Adhyaya 11: Penances and Expiations

सान्तानिकं यक्ष्यमाणं अध्वगं सार्ववेदसम् ।गुर्वर्थं पितृमात्रर्थं स्वाध्यायार्थ्युपतापिनः

sāntānikaṃ yakṣyamāṇaṃ adhvagaṃ sārvavedasam |gurvarthaṃ pitṛmātrarthaṃ svādhyāyārthyupatāpinaḥ

न वै तान्स्नातकान्विद्याद्ब्राह्मणान्धर्मभिक्षुकान् ।निःस्वेभ्यो देयं एतेभ्यो दानं विद्याविशेषतः

na vai tānsnātakānvidyādbrāhmaṇāndharmabhikṣukān |niḥsvebhyo deyaṃ etebhyo dānaṃ vidyāviśeṣataḥ

एतेभ्यो हि द्विजाग्र्येभ्यो देयं अन्नं सदक्षिणम् ।इतरेभ्यो बहिर्वेदि कृतान्नं देयं उच्यते

etebhyo hi dvijāgryebhyo deyaṃ annaṃ sadakṣiṇam |itarebhyo bahirvedi kṛtānnaṃ deyaṃ ucyate

सर्वरत्नानि राजा तु यथार्हं प्रतिपादयेत् ।ब्राह्मणान्वेदविदुषो यज्ञार्थं चैव दक्षिणाम्

sarvaratnāni rājā tu yathārhaṃ pratipādayet |brāhmaṇānvedaviduṣo yajñārthaṃ caiva dakṣiṇām

कृतदारोऽपरान्दारान्भिक्षित्वा योऽधिगच्छति ।रतिमात्रं फलं तस्य द्रव्यदातुस्तु संततिः

kṛtadāro'parāndārānbhikṣitvā yo'dhigacchati |ratimātraṃ phalaṃ tasya dravyadātustu saṃtatiḥ

धनानि तु यथाशक्ति विप्रेषु प्रतिपादयेत् ।वेदवित्सु विविक्तेषु प्रेत्य स्वर्गं समश्नुते

dhanāni tu yathāśakti vipreṣu pratipādayet |vedavitsu vivikteṣu pretya svargaṃ samaśnute

यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये ।अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुं अर्हति

yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye |adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātuṃ arhati

अतः स्वल्पीयसि द्रव्ये यः सोमं पिबति द्विजः ।स पीतसोमपूर्वोऽपि न तस्याप्नोति तत्फलम्

ataḥ svalpīyasi dravye yaḥ somaṃ pibati dvijaḥ |sa pītasomapūrvo'pi na tasyāpnoti tatphalam

शक्तः परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि ।मध्वापातो विषास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः

śaktaḥ parajane dātā svajane duḥkhajīvini |madhvāpāto viṣāsvādaḥ sa dharmapratirūpakaḥ

भृत्यानां उपरोधेन यत्करोत्यौर्ध्वदेहिकम् ।तद्भवत्यसुखोदर्कं जीवतश्च मृतस्य च

bhṛtyānāṃ uparodhena yatkarotyaurdhvadehikam |tadbhavatyasukhodarkaṃ jīvataśca mṛtasya ca

यज्ञश्चेत्प्रतिरुद्धः स्यादेकेनाङ्गेन यज्वनः ।ब्राह्मणस्य विशेषेन धार्मिके सति राजनि

yajñaścetpratiruddhaḥ syādekenāṅgena yajvanaḥ |brāhmaṇasya viśeṣena dhārmike sati rājani

यो वैश्यः स्याद्बहुपशुर्हीनक्रतुरसोमपः ।कुटुम्बात्तस्य तद्द्रव्यं आहरेद्यज्ञसिद्धये

yo vaiśyaḥ syādbahupaśurhīnakraturasomapaḥ |kuṭumbāttasya taddravyaṃ āharedyajñasiddhaye

आहरेत्त्रीणि वा द्वे वा कामं शूद्रस्य वेश्मनः ।न हि शूद्रस्य यज्ञेषु कश्चिदस्ति परिग्रहः

āharettrīṇi vā dve vā kāmaṃ śūdrasya veśmanaḥ |na hi śūdrasya yajñeṣu kaścidasti parigrahaḥ

योऽनाहिताग्निः शतगुरयज्वा च सहस्रगुः ।तयोरपि कुटुम्बाभ्यां आहरेदविचारयन्

yo'nāhitāgniḥ śatagurayajvā ca sahasraguḥ |tayorapi kuṭumbābhyāṃ āharedavicārayan

आदाननित्याच्चादातुराहरेदप्रयच्छतः ।तथा यशोऽस्य प्रथते धर्मश्चैव प्रवर्धते

ādānanityāccādāturāharedaprayacchataḥ |tathā yaśo'sya prathate dharmaścaiva pravardhate

तथाऐव सप्तमे भक्ते भक्तानि षडनश्नता ।अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः

tathāaiva saptame bhakte bhaktāni ṣaḍanaśnatā |aśvastanavidhānena hartavyaṃ hīnakarmaṇaḥ

खलात्क्षेत्रादगाराद्वा यतो वाप्युपलभ्यते ।आख्यातव्यं तु तत्तस्मै पृच्छते यदि पृच्छति

khalātkṣetrādagārādvā yato vāpyupalabhyate |ākhyātavyaṃ tu tattasmai pṛcchate yadi pṛcchati

ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यं क्षत्रियेण कदा चन ।दस्युनिष्क्रिययोस्तु स्वं अजीवन्हर्तुं अर्हति

brāhmaṇasvaṃ na hartavyaṃ kṣatriyeṇa kadā cana |dasyuniṣkriyayostu svaṃ ajīvanhartuṃ arhati

योऽसाधुभ्योऽर्थं आदाय साधुभ्यः संप्रयच्छति ।स कृत्वा प्लवं आत्मानं संतारयति तावुभौ

yo'sādhubhyo'rthaṃ ādāya sādhubhyaḥ saṃprayacchati |sa kṛtvā plavaṃ ātmānaṃ saṃtārayati tāvubhau

यद्धनं यज्ञशीलानां देवस्वं तद्विदुर्बुधाः ।अयज्वनां तु यद्वित्तं आसुरस्वं तदुच्यते

yaddhanaṃ yajñaśīlānāṃ devasvaṃ tadvidurbudhāḥ |ayajvanāṃ tu yadvittaṃ āsurasvaṃ taducyate

न तस्मिन्धारयेद्दण्डं धार्मिकः पृथिवीपतिः ।क्षत्रियस्य हि बालिश्याद्ब्राह्मणः सीदति क्षुधा

na tasmindhārayeddaṇḍaṃ dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ |kṣatriyasya hi bāliśyādbrāhmaṇaḥ sīdati kṣudhā

तस्य भृत्यजनं ज्ञात्वा स्वकुटुम्बान्महीपतिः ।श्रुतशीले च विज्ञाय वृत्तिं धर्म्यां प्रकल्पयेत्

tasya bhṛtyajanaṃ jñātvā svakuṭumbānmahīpatiḥ |śrutaśīle ca vijñāya vṛttiṃ dharmyāṃ prakalpayet

कल्पयित्वास्य वृत्तिं च रक्षेदेनं समन्ततः ।राजा हि धर्मषड्भागं तस्मात्प्राप्नोति रक्षितात्

kalpayitvāsya vṛttiṃ ca rakṣedenaṃ samantataḥ |rājā hi dharmaṣaḍbhāgaṃ tasmātprāpnoti rakṣitāt

न यज्ञार्थं धनं शूद्राद्विप्रो भिक्षेत कर्हि चित् ।यजमानो हि भिक्षित्वा चण्डालः प्रेत्य जायते

na yajñārthaṃ dhanaṃ śūdrādvipro bhikṣeta karhi cit |yajamāno hi bhikṣitvā caṇḍālaḥ pretya jāyate

याज्ञार्थं अर्थं भिक्षित्वा यो न सर्वं प्रयच्छति ।स याति भासतां विप्रः काकतां वा शतं समाः

yājñārthaṃ arthaṃ bhikṣitvā yo na sarvaṃ prayacchati |sa yāti bhāsatāṃ vipraḥ kākatāṃ vā śataṃ samāḥ

देवस्वं ब्राह्मणस्वं वा लोभेनोपहिनस्ति यः ।स पापात्मा परे लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति

devasvaṃ brāhmaṇasvaṃ vā lobhenopahinasti yaḥ |sa pāpātmā pare loke gṛdhrocchiṣṭena jīvati

इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेदब्दपर्यये ।क्ल्प्तानां पशुसोमानां निष्कृत्यर्थं असंभवे

iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvapedabdaparyaye |klptānāṃ paśusomānāṃ niṣkṛtyarthaṃ asaṃbhave

आपत्कल्पेन यो धर्मं कुरुतेऽनापदि द्विजः ।स नाप्नोति फलं तस्य परत्रेति विचारितम्

āpatkalpena yo dharmaṃ kurute'nāpadi dvijaḥ |sa nāpnoti phalaṃ tasya paratreti vicāritam

विश्वैश्च देवैः साध्यैश्च ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः ।आपत्सु मरणाद्भीतैर्विधेः प्रतिनिधिः कृतः

viśvaiśca devaiḥ sādhyaiśca brāhmaṇaiśca maharṣibhiḥ |āpatsu maraṇādbhītairvidheḥ pratinidhiḥ kṛtaḥ

प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते ।न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम्

prabhuḥ prathamakalpasya yo'nukalpena vartate |na sāṃparāyikaṃ tasya durmatervidyate phalam

न ब्राह्मणो वेदयेत किं चिद्राजनि धर्मवित् ।स्ववीर्येणैव ताञ् शिष्यान्मानवानपकारिणः

na brāhmaṇo vedayeta kiṃ cidrājani dharmavit |svavīryeṇaiva tāñ śiṣyānmānavānapakāriṇaḥ

स्ववीर्याद्राजवीर्याच्च स्ववीर्यं बलवत्तरम् ।तस्मात्स्वेनैव वीर्येण निगृह्णीयादरीन्द्विजः

svavīryādrājavīryācca svavīryaṃ balavattaram |tasmātsvenaiva vīryeṇa nigṛhṇīyādarīndvijaḥ

श्रुतीरथर्वाङ्गिरसीः कुर्यादित्यविचारयन् ।वाक्शस्त्रं वै ब्राह्मणस्य तेन हन्यादरीन्द्विजः

śrutīratharvāṅgirasīḥ kuryādityavicārayan |vākśastraṃ vai brāhmaṇasya tena hanyādarīndvijaḥ

क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापदं आत्मनः ।धनेन वैश्यशूद्रौ तु जपहोमैर्द्विजोत्तमः

kṣatriyo bāhuvīryeṇa taredāpadaṃ ātmanaḥ |dhanena vaiśyaśūdrau tu japahomairdvijottamaḥ

विधाता शासिता वक्ता मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।तस्मै नाकुशलं ब्रूयान्न शुष्कां गिरं ईरयेत्

vidhātā śāsitā vaktā maitro brāhmaṇa ucyate |tasmai nākuśalaṃ brūyānna śuṣkāṃ giraṃ īrayet

न वै कन्या न युवतिर्नाल्पविद्यो न बालिशः ।होता स्यादग्निहोत्रस्य नार्तो नासंस्कृतस्तथा

na vai kanyā na yuvatirnālpavidyo na bāliśaḥ |hotā syādagnihotrasya nārto nāsaṃskṛtastathā

नरके हि पतन्त्येते जुह्वन्तः स च यस्य तत् ।तस्माद्वैतानकुशलो होता स्याद्वेदपारगः

narake hi patantyete juhvantaḥ sa ca yasya tat |tasmādvaitānakuśalo hotā syādvedapāragaḥ

प्राजापत्यं अदत्त्वाश्वं अग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् ।अनाहिताग्निर्भवति ब्राह्मणो विभवे सति

prājāpatyaṃ adattvāśvaṃ agnyādheyasya dakṣiṇām |anāhitāgnirbhavati brāhmaṇo vibhave sati

पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।न त्वल्पदक्षिणैर्यज्ञैर्यजेतेह कथं चन

puṇyānyanyāni kurvīta śraddadhāno jitendriyaḥ |na tvalpadakṣiṇairyajñairyajeteha kathaṃ cana

इन्द्रियाणि यशः स्वर्गं आयुः कीर्तिं प्रजाः पशून् ।हन्त्यल्पदक्षिणो यज्ञस्तस्मान्नाल्पधनो यजेत्

indriyāṇi yaśaḥ svargaṃ āyuḥ kīrtiṃ prajāḥ paśūn |hantyalpadakṣiṇo yajñastasmānnālpadhano yajet

अग्निहोत्र्यपविध्याग्नीन्ब्राह्मणः कामकारतः ।चान्द्रायणं चरेन्मासं वीरहत्यासमं हि तत्

agnihotryapavidhyāgnīnbrāhmaṇaḥ kāmakārataḥ |cāndrāyaṇaṃ carenmāsaṃ vīrahatyāsamaṃ hi tat

ये शूद्रादधिगम्यार्थं अग्निहोत्रं उपासते ।ऋत्विजस्ते हि शूद्राणां ब्रह्मवादिषु गर्हिताः

ye śūdrādadhigamyārthaṃ agnihotraṃ upāsate |ṛtvijaste hi śūdrāṇāṃ brahmavādiṣu garhitāḥ

तेषां सततं अज्ञानां वृषलाग्न्युपसेविनाम् ।पदा मस्तकं आक्रम्य दाता दुर्गाणि संतरेत्

teṣāṃ satataṃ ajñānāṃ vṛṣalāgnyupasevinām |padā mastakaṃ ākramya dātā durgāṇi saṃtaret

अकुर्वन्विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् ।प्रसक्तश्चेन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्तीयते नरः

akurvanvihitaṃ karma ninditaṃ ca samācaran |prasaktaścendriyārtheṣu prāyaścittīyate naraḥ

अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः ।कामकारकृतेऽप्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात्

akāmataḥ kṛte pāpe prāyaścittaṃ vidurbudhāḥ |kāmakārakṛte'pyāhureke śrutinidarśanāt

अकामतः कृतं पापं वेदाभ्यासेन शुध्यति ।कामतस्तु कृतं मोहात्प्रायश्चित्तैः पृथग्विधैः

akāmataḥ kṛtaṃ pāpaṃ vedābhyāsena śudhyati |kāmatastu kṛtaṃ mohātprāyaścittaiḥ pṛthagvidhaiḥ

प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य दैवात्पूर्वकृतेन वा ।न संसर्गं व्रजेत्सद्भिः प्रायश्चित्तेऽकृते द्विजः

prāyaścittīyatāṃ prāpya daivātpūrvakṛtena vā |na saṃsargaṃ vrajetsadbhiḥ prāyaścitte'kṛte dvijaḥ

इह दुश्चरितैः के चित्के चित्पूर्वकृतैस्तथा ।प्राप्नुवन्ति दुरात्मानो नरा रूपविपर्ययम्

iha duścaritaiḥ ke citke citpūrvakṛtaistathā |prāpnuvanti durātmāno narā rūpaviparyayam

सुवर्णचौरः कौनख्यं सुरापः श्यावदन्तताम् ।ब्रह्महा क्षयरोगित्वं दौश्चर्म्यं गुरुतल्पगः

suvarṇacauraḥ kaunakhyaṃ surāpaḥ śyāvadantatām |brahmahā kṣayarogitvaṃ dauścarmyaṃ gurutalpagaḥ

पिशुनः पौतिनासिक्यं सूचकः पूतिवक्त्रताम् ।धान्यचौरोऽङ्गहीनत्वं आतिरैक्यं तु मिश्रकः

piśunaḥ pautināsikyaṃ sūcakaḥ pūtivaktratām |dhānyacauro'ṅgahīnatvaṃ ātiraikyaṃ tu miśrakaḥ

अन्नहर्तामयावित्वं मौक्यं वागपहारकः ।वस्त्रापहारकः श्वैत्र्यं पङ्गुतां अश्वहारकः

annahartāmayāvitvaṃ maukyaṃ vāgapahārakaḥ |vastrāpahārakaḥ śvaitryaṃ paṅgutāṃ aśvahārakaḥ

एवं कर्मविशेषेण जायन्ते सद्विगर्हिताः ।जडमूकान्धबधिरा विकृताकृतयस्तथा

evaṃ karmaviśeṣeṇa jāyante sadvigarhitāḥ |jaḍamūkāndhabadhirā vikṛtākṛtayastathā

चरितव्यं अतो नित्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये ।निन्द्यैर्हि लक्षणैर्युक्ता जायन्तेऽनिष्कृतैनसः

caritavyaṃ ato nityaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye |nindyairhi lakṣaṇairyuktā jāyante'niṣkṛtainasaḥ

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ।महान्ति पातकान्याहुः संसर्गश्चापि तैः सह

brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamaḥ |mahānti pātakānyāhuḥ saṃsargaścāpi taiḥ saha

अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् ।गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया

anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam |guroścālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā

ब्रह्मोज्झता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहृद्वधः ।गर्हितानाद्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि षट्

brahmojjhatā vedanindā kauṭasākṣyaṃ suhṛdvadhaḥ |garhitānādyayorjagdhiḥ surāpānasamāni ṣaṭ

निक्षेपस्यापहरणं नराश्वरजतस्य च ।भूमिवज्रमणीनां च रुक्मस्तेयसमं स्मृतम्

nikṣepasyāpaharaṇaṃ narāśvarajatasya ca |bhūmivajramaṇīnāṃ ca rukmasteyasamaṃ smṛtam

रेतःसेकः स्वयोनीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च ।सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः

retaḥsekaḥ svayonīṣu kumārīṣvantyajāsu ca |sakhyuḥ putrasya ca strīṣu gurutalpasamaṃ viduḥ

गोवधोऽयाज्यसंयाज्यं पारदार्यात्मविक्रयः ।गुरुमातृपितृत्यागः स्वाध्यायाग्न्योः सुतस्य च

govadho'yājyasaṃyājyaṃ pāradāryātmavikrayaḥ |gurumātṛpitṛtyāgaḥ svādhyāyāgnyoḥ sutasya ca

परिवित्तितानुजेऽनूढे परिवेदनं एव च ।तयोर्दानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनम्

parivittitānuje'nūḍhe parivedanaṃ eva ca |tayordānaṃ ca kanyāyāstayoreva ca yājanam

कन्याया दूषणं चैव वार्धुष्यं व्रतलोपनम् ।तडागारामदाराणां अपत्यस्य च विक्रयः

kanyāyā dūṣaṇaṃ caiva vārdhuṣyaṃ vratalopanam |taḍāgārāmadārāṇāṃ apatyasya ca vikrayaḥ

व्रात्यता बान्धवत्यागो भृत्याध्यापनं एव च ।भृत्या चाध्ययनादानं अपण्यानां च विक्रयः

vrātyatā bāndhavatyāgo bhṛtyādhyāpanaṃ eva ca |bhṛtyā cādhyayanādānaṃ apaṇyānāṃ ca vikrayaḥ

सर्वाकारेष्वधीकारो महायन्त्रप्रवर्तनम् ।हिंसौषधीनां स्त्र्याजीवोऽभिचारो मूलकर्म च

sarvākāreṣvadhīkāro mahāyantrapravartanam |hiṃsauṣadhīnāṃ stryājīvo'bhicāro mūlakarma ca

इन्धनार्थं अशुष्काणां द्रुमाणां अवपातनम् ।आत्मार्थं च क्रियारम्भो निन्दितान्नादनं तथा

indhanārthaṃ aśuṣkāṇāṃ drumāṇāṃ avapātanam |ātmārthaṃ ca kriyārambho ninditānnādanaṃ tathā

अनाहिताग्निता स्तेयं ऋणानां अनपक्रिया ।असच्छाष्ट्राधिगमनं कौशीलव्यस्य च क्रिया

anāhitāgnitā steyaṃ ṛṇānāṃ anapakriyā |asacchāṣṭrādhigamanaṃ kauśīlavyasya ca kriyā

धान्यकुप्यपशुस्तेयं मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ।स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रवधो नास्तिक्यं चोपपातकम्

dhānyakupyapaśusteyaṃ madyapastrīniṣevaṇam |strīśūdraviṭkṣatravadho nāstikyaṃ copapātakam

ब्राह्मणस्य रुजः कृत्वा घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः ।जैह्म्यं च मैथुनं पुंसि जातिभ्रंशकरं स्मृतम्

brāhmaṇasya rujaḥ kṛtvā ghrātiraghreyamadyayoḥ |jaihmyaṃ ca maithunaṃ puṃsi jātibhraṃśakaraṃ smṛtam

खराश्वोष्ट्रमृगेभानां अजाविकवधस्तथा ।संकरीकरणं ज्ञेयं मीनाहिमहिषस्य च

kharāśvoṣṭramṛgebhānāṃ ajāvikavadhastathā |saṃkarīkaraṇaṃ jñeyaṃ mīnāhimahiṣasya ca

निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् ।अपात्रीकरणं ज्ञेयं असत्यस्य च भाषणम्

ninditebhyo dhanādānaṃ vāṇijyaṃ śūdrasevanam |apātrīkaraṇaṃ jñeyaṃ asatyasya ca bhāṣaṇam

कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनम् ।फलैधःकुसुमस्तेयं अधैर्यं च मलावहम्

kṛmikīṭavayohatyā madyānugatabhojanam |phalaidhaḥkusumasteyaṃ adhairyaṃ ca malāvaham

एतान्येनांसि सर्वाणि यथोक्तानि पृथक्पृथक् ।यैर्यैर्व्रतैरपोह्यन्ते तानि सम्यङ्निबोधत

etānyenāṃsi sarvāṇi yathoktāni pṛthakpṛthak |yairyairvratairapohyante tāni samyaṅnibodhata

ब्रह्महा द्वादश समाः कुटीं कृत्वा वने वसेत् ।भैक्षाश्यात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरो ध्वजम्

brahmahā dvādaśa samāḥ kuṭīṃ kṛtvā vane vaset |bhaikṣāśyātmaviśuddhyarthaṃ kṛtvā śavaśiro dhvajam

लक्ष्यं शस्त्रभृतां वा स्याद्विदुषां इच्छयात्मनः ।प्रास्येदात्मानं अग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्शिराः

lakṣyaṃ śastrabhṛtāṃ vā syādviduṣāṃ icchayātmanaḥ |prāsyedātmānaṃ agnau vā samiddhe triravākśirāḥ

यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा ।अभिजिद्विश्वजिद्भ्यां वा त्रिवृताग्निष्टुतापि वा

yajeta vāśvamedhena svarjitā gosavena vā |abhijidviśvajidbhyāṃ vā trivṛtāgniṣṭutāpi vā

जपन्वान्यतमं वेदं योजनानां शतं व्रजेत् ।ब्रह्महत्यापनोदाय मितभुङ्नियतेन्द्रियः

japanvānyatamaṃ vedaṃ yojanānāṃ śataṃ vrajet |brahmahatyāpanodāya mitabhuṅniyatendriyaḥ

सर्वस्वं वेदविदुषे ब्राह्मणायोपपादयेत् ।धनं हि जीवनायालं गृहं वा सपरिच्छदम्

sarvasvaṃ vedaviduṣe brāhmaṇāyopapādayet |dhanaṃ hi jīvanāyālaṃ gṛhaṃ vā saparicchadam

हविष्यभुग्वानुसरेत्प्रतिस्रोतः सरस्वतीम् ।जपेद्वा नियताहारस्त्रिर्वै वेदस्य संहिताम्

haviṣyabhugvānusaretpratisrotaḥ sarasvatīm |japedvā niyatāhārastrirvai vedasya saṃhitām

कृतवापनो निवसेद्ग्रामान्ते गोव्रजेऽपि वा ।आश्रमे वृक्षमूले वा गोब्राह्मणहिते रतः

kṛtavāpano nivasedgrāmānte govraje'pi vā |āśrame vṛkṣamūle vā gobrāhmaṇahite rataḥ

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सद्यः प्राणान्परित्यजेत् ।मुच्यते ब्रह्महत्याया गोप्ता गोर्ब्राह्मणस्य च

brāhmaṇārthe gavārthe vā sadyaḥ prāṇānparityajet |mucyate brahmahatyāyā goptā gorbrāhmaṇasya ca

त्रिवारं प्रतिरोद्धा वा सर्वस्वं अवजित्य वा ।विप्रस्य तन्निमित्ते वा प्राणालाभे विमुच्यते

trivāraṃ pratiroddhā vā sarvasvaṃ avajitya vā |viprasya tannimitte vā prāṇālābhe vimucyate

एवं दृढव्रतो नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः ।समाप्ते द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति

evaṃ dṛḍhavrato nityaṃ brahmacārī samāhitaḥ |samāpte dvādaśe varṣe brahmahatyāṃ vyapohati

शिष्ट्वा वा भूमिदेवानां नरदेवसमागमे ।स्वं एनोऽवभृथस्नातो हयमेधे विमुच्यते

śiṣṭvā vā bhūmidevānāṃ naradevasamāgame |svaṃ eno'vabhṛthasnāto hayamedhe vimucyate

धर्मस्य ब्राह्मणो मूलं अग्रं राजन्य उच्यते ।तस्मात्समागमे तेषां एनो विख्याप्य शुध्यति

dharmasya brāhmaṇo mūlaṃ agraṃ rājanya ucyate |tasmātsamāgame teṣāṃ eno vikhyāpya śudhyati

