaḥ

एता दृष्ट्वास्य जीवस्य गतीः स्वेनैव चेतसा ।धर्मतोऽधर्मतश्चैव धर्मे दध्यात्सदा मनः

etā dṛṣṭvāsya jīvasya gatīḥ svenaiva cetasā |dharmato'dharmataścaiva dharme dadhyātsadā manaḥ

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रीन्विद्यादात्मनो गुणान् ।यैर्व्याप्येमान्स्थितो भावान्महान्सर्वानशेषतः

sattvaṃ rajastamaścaiva trīnvidyādātmano guṇān |yairvyāpyemānsthito bhāvānmahānsarvānaśeṣataḥ

यो यदैषां गुणो देहे साकल्येनातिरिच्यते ।स तदा तद्गुणप्रायं तं करोति शरीरिणम्

yo yadaiṣāṃ guṇo dehe sākalyenātiricyate |sa tadā tadguṇaprāyaṃ taṃ karoti śarīriṇam

सत्त्वं ज्ञानं तमोऽज्ञानं रागद्वेषौ रजः स्मृतम् ।एतद्व्याप्तिमदेतेषां सर्वभूताश्रितं वपुः

sattvaṃ jñānaṃ tamo'jñānaṃ rāgadveṣau rajaḥ smṛtam |etadvyāptimadeteṣāṃ sarvabhūtāśritaṃ vapuḥ

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किं चिदात्मनि लक्षयेत् ।प्रशान्तं इव शुद्धाभं सत्त्वं तदुपधारयेत्

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kiṃ cidātmani lakṣayet |praśāntaṃ iva śuddhābhaṃ sattvaṃ tadupadhārayet

यत्तु दुःखसमायुक्तं अप्रीतिकरं आत्मनः ।तद्रजो प्रतीपं विद्यात्सततं हारि देहिनाम्

yattu duḥkhasamāyuktaṃ aprītikaraṃ ātmanaḥ |tadrajo pratīpaṃ vidyātsatataṃ hāri dehinām

यत्तु स्यान्मोहसंयुक्तं अव्यक्तं विषयात्मकम् ।अप्रतर्क्यं अविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्

yattu syānmohasaṃyuktaṃ avyaktaṃ viṣayātmakam |apratarkyaṃ avijñeyaṃ tamastadupadhārayet

त्रयाणां अपि चैतेषां गुणानां यः फलोदयः ।अग्र्यो मध्यो जघन्यश्च तं प्रवक्ष्याम्यशेषतः

trayāṇāṃ api caiteṣāṃ guṇānāṃ yaḥ phalodayaḥ |agryo madhyo jaghanyaśca taṃ pravakṣyāmyaśeṣataḥ

वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानं शौचं इन्द्रियनिग्रहः ।धर्मक्रियात्मचिन्ता च सात्त्विकं गुणलक्षणम्

vedābhyāsastapo jñānaṃ śaucaṃ indriyanigrahaḥ |dharmakriyātmacintā ca sāttvikaṃ guṇalakṣaṇam

आरम्भरुचिताधैर्यं असत्कार्यपरिग्रहः ।विषयोपसेवा चाजस्रं राजसं गुणलक्षणम्

ārambharucitādhairyaṃ asatkāryaparigrahaḥ |viṣayopasevā cājasraṃ rājasaṃ guṇalakṣaṇam

लोभः स्वप्नोऽधृतिः क्रौर्यं नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता ।याचिष्णुता प्रमादश्च तामसं गुणलक्षणम्

lobhaḥ svapno'dhṛtiḥ krauryaṃ nāstikyaṃ bhinnavṛttitā |yāciṣṇutā pramādaśca tāmasaṃ guṇalakṣaṇam

त्रयाणां अपि चैतेषां गुणानां त्रिषु तिष्ठताम् ।इदं सामासिकं ज्ञेयं क्रमशो गुणलक्षणम्

trayāṇāṃ api caiteṣāṃ guṇānāṃ triṣu tiṣṭhatām |idaṃ sāmāsikaṃ jñeyaṃ kramaśo guṇalakṣaṇam