ब्रह्मणः संभवेनैव देवानां अपि दैवतम् ।प्रमाणं चैव लोकस्य ब्रह्मात्रैव हि कारणम्

brahmaṇaḥ saṃbhavenaiva devānāṃ api daivatam |pramāṇaṃ caiva lokasya brahmātraiva hi kāraṇam

तेषां वेदविदो ब्रूयुस्त्रयोऽप्येनः सुनिष्कृतिम् ।सा तेषां पावनाय स्यात्पवित्रा विदुषां हि वाक्

teṣāṃ vedavido brūyustrayo'pyenaḥ suniṣkṛtim |sā teṣāṃ pāvanāya syātpavitrā viduṣāṃ hi vāk

अतोऽन्यतमं आस्थाय विधिं विप्रः समाहितः ।ब्रह्महत्याकृतं पापं व्यपोहत्यात्मवत्तया

ato'nyatamaṃ āsthāya vidhiṃ vipraḥ samāhitaḥ |brahmahatyākṛtaṃ pāpaṃ vyapohatyātmavattayā

हत्वा गर्भं अविज्ञातं एतदेव व्रतं चरेत् ।राजन्यवैश्यौ चेजानावात्रेयीं एव च स्त्रियम्

hatvā garbhaṃ avijñātaṃ etadeva vrataṃ caret |rājanyavaiśyau cejānāvātreyīṃ eva ca striyam

उक्त्वा चैवानृतं साक्ष्ये प्रतिरुध्य गुरुं तथा ।अपहृत्य च निःक्षेपं कृत्वा च स्त्रीसुहृद्वधम्

uktvā caivānṛtaṃ sākṣye pratirudhya guruṃ tathā |apahṛtya ca niḥkṣepaṃ kṛtvā ca strīsuhṛdvadham

इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् ।कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर्न विधीयते

iyaṃ viśuddhiruditā pramāpyākāmato dvijam |kāmato brāhmaṇavadhe niṣkṛtirna vidhīyate

सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णां सुरां पिबेत् ।तया स काये निर्दग्धे मुच्यते किल्बिषात्ततः

surāṃ pītvā dvijo mohādagnivarṇāṃ surāṃ pibet |tayā sa kāye nirdagdhe mucyate kilbiṣāttataḥ

गोमूत्रं अग्निवर्णं वा पिबेदुदकं एव वा ।पयो घृतं वा मरणाद्गोशकृद्रसं एव वा

gomūtraṃ agnivarṇaṃ vā pibedudakaṃ eva vā |payo ghṛtaṃ vā maraṇādgośakṛdrasaṃ eva vā

कणान्वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि ।सुरापानापनुत्त्यर्थं वालवासा जटी ध्वजी

kaṇānvā bhakṣayedabdaṃ piṇyākaṃ vā sakṛnniśi |surāpānāpanuttyarthaṃ vālavāsā jaṭī dhvajī

सुरा वै मलं अन्नानां पाप्मा च मलं उच्यते ।तस्माद्ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिबेत्

surā vai malaṃ annānāṃ pāpmā ca malaṃ ucyate |tasmādbrāhmaṇarājanyau vaiśyaśca na surāṃ pibet

गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ।यथैवैका तथा सर्वा न पातव्या द्विजोत्तमैः

gauḍī paiṣṭī ca mādhvī ca vijñeyā trividhā surā |yathaivaikā tathā sarvā na pātavyā dvijottamaiḥ

यक्षरक्षःपिशाचान्नं मद्यं मांसं सुरासवम् ।तद्ब्राह्मणेन नात्तव्यं देवानां अश्नता हविः

yakṣarakṣaḥpiśācānnaṃ madyaṃ māṃsaṃ surāsavam |tadbrāhmaṇena nāttavyaṃ devānāṃ aśnatā haviḥ

अमेध्ये वा पतेन्मत्तो वैदिकं वाप्युदाहरेत् ।अकार्यं अन्यत्कुर्याद्वा ब्राह्मणो मदमोहितः

amedhye vā patenmatto vaidikaṃ vāpyudāharet |akāryaṃ anyatkuryādvā brāhmaṇo madamohitaḥ

यस्य कायगतं ब्रह्म मद्येनाप्लाव्यते सकृत् ।तस्य व्यपैति ब्राह्मण्यं शूद्रत्वं च स गच्छति

yasya kāyagataṃ brahma madyenāplāvyate sakṛt |tasya vyapaiti brāhmaṇyaṃ śūdratvaṃ ca sa gacchati

एषा विचित्राभिहिता सुरापानस्य निष्कृतिः ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सुवर्णस्तेयनिष्कृतिम्

eṣā vicitrābhihitā surāpānasya niṣkṛtiḥ |ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi suvarṇasteyaniṣkṛtim

सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो राजानं अभिगम्य तु ।स्वकर्म ख्यापयन्ब्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति

suvarṇasteyakṛdvipro rājānaṃ abhigamya tu |svakarma khyāpayanbrūyānmāṃ bhavānanuśāstviti

गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद्धन्यात्तु तं स्वयम् ।वधेन शुध्यति स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव तु

gṛhītvā musalaṃ rājā sakṛddhanyāttu taṃ svayam |vadhena śudhyati steno brāhmaṇastapasaiva tu

तपसापनुनुत्सुस्तु सुवर्णस्तेयजं मलम् ।चीरवासा द्विजोऽरण्ये चरेद्ब्रह्महणो व्रतम्

tapasāpanunutsustu suvarṇasteyajaṃ malam |cīravāsā dvijo'raṇye caredbrahmahaṇo vratam

एतैर्व्रतैरपोहेत पापं स्तेयकृतं द्विजः ।गुरुस्त्रीगमनीयं तु व्रतैरेभिरपानुदेत्

etairvratairapoheta pāpaṃ steyakṛtaṃ dvijaḥ |gurustrīgamanīyaṃ tu vratairebhirapānudet

गुरुतल्प्यभिभाष्यैनस्तप्ते स्वप्यादयोमये ।सूर्मीं ज्वलन्तीं स्वाश्लिष्येन्मृत्युना स विशुध्यति

gurutalpyabhibhāṣyainastapte svapyādayomaye |sūrmīṃ jvalantīṃ svāśliṣyenmṛtyunā sa viśudhyati

स्वयं वा शिष्णवृषणावुत्कृत्याधाय चाञ्जलौ ।नैरृतीं दिशं आतिष्ठेदा निपातादजिह्मगः

svayaṃ vā śiṣṇavṛṣaṇāvutkṛtyādhāya cāñjalau |nairṛtīṃ diśaṃ ātiṣṭhedā nipātādajihmagaḥ

खट्वाङ्गी चीरवासा वा श्मश्रुलो विजने वने ।प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रं अब्दं एकं समाहितः

khaṭvāṅgī cīravāsā vā śmaśrulo vijane vane |prājāpatyaṃ caretkṛcchraṃ abdaṃ ekaṃ samāhitaḥ

चान्द्रायणं वा त्रीन्मासानभ्यस्येन्नियतेन्द्रियः ।हविष्येण यवाग्वा वा गुरुतल्पापनुत्तये

cāndrāyaṇaṃ vā trīnmāsānabhyasyenniyatendriyaḥ |haviṣyeṇa yavāgvā vā gurutalpāpanuttaye

एतैर्व्रतैरपोहेयुर्महापातकिनो मलम् ।उपपातकिनस्त्वेवं एभिर्नानाविधैर्व्रतैः

etairvratairapoheyurmahāpātakino malam |upapātakinastvevaṃ ebhirnānāvidhairvrataiḥ

उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान्पिबेत् ।कृतवापो वसेद्गोष्ठे चर्मणा तेन संवृतः

upapātakasaṃyukto goghno māsaṃ yavānpibet |kṛtavāpo vasedgoṣṭhe carmaṇā tena saṃvṛtaḥ

चतुर्थकालं अश्नीयादक्षारलवणं मितम् ।गोमूत्रेणाचरेत्स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः

caturthakālaṃ aśnīyādakṣāralavaṇaṃ mitam |gomūtreṇācaretsnānaṃ dvau māsau niyatendriyaḥ

दिवानुगच्छेद्गास्तास्तु तिष्ठन्नूर्ध्वं रजः पिबेत् ।शुश्रूषित्वा नमस्कृत्य रात्रौ वीरासनं वसेत्

divānugacchedgāstāstu tiṣṭhannūrdhvaṃ rajaḥ pibet |śuśrūṣitvā namaskṛtya rātrau vīrāsanaṃ vaset