यत्कर्म कृत्वा कुर्वंश्च करिष्यंश्चैव लज्जति ।तज्ज्ञेयं विदुषा सर्वं तामसं गुणलक्षणम्

yatkarma kṛtvā kurvaṃśca kariṣyaṃścaiva lajjati |tajjñeyaṃ viduṣā sarvaṃ tāmasaṃ guṇalakṣaṇam

येनास्मिन्कर्मना लोके ख्यातिं इच्छति पुष्कलाम् ।न च शोचत्यसंपत्तौ तद्विज्ञेयं तु राजसम्

yenāsminkarmanā loke khyātiṃ icchati puṣkalām |na ca śocatyasaṃpattau tadvijñeyaṃ tu rājasam

यत्सर्वेणेच्छति ज्ञातुं यन्न लज्जति चाचरन् ।येन तुष्यति चात्मास्य तत्सत्त्वगुणलक्षणम्

yatsarveṇecchati jñātuṃ yanna lajjati cācaran |yena tuṣyati cātmāsya tatsattvaguṇalakṣaṇam

तमसो लक्षणं कामो रजसस्त्वर्थ उच्यते ।सत्त्वस्य लक्षणं धर्मः श्रैष्ठ्यं एषां यथोत्तरम्

tamaso lakṣaṇaṃ kāmo rajasastvartha ucyate |sattvasya lakṣaṇaṃ dharmaḥ śraiṣṭhyaṃ eṣāṃ yathottaram

येन यस्तु गुणेनैषां संसरान्प्रतिपद्यते ।तान्समासेन वक्ष्यामि सर्वस्यास्य यथाक्रमम्

yena yastu guṇenaiṣāṃ saṃsarānpratipadyate |tānsamāsena vakṣyāmi sarvasyāsya yathākramam

देवत्वं सात्त्विका यान्ति मनुष्यत्वं च राजसाः ।तिर्यक्त्वं तामसा नित्यं इत्येषा त्रिविधा गतिः

devatvaṃ sāttvikā yānti manuṣyatvaṃ ca rājasāḥ |tiryaktvaṃ tāmasā nityaṃ ityeṣā trividhā gatiḥ

त्रिविधा त्रिविधैषा तु विज्ञेया गौणिकी गतिः ।अधमा मध्यमाग्र्या च कर्मविद्याविशेषतः

trividhā trividhaiṣā tu vijñeyā gauṇikī gatiḥ |adhamā madhyamāgryā ca karmavidyāviśeṣataḥ

स्थावराः कृमिकीटाश्च मत्स्याः सर्पाः सकच्छपाः ।पशवश्च मृगाश्चैव जघन्या तामसी गतिः

sthāvarāḥ kṛmikīṭāśca matsyāḥ sarpāḥ sakacchapāḥ |paśavaśca mṛgāścaiva jaghanyā tāmasī gatiḥ

हस्तिनश्च तुरङ्गाश्च शूद्रा म्लेच्छाश्च गर्हिताः ।सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च मध्यमा तामसी गतिः

hastinaśca turaṅgāśca śūdrā mlecchāśca garhitāḥ |siṃhā vyāghrā varāhāśca madhyamā tāmasī gatiḥ

चारणाश्च सुपर्णाश्च पुरुषाश्चैव दाम्भिकाः ।रक्षांसि च पिशाचाश्च तामसीषूत्तमा गतिः

cāraṇāśca suparṇāśca puruṣāścaiva dāmbhikāḥ |rakṣāṃsi ca piśācāśca tāmasīṣūttamā gatiḥ

झल्ला मल्ला नटाश्चैव पुरुषाः शस्त्रवृत्तयः ।द्यूतपानप्रसक्ताश्च जघन्या राजसी गतिः

jhallā mallā naṭāścaiva puruṣāḥ śastravṛttayaḥ |dyūtapānaprasaktāśca jaghanyā rājasī gatiḥ

राजानः क्षत्रियाश्चैव राज्ञां चैव पुरोहिताः ।वादयुद्धप्रधानाश्च मध्यमा राजसी गतिः

rājānaḥ kṣatriyāścaiva rājñāṃ caiva purohitāḥ |vādayuddhapradhānāśca madhyamā rājasī gatiḥ

गन्धर्वा गुह्यका यक्षा विबुधानुचराश्च ये ।तथैवाप्सरसः सर्वा राजसीषूत्तमा गतिः

gandharvā guhyakā yakṣā vibudhānucarāśca ye |tathaivāpsarasaḥ sarvā rājasīṣūttamā gatiḥ

तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका गणाः ।नक्षत्राणि च दैत्याश्च प्रथमा सात्त्विकी गतिः

tāpasā yatayo viprā ye ca vaimānikā gaṇāḥ |nakṣatrāṇi ca daityāśca prathamā sāttvikī gatiḥ

यज्वान ऋषयो देवा वेदा ज्योतींषि वत्सराः ।पितरश्चैव साध्याश्च द्वितीया सात्त्विकी गतिः

yajvāna ṛṣayo devā vedā jyotīṃṣi vatsarāḥ |pitaraścaiva sādhyāśca dvitīyā sāttvikī gatiḥ

ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्तं एव च ।उत्तमां सात्त्विकीं एतां गतिं आहुर्मनीषिणः

brahmā viśvasṛjo dharmo mahānavyaktaṃ eva ca |uttamāṃ sāttvikīṃ etāṃ gatiṃ āhurmanīṣiṇaḥ

एष सर्वः समुद्दिष्टस्त्रिप्रकारस्य कर्मणः ।त्रिविधस्त्रिविधः कृत्स्नः संसारः सार्वभौतिकः

eṣa sarvaḥ samuddiṣṭastriprakārasya karmaṇaḥ |trividhastrividhaḥ kṛtsnaḥ saṃsāraḥ sārvabhautikaḥ

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन धर्मस्यासेवनेन च ।पापान्संयान्ति संसारानविद्वांसो नराधमाः

indriyāṇāṃ prasaṅgena dharmasyāsevanena ca |pāpānsaṃyānti saṃsārānavidvāṃso narādhamāḥ

यां यां योनिं तु जीवोऽयं येन येनेह कर्मणा ।क्रमशो याति लोकेऽस्मिंस्तत्तत्सर्वं निबोधत

yāṃ yāṃ yoniṃ tu jīvo'yaṃ yena yeneha karmaṇā |kramaśo yāti loke'smiṃstattatsarvaṃ nibodhata

बहून्वर्षगणान्घोरान्नरकान्प्राप्य तत्क्षयात् ।संसारान्प्रतिपद्यन्ते महापातकिनस्त्विमान्

bahūnvarṣagaṇānghorānnarakānprāpya tatkṣayāt |saṃsārānpratipadyante mahāpātakinastvimān

श्वसूकरखरोष्ट्राणां गोऽजाविमृगपक्षिणाम् ।चण्डालपुक्कसानां च ब्रह्महा योनिं ऋच्छति

śvasūkarakharoṣṭrāṇāṃ go'jāvimṛgapakṣiṇām |caṇḍālapukkasānāṃ ca brahmahā yoniṃ ṛcchati

कृमिकीटपतङ्गानां विड्भुजां चैव पक्षिणाम् ।हिंस्राणां चैव सत्त्वानां सुरापो ब्राह्मणो व्रजेत्

kṛmikīṭapataṅgānāṃ viḍbhujāṃ caiva pakṣiṇām |hiṃsrāṇāṃ caiva sattvānāṃ surāpo brāhmaṇo vrajet

लूताहिसरटानां च तिरश्चां चाम्बुचारिणाम् ।हिंस्राणां च पिशाचानां स्तेनो विप्रः सहस्रशः

lūtāhisaraṭānāṃ ca tiraścāṃ cāmbucāriṇām |hiṃsrāṇāṃ ca piśācānāṃ steno vipraḥ sahasraśaḥ

तृणगुल्मलतानां च क्रव्यादां दंष्ट्रिणां अपि ।क्रूरकर्मकृतां चैव शतशो गुरुतल्पगः

tṛṇagulmalatānāṃ ca kravyādāṃ daṃṣṭriṇāṃ api |krūrakarmakṛtāṃ caiva śataśo gurutalpagaḥ

हिंस्रा भवन्ति क्रव्यादाः कृमयोऽमेध्यभक्षिणः ।परस्परादिनः स्तेनाः प्रेत्यान्त्यस्त्रीनिषेविणः

hiṃsrā bhavanti kravyādāḥ kṛmayo'medhyabhakṣiṇaḥ |parasparādinaḥ stenāḥ pretyāntyastrīniṣeviṇaḥ