तिष्ठन्तीष्वनुतिष्ठेत्तु व्रजन्तीष्वप्यनुव्रजेत् ।आसीनासु तथासीनो नियतो वीतमत्सरः

tiṣṭhantīṣvanutiṣṭhettu vrajantīṣvapyanuvrajet |āsīnāsu tathāsīno niyato vītamatsaraḥ

आतुरां अभिशस्तां वा चौरव्याघ्रादिभिर्भयैः ।पतितां पङ्कलग्नं वा सर्वोपायैर्विमोचयेत्

āturāṃ abhiśastāṃ vā cauravyāghrādibhirbhayaiḥ |patitāṃ paṅkalagnaṃ vā sarvopāyairvimocayet

उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् ।न कुर्वीतात्मनस्त्राणं गोरकृत्वा तु शक्तितः

uṣṇe varṣati śīte vā mārute vāti vā bhṛśam |na kurvītātmanastrāṇaṃ gorakṛtvā tu śaktitaḥ

आत्मनो यदि वान्येषां गृहे क्षेत्रेऽथ वा खले ।भक्षयन्तीं न कथयेत्पिबन्तं चैव वत्सकम्

ātmano yadi vānyeṣāṃ gṛhe kṣetre'tha vā khale |bhakṣayantīṃ na kathayetpibantaṃ caiva vatsakam

अनेन विधिना यस्तु गोघ्नो गां अनुगच्छति ।स गोहत्याकृतं पापं त्रिभिर्मासैर्व्यपोहति

anena vidhinā yastu goghno gāṃ anugacchati |sa gohatyākṛtaṃ pāpaṃ tribhirmāsairvyapohati

वृषभैकादशा गाश्च दद्यात्सुचरितव्रतः ।अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत्

vṛṣabhaikādaśā gāśca dadyātsucaritavrataḥ |avidyamāne sarvasvaṃ vedavidbhyo nivedayet

एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिनो द्विजाः ।अवकीर्णिवर्ज्यं शुद्ध्यर्थं चान्द्रायणं अथापि वा

etadeva vrataṃ kuryurupapātakino dvijāḥ |avakīrṇivarjyaṃ śuddhyarthaṃ cāndrāyaṇaṃ athāpi vā

अवकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे ।पाकयज्ञविधानेन यजेत निरृतिं निशि

avakīrṇī tu kāṇena gardabhena catuṣpathe |pākayajñavidhānena yajeta nirṛtiṃ niśi

हुत्वाग्नौ विधिवद्धोमानन्ततश्च समेत्यृचा ।वातेन्द्रगुरुवह्नीनां जुहुयात्सर्पिषाहुतीः

hutvāgnau vidhivaddhomānantataśca sametyṛcā |vātendraguruvahnīnāṃ juhuyātsarpiṣāhutīḥ

कामतो रेतसः सेकं व्रतस्थस्य द्विजन्मनः ।अतिक्रमं व्रतस्याहुर्धर्मज्ञा ब्रह्मवादिनः

kāmato retasaḥ sekaṃ vratasthasya dvijanmanaḥ |atikramaṃ vratasyāhurdharmajñā brahmavādinaḥ

मारुतं पुरुहूतं च गुरुं पावकं एव च ।चतुरो व्रतिनोऽभ्येति ब्राह्मं तेजोऽवकीर्णिनः

mārutaṃ puruhūtaṃ ca guruṃ pāvakaṃ eva ca |caturo vratino'bhyeti brāhmaṃ tejo'vakīrṇinaḥ

एतस्मिन्नेनसि प्राप्ते वसित्वा गर्दभाजिनम् ।सप्तागारांश्चरेद्भैक्षं स्वकर्म परिकीर्तयन्

etasminnenasi prāpte vasitvā gardabhājinam |saptāgārāṃścaredbhaikṣaṃ svakarma parikīrtayan

तेभ्यो लब्धेन भैक्षेण वर्तयन्नेककालिकम् ।उपस्पृशंस्त्रिषवणं त्वब्देन स विशुध्यति

tebhyo labdhena bhaikṣeṇa vartayannekakālikam |upaspṛśaṃstriṣavaṇaṃ tvabdena sa viśudhyati

जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतमं इच्छया ।चरेत्सांतपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यं अनिच्छया

jātibhraṃśakaraṃ karma kṛtvānyatamaṃ icchayā |caretsāṃtapanaṃ kṛcchraṃ prājāpatyaṃ anicchayā

संकरापात्रकृत्यासु मासं शोधनं ऐन्दवम् ।मलिनीकरणीयेषु तप्तः स्याद्यावकैस्त्र्यहम्

saṃkarāpātrakṛtyāsu māsaṃ śodhanaṃ aindavam |malinīkaraṇīyeṣu taptaḥ syādyāvakaistryaham

तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य वधे स्मृतः ।वैश्येऽष्टमांशो वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडशः

turīyo brahmahatyāyāḥ kṣatriyasya vadhe smṛtaḥ |vaiśye'ṣṭamāṃśo vṛttasthe śūdre jñeyastu ṣoḍaśaḥ

अकामतस्तु राजन्यं विनिपात्य द्विजोत्तमः ।वृषभैकसहस्रा गा दद्यात्सुचरितव्रतः

akāmatastu rājanyaṃ vinipātya dvijottamaḥ |vṛṣabhaikasahasrā gā dadyātsucaritavrataḥ

त्र्यब्दं चरेद्वा नियतो जटी ब्रह्महणो व्रतम् ।वसन्दूरतरे ग्रामाद्वृक्षमूलनिकेतनः

tryabdaṃ caredvā niyato jaṭī brahmahaṇo vratam |vasandūratare grāmādvṛkṣamūlaniketanaḥ

एतदेव चरेदब्दं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः ।प्रमाप्य वैश्यं वृत्तस्थं दद्याच्चैकशतं गवाम्

etadeva caredabdaṃ prāyaścittaṃ dvijottamaḥ |pramāpya vaiśyaṃ vṛttasthaṃ dadyāccaikaśataṃ gavām

एतदेव व्रतं कृत्स्नं षण्मासाञ् शूद्रहा चरेत् ।वृषभैकादशा वापि दद्याद्विप्राय गाः सिताः

etadeva vrataṃ kṛtsnaṃ ṣaṇmāsāñ śūdrahā caret |vṛṣabhaikādaśā vāpi dadyādviprāya gāḥ sitāḥ

मार्जारनकुलौ हत्वा चाषं मण्डूकं एव च ।श्वगोधोलूककाकांश्च शूद्रहत्याव्रतं चरेत्

mārjāranakulau hatvā cāṣaṃ maṇḍūkaṃ eva ca |śvagodholūkakākāṃśca śūdrahatyāvrataṃ caret

पयः पिबेत्त्रिरात्रं वा योजनं वाध्वनो व्रजेत् ।उपस्पृशेत्स्रवन्त्यां वा सूक्तं वाब्दैवतं जपेत्

payaḥ pibettrirātraṃ vā yojanaṃ vādhvano vrajet |upaspṛśetsravantyāṃ vā sūktaṃ vābdaivataṃ japet

अभ्रिं कार्ष्णायसीं दद्यात्सर्पं हत्वा द्विजोत्तमः ।पलालभारकं षण्ढे सैसकं चैकमाषकम्

abhriṃ kārṣṇāyasīṃ dadyātsarpaṃ hatvā dvijottamaḥ |palālabhārakaṃ ṣaṇḍhe saisakaṃ caikamāṣakam

घृतकुम्भं वराहे तु तिलद्रोणं तु तित्तिरौ ।शुके द्विहायनं वत्सं क्रौञ्चं हत्वा त्रिहायनम्

ghṛtakumbhaṃ varāhe tu tiladroṇaṃ tu tittirau |śuke dvihāyanaṃ vatsaṃ krauñcaṃ hatvā trihāyanam

हत्वा हंसं बलाकां च बकं बर्हिणं एव च ।वानरं श्येनभासौ च स्पर्शयेद्ब्राह्मणाय गाम्

hatvā haṃsaṃ balākāṃ ca bakaṃ barhiṇaṃ eva ca |vānaraṃ śyenabhāsau ca sparśayedbrāhmaṇāya gām

वासो दद्याद्धयं हत्वा पञ्च नीलान्वृषान्गजम् ।अजमेषावनड्वाहं खरं हत्वैकहायनम्

vāso dadyāddhayaṃ hatvā pañca nīlānvṛṣāngajam |ajameṣāvanaḍvāhaṃ kharaṃ hatvaikahāyanam