संयोगं पतितैर्गत्वा परस्यैव च योषितम् ।अपहृत्य च विप्रस्वं भवति ब्रह्मराक्षसः

saṃyogaṃ patitairgatvā parasyaiva ca yoṣitam |apahṛtya ca viprasvaṃ bhavati brahmarākṣasaḥ

मणिमुक्ताप्रवालानि हृत्वा लोभेन मानवः ।विविधाणि च रत्नानि जायते हेमकर्तृषु

maṇimuktāpravālāni hṛtvā lobhena mānavaḥ |vividhāṇi ca ratnāni jāyate hemakartṛṣu

धान्यं हृत्वा भवत्याखुः कांस्यं हंसो जलं प्लवः ।मधु दंशः पयः काको रसं श्वा नकुलो घृतम्

dhānyaṃ hṛtvā bhavatyākhuḥ kāṃsyaṃ haṃso jalaṃ plavaḥ |madhu daṃśaḥ payaḥ kāko rasaṃ śvā nakulo ghṛtam

मांसं गृध्रो वपां मद्गुस्तैलं तैलपकः खगः ।चीरीवाकस्तु लवणं बलाका शकुनिर्दधि

māṃsaṃ gṛdhro vapāṃ madgustailaṃ tailapakaḥ khagaḥ |cīrīvākastu lavaṇaṃ balākā śakunirdadhi

कौशेयं तित्तिरिर्हृत्वा क्षौमं हृत्वा तु दर्दुरः ।कार्पासतान्तवं क्रौञ्चो गोधा गां वाग्गुदो गुडम्

kauśeyaṃ tittirirhṛtvā kṣaumaṃ hṛtvā tu darduraḥ |kārpāsatāntavaṃ krauñco godhā gāṃ vāggudo guḍam

छुच्छुन्दरिः शुभान्गन्धान्पत्रशाकं तु बर्हिणः ।श्वावित्कृतान्नं विविधं अकृतान्नं तु शल्यकः

chucchundariḥ śubhāngandhānpatraśākaṃ tu barhiṇaḥ |śvāvitkṛtānnaṃ vividhaṃ akṛtānnaṃ tu śalyakaḥ

बको भवति हृत्वाग्निं गृहकारी ह्युपस्करम् ।रक्तानि हृत्वा वासांसि जायते जीवजीवकः

bako bhavati hṛtvāgniṃ gṛhakārī hyupaskaram |raktāni hṛtvā vāsāṃsi jāyate jīvajīvakaḥ

वृको मृगेभं व्याघ्रोऽश्वं फलमूलं तु मर्कटः ।स्त्रीं ऋक्षः स्तोकको वारि यानान्युष्ट्रः पशूनजः

vṛko mṛgebhaṃ vyāghro'śvaṃ phalamūlaṃ tu markaṭaḥ |strīṃ ṛkṣaḥ stokako vāri yānānyuṣṭraḥ paśūnajaḥ

यद्वा तद्वा परद्रव्यं अपहृत्य बलान्नरः ।अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः

yadvā tadvā paradravyaṃ apahṛtya balānnaraḥ |avaśyaṃ yāti tiryaktvaṃ jagdhvā caivāhutaṃ haviḥ

स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन हृत्वा दोषं अवाप्नुयुः ।एतेषां एव जन्तूनां भार्यात्वं उपयान्ति ताः

striyo'pyetena kalpena hṛtvā doṣaṃ avāpnuyuḥ |eteṣāṃ eva jantūnāṃ bhāryātvaṃ upayānti tāḥ

स्वेभ्यः स्वेभ्यस्तु कर्मभ्यश्च्युता वर्णा ह्यनापदि ।पापान्संसृत्य संसारान्प्रेष्यतां यान्ति शत्रुषु

svebhyaḥ svebhyastu karmabhyaścyutā varṇā hyanāpadi |pāpānsaṃsṛtya saṃsārānpreṣyatāṃ yānti śatruṣu

वान्ताश्युल्कामुखः प्रेतो विप्रो धर्मात्स्वकाच्च्युतः ।अमेध्यकुणपाशी च क्षत्रियः कटपूतनः

vāntāśyulkāmukhaḥ preto vipro dharmātsvakāccyutaḥ |amedhyakuṇapāśī ca kṣatriyaḥ kaṭapūtanaḥ

मैत्राक्षज्योतिकः प्रेतो वैश्यो भवति पूयभुक् ।चैलाशकश्च भवति शूद्रो धर्मात्स्वकाच्च्युतः

maitrākṣajyotikaḥ preto vaiśyo bhavati pūyabhuk |cailāśakaśca bhavati śūdro dharmātsvakāccyutaḥ

यथा यथा निषेवन्ते विषयान्विषयात्मकाः ।तथा तथा कुशलता तेषां तेषूपजायते

yathā yathā niṣevante viṣayānviṣayātmakāḥ |tathā tathā kuśalatā teṣāṃ teṣūpajāyate

तेऽभ्यासात्कर्मणां तेषां पापानां अल्पबुद्धयः ।संप्राप्नुवन्ति दुःखानि तासु तास्विह योनिषु

te'bhyāsātkarmaṇāṃ teṣāṃ pāpānāṃ alpabuddhayaḥ |saṃprāpnuvanti duḥkhāni tāsu tāsviha yoniṣu

तामिस्रादिषु चोग्रेषु नरकेषु विवर्तनम् ।असिपत्रवनादीनि बन्धनछेदनानि च

tāmisrādiṣu cogreṣu narakeṣu vivartanam |asipatravanādīni bandhanachedanāni ca

विविधाश्चैव संपीडाः काकोलूकैश्च भक्षणम् ।करम्भवालुकातापान्कुम्भीपाकांश्च दारुणान्

vividhāścaiva saṃpīḍāḥ kākolūkaiśca bhakṣaṇam |karambhavālukātāpānkumbhīpākāṃśca dāruṇān

संभवांश्च वियोनीषु दुःखप्रायासु नित्यशः ।शीतातपाभिघातांश्च विविधानि भयानि च

saṃbhavāṃśca viyonīṣu duḥkhaprāyāsu nityaśaḥ |śītātapābhighātāṃśca vividhāni bhayāni ca

असकृद्गर्भवासेषु वासं जन्म च दारुणम् ।बन्धनानि च काष्ठानि परप्रेष्यत्वं एव च

asakṛdgarbhavāseṣu vāsaṃ janma ca dāruṇam |bandhanāni ca kāṣṭhāni parapreṣyatvaṃ eva ca

बन्धुप्रियवियोगांश्च संवासं चैव दुर्जनैः ।द्रव्यार्जनं च नाशं च मित्रामित्रस्य चार्जनम्

bandhupriyaviyogāṃśca saṃvāsaṃ caiva durjanaiḥ |dravyārjanaṃ ca nāśaṃ ca mitrāmitrasya cārjanam

जरां चैवाप्रतीकारां व्याधिभिश्चोपपीडनम् ।क्लेशांश्च विविधांस्तांस्तान्मृत्युं एव च दुर्जयम्

jarāṃ caivāpratīkārāṃ vyādhibhiścopapīḍanam |kleśāṃśca vividhāṃstāṃstānmṛtyuṃ eva ca durjayam

यादृशेन तु भावेन यद्यत्कर्म निषेवते ।तादृशेन शरीरेण तत्तत्फलं उपाश्नुते

yādṛśena tu bhāvena yadyatkarma niṣevate |tādṛśena śarīreṇa tattatphalaṃ upāśnute

एष सर्वः समुद्दिष्टः कर्मणां वः फलोदयः ।नैःश्रेयसकरं कर्म विप्रस्येदं निबोधत

eṣa sarvaḥ samuddiṣṭaḥ karmaṇāṃ vaḥ phalodayaḥ |naiḥśreyasakaraṃ karma viprasyedaṃ nibodhata

वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानं इन्द्रियाणां च संयमः ।अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परम्

vedābhyāsastapo jñānaṃ indriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ |ahiṃsā gurusevā ca niḥśreyasakaraṃ param

सर्वेषां अपि चैतेषां शुभानां इह कर्मणाम् ।किं चिच्छ्रेयस्करतरं कर्मोक्तं पुरुषं प्रति

sarveṣāṃ api caiteṣāṃ śubhānāṃ iha karmaṇām |kiṃ cicchreyaskarataraṃ karmoktaṃ puruṣaṃ prati