क्रव्यादांस्तु मृगान्हत्वा धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् ।अक्रव्यादान्वत्सतरीं उष्ट्रं हत्वा तु कृष्णलम्

kravyādāṃstu mṛgānhatvā dhenuṃ dadyātpayasvinīm |akravyādānvatsatarīṃ uṣṭraṃ hatvā tu kṛṣṇalam

जीनकार्मुकबस्तावीन्पृथग्दद्याद्विशुद्धये ।चतुर्णां अपि वर्णानां नारीर्हत्वानवस्थिताः

jīnakārmukabastāvīnpṛthagdadyādviśuddhaye |caturṇāṃ api varṇānāṃ nārīrhatvānavasthitāḥ

दानेन वधनिर्णेकं सर्पादीनां अशक्नुवन् ।एकैकशश्चरेत्कृच्छ्रं द्विजः पापापनुत्तये

dānena vadhanirṇekaṃ sarpādīnāṃ aśaknuvan |ekaikaśaścaretkṛcchraṃ dvijaḥ pāpāpanuttaye

अस्थिमतां तु सत्त्वानां सहस्रस्य प्रमापणे ।पूर्णे चानस्यनस्थ्नां तु शूद्रहत्याव्रतं चरेत्

asthimatāṃ tu sattvānāṃ sahasrasya pramāpaṇe |pūrṇe cānasyanasthnāṃ tu śūdrahatyāvrataṃ caret

किं चिदेव तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे ।अनस्थ्नां चैव हिंसायां प्राणायामेन शुध्यति

kiṃ cideva tu viprāya dadyādasthimatāṃ vadhe |anasthnāṃ caiva hiṃsāyāṃ prāṇāyāmena śudhyati

फलदानां तु वृक्षाणां छेदने जप्यं ऋक्शतम् ।गुल्मवल्लीलतानां च पुष्पितानां च वीरुधाम्

phaladānāṃ tu vṛkṣāṇāṃ chedane japyaṃ ṛkśatam |gulmavallīlatānāṃ ca puṣpitānāṃ ca vīrudhām

अन्नाद्यजानां सत्त्वानां रसजानां च सर्वशः ।फलपुष्पोद्भवानां च घृतप्राशो विशोधनम्

annādyajānāṃ sattvānāṃ rasajānāṃ ca sarvaśaḥ |phalapuṣpodbhavānāṃ ca ghṛtaprāśo viśodhanam

कृष्टजानां ओषधीनां जातानां च स्वयं वने ।वृथालम्भेऽनुगच्छेद्गां दिनं एकं पयोव्रतः

kṛṣṭajānāṃ oṣadhīnāṃ jātānāṃ ca svayaṃ vane |vṛthālambhe'nugacchedgāṃ dinaṃ ekaṃ payovrataḥ

एतैर्व्रतैरपोह्यं स्यादेनो हिंसासमुद्भवम् ।ज्ञानाज्ञानकृतं कृत्स्नं शृणुतानाद्यभक्षणे

etairvratairapohyaṃ syādeno hiṃsāsamudbhavam |jñānājñānakṛtaṃ kṛtsnaṃ śṛṇutānādyabhakṣaṇe

अज्ञानाद्वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुध्यति ।मतिपूर्वं अनिर्देश्यं प्राणान्तिकं इति स्थितिः

ajñānādvāruṇīṃ pītvā saṃskāreṇaiva śudhyati |matipūrvaṃ anirdeśyaṃ prāṇāntikaṃ iti sthitiḥ

अपः सुराभाजनस्था मद्यभाण्डस्थितास्तथा ।पञ्चरात्रं पिबेत्पीत्वा शङ्खपुष्पीशृतं पयः

apaḥ surābhājanasthā madyabhāṇḍasthitāstathā |pañcarātraṃ pibetpītvā śaṅkhapuṣpīśṛtaṃ payaḥ

स्पृष्ट्व दत्त्वा च मदिरां विधिवत्प्रतिगृह्य च ।शूद्रोच्छिष्टाश्च पीत्वापः कुशवारि पिबेत्त्र्यहम्

spṛṣṭva dattvā ca madirāṃ vidhivatpratigṛhya ca |śūdrocchiṣṭāśca pītvāpaḥ kuśavāri pibettryaham

ब्राह्मणस्तु सुरापस्य गन्धं आघ्राय सोमपः ।प्राणानप्सु त्रिरायम्य घृतं प्राश्य विशुध्यति

brāhmaṇastu surāpasya gandhaṃ āghrāya somapaḥ |prāṇānapsu trirāyamya ghṛtaṃ prāśya viśudhyati

अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टं एव च ।पुनः संस्कारं अर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः

ajñānātprāśya viṇmūtraṃ surāsaṃspṛṣṭaṃ eva ca |punaḥ saṃskāraṃ arhanti trayo varṇā dvijātayaḥ

वपनं मेखला दण्डो भैक्षचर्या व्रतानि च ।निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि

vapanaṃ mekhalā daṇḍo bhaikṣacaryā vratāni ca |nivartante dvijātīnāṃ punaḥsaṃskārakarmaṇi

अभोज्यानां तु भुक्त्वान्नं स्त्रीशूद्रोच्छिष्टं एव च ।जग्ध्वा मांसं अभक्ष्यं च सप्तरात्रं यवान्पिबेत्

abhojyānāṃ tu bhuktvānnaṃ strīśūdrocchiṣṭaṃ eva ca |jagdhvā māṃsaṃ abhakṣyaṃ ca saptarātraṃ yavānpibet

शुक्तानि च कषायांश्च पीत्वा मेध्यान्यपि द्विजः ।तावद्भवत्यप्रयतो यावत्तन्न व्रजत्यधः

śuktāni ca kaṣāyāṃśca pītvā medhyānyapi dvijaḥ |tāvadbhavatyaprayato yāvattanna vrajatyadhaḥ

विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः ।प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

viḍvarāhakharoṣṭrāṇāṃ gomāyoḥ kapikākayoḥ |prāśya mūtrapurīṣāṇi dvijaścāndrāyaṇaṃ caret

शुष्काणि भुक्त्वा मांसानि भौमानि कवकानि च ।अज्ञातं चैव सूनास्थं एतदेव व्रतं चरेत्

śuṣkāṇi bhuktvā māṃsāni bhaumāni kavakāni ca |ajñātaṃ caiva sūnāsthaṃ etadeva vrataṃ caret

क्रव्यादसूकरोष्ट्राणां कुक्कुटानां च भक्षणे ।नरकाकखराणां च तप्तकृच्छ्रं विशोधनम्

kravyādasūkaroṣṭrāṇāṃ kukkuṭānāṃ ca bhakṣaṇe |narakākakharāṇāṃ ca taptakṛcchraṃ viśodhanam

मासिकान्नं तु योऽश्नीयादसमावर्तको द्विजः ।स त्रीण्यहान्युपवसेदेकाहं चोदके वसेत्

māsikānnaṃ tu yo'śnīyādasamāvartako dvijaḥ |sa trīṇyahānyupavasedekāhaṃ codake vaset

ब्रह्मचारी तु योऽश्नीयान्मधु मांसं कथं चन ।स कृत्वा प्राकृतं कृच्छ्रं व्रतशेषं समापयेत्

brahmacārī tu yo'śnīyānmadhu māṃsaṃ kathaṃ cana |sa kṛtvā prākṛtaṃ kṛcchraṃ vrataśeṣaṃ samāpayet

बिडालकाकाखूच्छिष्टं जग्ध्वा श्वनकुलस्य च ।केशकीटावपन्नं च पिबेद्ब्रह्मसुवर्चलाम्

biḍālakākākhūcchiṣṭaṃ jagdhvā śvanakulasya ca |keśakīṭāvapannaṃ ca pibedbrahmasuvarcalām

अभोज्यं अन्नं नात्तव्यं आत्मनः शुद्धिं इच्छता ।अज्ञानभुक्तं तूत्तार्यं शोध्यं वाप्याशु शोधनैः

abhojyaṃ annaṃ nāttavyaṃ ātmanaḥ śuddhiṃ icchatā |ajñānabhuktaṃ tūttāryaṃ śodhyaṃ vāpyāśu śodhanaiḥ

एषोऽनाद्यादनस्योक्तो व्रतानां विविधो विधिः ।स्तेयदोषापहर्तॄणां व्रतानां श्रूयतां विधिः

eṣo'nādyādanasyokto vratānāṃ vividho vidhiḥ |steyadoṣāpahartṝṇāṃ vratānāṃ śrūyatāṃ vidhiḥ

धान्यान्नधनचौर्याणि कृत्वा कामाद्द्विजोत्तमः ।स्वजातीयगृहादेव कृच्छ्राब्देन विशुध्यति

dhānyānnadhanacauryāṇi kṛtvā kāmāddvijottamaḥ |svajātīyagṛhādeva kṛcchrābdena viśudhyati

मनुष्याणां तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च ।कूपवापीजलानां च शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृतम्

manuṣyāṇāṃ tu haraṇe strīṇāṃ kṣetragṛhasya ca |kūpavāpījalānāṃ ca śuddhiścāndrāyaṇaṃ smṛtam

द्रव्याणां अल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मतः ।चरेत्सांतपनं कृच्छ्रं तन्निर्यात्यात्मशुद्धये

dravyāṇāṃ alpasārāṇāṃ steyaṃ kṛtvānyaveśmataḥ |caretsāṃtapanaṃ kṛcchraṃ tanniryātyātmaśuddhaye

भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च ।पुष्पमूलफलानां च पञ्चगव्यं विशोधनम्

bhakṣyabhojyāpaharaṇe yānaśayyāsanasya ca |puṣpamūlaphalānāṃ ca pañcagavyaṃ viśodhanam

तृणकाष्ठद्रुमाणां च शुष्कान्नस्य गुडस्य च ।चेलचर्मामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम्

tṛṇakāṣṭhadrumāṇāṃ ca śuṣkānnasya guḍasya ca |celacarmāmiṣāṇāṃ ca trirātraṃ syādabhojanam

मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च ।अयःकांस्योपलानां च द्वादशाहं कणान्नता

maṇimuktāpravālānāṃ tāmrasya rajatasya ca |ayaḥkāṃsyopalānāṃ ca dvādaśāhaṃ kaṇānnatā

कार्पासकीटजोर्णानां द्विशफैकशफस्य च ।पक्षिगन्धौषधीनां च रज्ज्वाश्चैव त्र्यहं पयः

kārpāsakīṭajorṇānāṃ dviśaphaikaśaphasya ca |pakṣigandhauṣadhīnāṃ ca rajjvāścaiva tryahaṃ payaḥ

एतैर्व्रतैरपोहेत पापं स्तेयकृतं द्विजः ।अगम्यागमनीयं तु व्रतैरेभिरपानुदेत्

etairvratairapoheta pāpaṃ steyakṛtaṃ dvijaḥ |agamyāgamanīyaṃ tu vratairebhirapānudet

गुरुतल्पव्रतं कुर्याद्रेतः सिक्त्वा स्वयोनिषु ।सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च

gurutalpavrataṃ kuryādretaḥ siktvā svayoniṣu |sakhyuḥ putrasya ca strīṣu kumārīṣvantyajāsu ca

पैतृस्वसेयीं भगिनीं स्वस्रीयां मातुरेव च ।मातुश्च भ्रातुस्तनयां गत्वा चान्द्रायणं चरेत्

paitṛsvaseyīṃ bhaginīṃ svasrīyāṃ mātureva ca |mātuśca bhrātustanayāṃ gatvā cāndrāyaṇaṃ caret

एतास्तिस्रस्तु भार्यार्थे नोपयच्छेत्तु बुद्धिमान् ।ज्ञातित्वेनानुपेयास्ताः पतति ह्युपयन्नधः

etāstisrastu bhāryārthe nopayacchettu buddhimān |jñātitvenānupeyāstāḥ patati hyupayannadhaḥ

अमानुषीषू पुरुष उदक्यायां अयोनिषु ।रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं सांतपनं चरेत्

amānuṣīṣū puruṣa udakyāyāṃ ayoniṣu |retaḥ siktvā jale caiva kṛcchraṃ sāṃtapanaṃ caret

मैथुनं तु समासेव्य पुंसि योषिति वा द्विजः ।गोयानेऽप्सु दिवा चैव सवासाः स्नानं आचरेत्

maithunaṃ tu samāsevya puṃsi yoṣiti vā dvijaḥ |goyāne'psu divā caiva savāsāḥ snānaṃ ācaret

चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात्साम्यं तु गच्छति

caṇḍālāntyastriyo gatvā bhuktvā ca pratigṛhya ca |patatyajñānato vipro jñānātsāmyaṃ tu gacchati

विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरुन्ध्यादेकवेश्मनि ।यत्पुंसः परदारेषु तच्चैनां चारयेद्व्रतम्

vipraduṣṭāṃ striyaṃ bhartā nirundhyādekaveśmani |yatpuṃsaḥ paradāreṣu taccaināṃ cārayedvratam

सा चेत्पुनः प्रदुष्येत्तु सदृशेनोपमन्त्रिता ।कृच्छ्रं चान्द्रायणं चैव तदस्याः पावनं स्मृतम्

sā cetpunaḥ praduṣyettu sadṛśenopamantritā |kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ caiva tadasyāḥ pāvanaṃ smṛtam

यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः ।तद्भैक्षभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति

yatkarotyekarātreṇa vṛṣalīsevanāddvijaḥ |tadbhaikṣabhugjapannityaṃ tribhirvarṣairvyapohati

एषा पापकृतां उक्ता चतुर्णां अपि निष्कृतिः ।पतितैः संप्रयुक्तानां इमाः शृणुत निष्कृतीः

eṣā pāpakṛtāṃ uktā caturṇāṃ api niṣkṛtiḥ |patitaiḥ saṃprayuktānāṃ imāḥ śṛṇuta niṣkṛtīḥ

संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ।याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासनाशनात्

saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran |yājanādhyāpanādyaunānna tu yānāsanāśanāt

यो येन पतितेनैषां संसर्गं याति मानवः ।स तस्यैव व्रतं कुर्यात्तत्संसर्गविशुद्धये

yo yena patitenaiṣāṃ saṃsargaṃ yāti mānavaḥ |sa tasyaiva vrataṃ kuryāttatsaṃsargaviśuddhaye

पतितस्योदकं कार्यं सपिण्डैर्बान्धवैर्बहिः ।निन्दितेऽहनि सायाह्ने ज्ञातिर्त्विग्गुरुसंनिधौ

patitasyodakaṃ kāryaṃ sapiṇḍairbāndhavairbahiḥ |nindite'hani sāyāhne jñātirtviggurusaṃnidhau

दासी घटं अपां पूर्णं पर्यस्येत्प्रेतवत्पदा ।अहोरात्रं उपासीरन्नशौचं बान्धवैः सह

dāsī ghaṭaṃ apāṃ pūrṇaṃ paryasyetpretavatpadā |ahorātraṃ upāsīrannaśaucaṃ bāndhavaiḥ saha

निवर्तेरंश्च तस्मात्तु संभाषणसहासने ।दायाद्यस्य प्रदानं च यात्रा चैव हि लौकिकी

nivarteraṃśca tasmāttu saṃbhāṣaṇasahāsane |dāyādyasya pradānaṃ ca yātrā caiva hi laukikī

ज्येष्ठता च निवर्तेत ज्येष्ठावाप्यं च यद्धनम् ।ज्येष्ठांशं प्राप्नुयाच्चास्य यवीयान्गुणतोऽधिकः

jyeṣṭhatā ca nivarteta jyeṣṭhāvāpyaṃ ca yaddhanam |jyeṣṭhāṃśaṃ prāpnuyāccāsya yavīyānguṇato'dhikaḥ

प्रायश्चित्ते तु चरिते पूर्णकुम्भं अपां नवम् ।तेनैव सार्धं प्रास्येयुः स्नात्वा पुण्ये जलाशये

prāyaścitte tu carite pūrṇakumbhaṃ apāṃ navam |tenaiva sārdhaṃ prāsyeyuḥ snātvā puṇye jalāśaye

स त्वप्सु तं घटं प्रास्य प्रविश्य भवनं स्वकम् ।सर्वाणि ज्ञातिकार्याणि यथापूर्वं समाचरेत्

sa tvapsu taṃ ghaṭaṃ prāsya praviśya bhavanaṃ svakam |sarvāṇi jñātikāryāṇi yathāpūrvaṃ samācaret

एतदेव विधिं कुर्याद्योषित्सु पतितास्वपि ।वस्त्रान्नपानं देयं तु वसेयुश्च गृहान्तिके

etadeva vidhiṃ kuryādyoṣitsu patitāsvapi |vastrānnapānaṃ deyaṃ tu vaseyuśca gṛhāntike

एनस्विभिरनिर्णिक्तैर्नार्थं किं चित्सहाचरेत् ।कृतनिर्णेजनांश्चैव न जुगुप्सेत कर्हि चित्

enasvibhiranirṇiktairnārthaṃ kiṃ citsahācaret |kṛtanirṇejanāṃścaiva na jugupseta karhi cit