सर्वेषां अपि चैतेषां आत्मज्ञानं परं स्मृतम् ।तद्ध्यग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्यमृतं ततः

sarveṣāṃ api caiteṣāṃ ātmajñānaṃ paraṃ smṛtam |taddhyagryaṃ sarvavidyānāṃ prāpyate hyamṛtaṃ tataḥ

षण्णां एषां तु सर्वेषां कर्मणां प्रेत्य चेह च ।श्रेयस्करतरं ज्ञेयं सर्वदा कर्म वैदिकम्

ṣaṇṇāṃ eṣāṃ tu sarveṣāṃ karmaṇāṃ pretya ceha ca |śreyaskarataraṃ jñeyaṃ sarvadā karma vaidikam

वैदिके कर्मयोगे तु सर्वाण्येतान्यशेषतः ।अन्तर्भवन्ति क्रमशस्तस्मिंस्तस्मिन्क्रियाविधौ

vaidike karmayoge tu sarvāṇyetānyaśeṣataḥ |antarbhavanti kramaśastasmiṃstasminkriyāvidhau

सुखाभ्युदयिकं चैव नैःश्रेयसिकं एव च ।प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम्

sukhābhyudayikaṃ caiva naiḥśreyasikaṃ eva ca |pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam

इह चामुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म कीर्त्यते ।निष्कामं ज्ञातपूर्वं तु निवृत्तं उपदिश्यते

iha cāmutra vā kāmyaṃ pravṛttaṃ karma kīrtyate |niṣkāmaṃ jñātapūrvaṃ tu nivṛttaṃ upadiśyate

प्रवृत्तं कर्म संसेव्यं देवानां एति साम्यताम् ।निवृत्तं सेवमानस्तु भूतान्यत्येति पञ्च वै

pravṛttaṃ karma saṃsevyaṃ devānāṃ eti sāmyatām |nivṛttaṃ sevamānastu bhūtānyatyeti pañca vai

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यं अधिगच्छति

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |samaṃ paśyannātmayājī svārājyaṃ adhigacchati

यथोक्तान्यपि कर्माणि परिहाय द्विजोत्तमः ।आत्मज्ञाने शमे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान्

yathoktānyapi karmāṇi parihāya dvijottamaḥ |ātmajñāne śame ca syādvedābhyāse ca yatnavān

एतद्धि जन्मसाफल्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः ।प्राप्यैतत्कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा

etaddhi janmasāphalyaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ |prāpyaitatkṛtakṛtyo hi dvijo bhavati nānyathā

पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनम् ।अशक्यं चाप्रमेयं च वेदशास्त्रं इति स्थितिः

pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaścakṣuḥ sanātanam |aśakyaṃ cāprameyaṃ ca vedaśāstraṃ iti sthitiḥ

या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः ।सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः

yā vedabāhyāḥ smṛtayo yāśca kāśca kudṛṣṭayaḥ |sarvāstā niṣphalāḥ pretya tamoniṣṭhā hi tāḥ smṛtāḥ

उत्पद्यन्ते च्यवन्ते च यान्यतोऽन्यानि कानि चित् ।तान्यर्वाक्कालिकतया निष्फलान्यनृतानि च

utpadyante cyavante ca yānyato'nyāni kāni cit |tānyarvākkālikatayā niṣphalānyanṛtāni ca

चातुर्वर्ण्यं त्रयो लोकाश्चत्वारश्चाश्रमाः पृथक् ।भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं वेदात्प्रसिध्यति

cāturvarṇyaṃ trayo lokāścatvāraścāśramāḥ pṛthak |bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvaṃ vedātprasidhyati

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।वेदादेव प्रसूयन्ते प्रसूतिर्गुणकर्मतः

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ |vedādeva prasūyante prasūtirguṇakarmataḥ

बिभर्ति सर्वभूतानि वेदशास्त्रं सनातनम् ।तस्मादेतत्परं मन्ये यज्जन्तोरस्य साधनम्

bibharti sarvabhūtāni vedaśāstraṃ sanātanam |tasmādetatparaṃ manye yajjantorasya sādhanam

सेनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वं एव च ।सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति

senāpatyaṃ ca rājyaṃ ca daṇḍanetṛtvaṃ eva ca |sarvalokādhipatyaṃ ca vedaśāstravidarhati

यथा जातबलो वह्निर्दहत्यार्द्रानपि द्रुमान् ।तथा दहति वेदज्ञः कर्मजं दोषं आत्मनः

yathā jātabalo vahnirdahatyārdrānapi drumān |tathā dahati vedajñaḥ karmajaṃ doṣaṃ ātmanaḥ

वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन् ।इहैव लोके तिष्ठन्स ब्रह्मभूयाय कल्पते

vedaśāstrārthatattvajño yatra tatrāśrame vasan |ihaiva loke tiṣṭhansa brahmabhūyāya kalpate

अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः ।धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः

ajñebhyo granthinaḥ śreṣṭhā granthibhyo dhāriṇo varāḥ |dhāribhyo jñāninaḥ śreṣṭhā jñānibhyo vyavasāyinaḥ

तपो विद्या च विप्रस्य निःश्रेयसकरं परम् ।तपसा किल्बिषं हन्ति विद्ययामृतं अश्नुते

tapo vidyā ca viprasya niḥśreyasakaraṃ param |tapasā kilbiṣaṃ hanti vidyayāmṛtaṃ aśnute

प्रत्यक्षं चानुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् ।त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिं अभीप्सता

pratyakṣaṃ cānumānaṃ ca śāstraṃ ca vividhāgamam |trayaṃ suviditaṃ kāryaṃ dharmaśuddhiṃ abhīpsatā

आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना ।यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्मं वेद नेतरः

ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā |yastarkeṇānusaṃdhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ

नैःश्रेयसं इदं कर्म यथोदितं अशेषतः ।मानवस्यास्य शास्त्रस्य रहस्यं उपदिश्यते

naiḥśreyasaṃ idaṃ karma yathoditaṃ aśeṣataḥ |mānavasyāsya śāstrasya rahasyaṃ upadiśyate

अनाम्नातेषु धर्मेषु कथं स्यादिति चेद्भवेत् ।यं शिष्टा ब्राह्मणा ब्रूयुः स धर्मः स्यादशङ्कितः

anāmnāteṣu dharmeṣu kathaṃ syāditi cedbhavet |yaṃ śiṣṭā brāhmaṇā brūyuḥ sa dharmaḥ syādaśaṅkitaḥ

धर्मेणाधिगतो यैस्तु वेदः सपरिबृंहणः ।ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः

dharmeṇādhigato yaistu vedaḥ saparibṛṃhaṇaḥ |te śiṣṭā brāhmaṇā jñeyāḥ śrutipratyakṣahetavaḥ

दशावरा वा परिषद्यं धर्मं परिकल्पयेत् ।त्र्यवरा वापि वृत्तस्था तं धर्मं न विचालयेत्

daśāvarā vā pariṣadyaṃ dharmaṃ parikalpayet |tryavarā vāpi vṛttasthā taṃ dharmaṃ na vicālayet

त्रैविद्यो हेतुकस्तर्की नैरुक्तो धर्मपाठकः ।त्रयश्चाश्रमिणः पूर्वे परिषत्स्याद्दशावरा

traividyo hetukastarkī nairukto dharmapāṭhakaḥ |trayaścāśramiṇaḥ pūrve pariṣatsyāddaśāvarā

ऋग्वेदविद्यजुर्विच्च सामवेदविदेव च ।त्र्यवरा परिषज्ज्ञेया धर्मसंशयनिर्णये

ṛgvedavidyajurvicca sāmavedavideva ca |tryavarā pariṣajjñeyā dharmasaṃśayanirṇaye

एकोऽपि वेदविद्धर्मं यं व्यवस्येद्द्विजोत्तमः ।स विज्ञेयः परो धर्मो नाज्ञानां उदितोऽयुतैः

eko'pi vedaviddharmaṃ yaṃ vyavasyeddvijottamaḥ |sa vijñeyaḥ paro dharmo nājñānāṃ udito'yutaiḥ

अव्रतानां अमन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् ।सहस्रशः समेतानां परिषत्त्वं न विद्यते

avratānāṃ amantrāṇāṃ jātimātropajīvinām |sahasraśaḥ sametānāṃ pariṣattvaṃ na vidyate

यं वदन्ति तमोभूता मूर्खा धर्मं अतद्विदः ।तत्पापं शतधा भूत्वा तद्वक्तॄननुगच्छति

yaṃ vadanti tamobhūtā mūrkhā dharmaṃ atadvidaḥ |tatpāpaṃ śatadhā bhūtvā tadvaktṝnanugacchati

एतद्वोऽभिहितं सर्वं निःश्रेयसकरं परम् ।अस्मादप्रच्युतो विप्रः प्राप्नोति परमां गतिम्

etadvo'bhihitaṃ sarvaṃ niḥśreyasakaraṃ param |asmādapracyuto vipraḥ prāpnoti paramāṃ gatim

एवं स भगवान्देवो लोकानां हितकाम्यया ।धर्मस्य परमं गुह्यं ममेदं सर्वं उक्तवान्

evaṃ sa bhagavāndevo lokānāṃ hitakāmyayā |dharmasya paramaṃ guhyaṃ mamedaṃ sarvaṃ uktavān

सर्वं आत्मनि संपश्येत्सच्चासच्च समाहितः ।सर्वं ह्यात्मनि संपश्यन्नाधर्मे कुरुते मनः

sarvaṃ ātmani saṃpaśyetsaccāsacca samāhitaḥ |sarvaṃ hyātmani saṃpaśyannādharme kurute manaḥ

आत्मैव देवताः सर्वाः सर्वं आत्मन्यवस्थितम् ।आत्मा हि जनयत्येषां कर्मयोगं शरीरिणाम्

ātmaiva devatāḥ sarvāḥ sarvaṃ ātmanyavasthitam |ātmā hi janayatyeṣāṃ karmayogaṃ śarīriṇām

खं संनिवेशयेत्खेषु चेष्टनस्पर्शनेऽनिलम् ।पक्तिदृष्ट्योः परं तेजः स्नेहेऽपो गां च मूर्तिषु

khaṃ saṃniveśayetkheṣu ceṣṭanasparśane'nilam |paktidṛṣṭyoḥ paraṃ tejaḥ snehe'po gāṃ ca mūrtiṣu

मनसीन्दुं दिशः श्रोत्रे क्रान्ते विष्णुं बले हरम् ।वाच्यग्निं मित्रं उत्सर्गे प्रजने च प्रजापतिम्

manasīnduṃ diśaḥ śrotre krānte viṣṇuṃ bale haram |vācyagniṃ mitraṃ utsarge prajane ca prajāpatim

प्रशासितारं सर्वेषां अणीयांसं अणोरपि ।रुक्माभं स्वप्नधीगम्यं विद्यात्तं पुरुषं परम्

praśāsitāraṃ sarveṣāṃ aṇīyāṃsaṃ aṇorapi |rukmābhaṃ svapnadhīgamyaṃ vidyāttaṃ puruṣaṃ param

एतं एके वदन्त्यग्निं मनुं अन्ये प्रजापतिम् ।इन्द्रं एके परे प्राणं अपरे ब्रह्म शाश्वतम्

etaṃ eke vadantyagniṃ manuṃ anye prajāpatim |indraṃ eke pare prāṇaṃ apare brahma śāśvatam

एष सर्वाणि भूतानि पञ्चभिर्व्याप्य मूर्तिभिः ।जन्मवृद्धिक्षयैर्नित्यं संसारयति चक्रवत्

eṣa sarvāṇi bhūtāni pañcabhirvyāpya mūrtibhiḥ |janmavṛddhikṣayairnityaṃ saṃsārayati cakravat

एवं यः सर्वभूतेषु पश्यत्यात्मानं आत्मना ।स सर्वसमतां एत्य ब्रह्माभ्येति परं पदम्

evaṃ yaḥ sarvabhūteṣu paśyatyātmānaṃ ātmanā |sa sarvasamatāṃ etya brahmābhyeti paraṃ padam

इत्येतन्मानवं शास्त्रं भृगुप्रोक्तं पठन्द्विजः ।भवत्याचारवान्नित्यं यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्

ityetanmānavaṃ śāstraṃ bhṛguproktaṃ paṭhandvijaḥ |bhavatyācāravānnityaṃ yatheṣṭāṃ prāpnuyādgatim