बालघ्नांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धानपि धर्मतः ।शरणागतहन्तॄंश्च स्त्रीहन्तॄंश्च न संवसेत्

bālaghnāṃśca kṛtaghnāṃśca viśuddhānapi dharmataḥ |śaraṇāgatahantṝṃśca strīhantṝṃśca na saṃvaset

येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि ।तांश्चारयित्वा त्रीन्कृच्छ्रान्यथाविध्युपनाययेत्

yeṣāṃ dvijānāṃ sāvitrī nānūcyeta yathāvidhi |tāṃścārayitvā trīnkṛcchrānyathāvidhyupanāyayet

प्रायश्चित्तं चिकीर्षन्ति विकर्मस्थास्तु ये द्विजाः ।ब्रह्मणा च परित्यक्तास्तेषां अप्येतदादिशेत्

prāyaścittaṃ cikīrṣanti vikarmasthāstu ye dvijāḥ |brahmaṇā ca parityaktāsteṣāṃ apyetadādiśet

यद्गर्हितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् ।तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसैव च

yadgarhitenārjayanti karmaṇā brāhmaṇā dhanam |tasyotsargeṇa śudhyanti japyena tapasaiva ca

जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्राणि समाहितः ।मासं गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहात्

japitvā trīṇi sāvitryāḥ sahasrāṇi samāhitaḥ |māsaṃ goṣṭhe payaḥ pītvā mucyate'satpratigrahāt

उपवासकृशं तं तु गोव्रजात्पुनरागतम् ।प्रणतं प्रति पृच्छेयुः साम्यं सौम्येच्छसीति किम्

upavāsakṛśaṃ taṃ tu govrajātpunarāgatam |praṇataṃ prati pṛccheyuḥ sāmyaṃ saumyecchasīti kim

सत्यं उक्त्वा तु विप्रेषु विकिरेद्यवसं गवाम् ।गोभिः प्रवर्तिते तीर्थे कुर्युस्तस्य परिग्रहम्

satyaṃ uktvā tu vipreṣu vikiredyavasaṃ gavām |gobhiḥ pravartite tīrthe kuryustasya parigraham

व्रात्यानां याजनं कृत्वा परेषां अन्त्यकर्म च ।अभिचारं अहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रैर्व्यपोहति

vrātyānāṃ yājanaṃ kṛtvā pareṣāṃ antyakarma ca |abhicāraṃ ahīnaṃ ca tribhiḥ kṛcchrairvyapohati

शरणागतं परित्यज्य वेदं विप्लाव्य च द्विजः ।संवत्सरं यवाहारस्तत्पापं अपसेधति

śaraṇāgataṃ parityajya vedaṃ viplāvya ca dvijaḥ |saṃvatsaraṃ yavāhārastatpāpaṃ apasedhati

श्वशृगालखरैर्दष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च ।नराश्वोष्ट्रवराहैश्च प्राणायामेन शुध्यति

śvaśṛgālakharairdaṣṭo grāmyaiḥ kravyādbhireva ca |narāśvoṣṭravarāhaiśca prāṇāyāmena śudhyati

षष्ठान्नकालता मासं संहिताजप एव वा ।होमाश्च सकला नित्यं अपाङ्क्त्यानां विशोधनम्

ṣaṣṭhānnakālatā māsaṃ saṃhitājapa eva vā |homāśca sakalā nityaṃ apāṅktyānāṃ viśodhanam

उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं तु कामतः ।स्नात्वा तु विप्रो दिग्वासाः प्राणायामेन शुध्यति

uṣṭrayānaṃ samāruhya kharayānaṃ tu kāmataḥ |snātvā tu vipro digvāsāḥ prāṇāyāmena śudhyati

विनाद्भिरप्सु वाप्यार्तः शारीरं संनिषेव्य च ।सचैलो बहिराप्लुत्य गां आलभ्य विशुध्यति

vinādbhirapsu vāpyārtaḥ śārīraṃ saṃniṣevya ca |sacailo bahirāplutya gāṃ ālabhya viśudhyati

वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे ।स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तं अभोजनम्

vedoditānāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ samatikrame |snātakavratalope ca prāyaścittaṃ abhojanam

हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वम्कारं च गरीयसः ।स्नात्वानश्नन्नहः शेषं अभिवाद्य प्रसादयेत्

huṅkāraṃ brāhmaṇasyoktvā tvamkāraṃ ca garīyasaḥ |snātvānaśnannahaḥ śeṣaṃ abhivādya prasādayet

ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठे वाबध्य वाससा ।विवादे वा विनिर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत्

tāḍayitvā tṛṇenāpi kaṇṭhe vābadhya vāsasā |vivāde vā vinirjitya praṇipatya prasādayet

अवगूर्य त्वब्दशतं सहस्रं अभिहत्य च ।जिघांसया ब्राह्मणस्य नरकं प्रतिपद्यते

avagūrya tvabdaśataṃ sahasraṃ abhihatya ca |jighāṃsayā brāhmaṇasya narakaṃ pratipadyate

शोणितं यावतः पांसून्संगृह्णाति महीतले ।तावन्त्यब्दसहस्राणि तत्कर्ता नरके वसेत्

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnsaṃgṛhṇāti mahītale |tāvantyabdasahasrāṇi tatkartā narake vaset

अवगूर्य चरेत्कृच्छ्रं अतिकृच्छ्रं निपातने ।कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम्

avagūrya caretkṛcchraṃ atikṛcchraṃ nipātane |kṛcchrātikṛcchrau kurvīta viprasyotpādya śoṇitam

अनुक्तनिष्कृतीनां तु पापानां अपनुत्तये ।शक्तिं चावेक्ष्य पापं च प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत्

anuktaniṣkṛtīnāṃ tu pāpānāṃ apanuttaye |śaktiṃ cāvekṣya pāpaṃ ca prāyaścittaṃ prakalpayet

यैरभ्युपायैरेनांसि मानवो व्यपकर्षति ।तान्वोऽभ्युपायान्वक्ष्यामि देवर्षिपितृसेवितान्

yairabhyupāyairenāṃsi mānavo vyapakarṣati |tānvo'bhyupāyānvakṣyāmi devarṣipitṛsevitān

त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहं अद्यादयाचितम् ।त्र्यहं परं च नाश्नीयात्प्राजापत्यं चरन्द्विजः

tryahaṃ prātastryahaṃ sāyaṃ tryahaṃ adyādayācitam |tryahaṃ paraṃ ca nāśnīyātprājāpatyaṃ carandvijaḥ

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सांतपनं स्मृतम्

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam |ekarātropavāsaśca kṛcchraṃ sāṃtapanaṃ smṛtam

एकैकं ग्रासं अश्नीयात्त्र्यहाणि त्रीणि पूर्ववत् ।त्र्यहं चोपवसेदन्त्यं अतिकृच्छ्रं चरन्द्विजः

ekaikaṃ grāsaṃ aśnīyāttryahāṇi trīṇi pūrvavat |tryahaṃ copavasedantyaṃ atikṛcchraṃ carandvijaḥ

तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् ।प्रतित्र्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः

taptakṛcchraṃ caranvipro jalakṣīraghṛtānilān |pratitryahaṃ pibeduṣṇānsakṛtsnāyī samāhitaḥ

यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहं अभोजनम् ।पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापापनोदनः

yatātmano'pramattasya dvādaśāhaṃ abhojanam |parāko nāma kṛcchro'yaṃ sarvapāpāpanodanaḥ

एकैकं ह्रासयेत्पिण्डं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् ।उपस्पृशंस्त्रिषवणं एतच्चाण्द्रायणं स्मृतम्

ekaikaṃ hrāsayetpiṇḍaṃ kṛṣṇe śukle ca vardhayet |upaspṛśaṃstriṣavaṇaṃ etaccāṇdrāyaṇaṃ smṛtam

एतं एव विधिं कृत्स्नं आचरेद्यवमध्यमे ।शुक्लपक्षादिनियतश्चरंश्चान्द्रायणं व्रतम्

etaṃ eva vidhiṃ kṛtsnaṃ ācaredyavamadhyame |śuklapakṣādiniyataścaraṃścāndrāyaṇaṃ vratam

अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिण्डान्मध्यंदिने स्थिते ।नियतात्मा हविष्याशी यतिचान्द्रायणं चरन्

aṣṭāvaṣṭau samaśnīyātpiṇḍānmadhyaṃdine sthite |niyatātmā haviṣyāśī yaticāndrāyaṇaṃ caran

चतुरः प्रातरश्नीयात्पिण्डान्विप्रः समाहितः ।चतुरोऽस्तं इते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं स्मृतम्

caturaḥ prātaraśnīyātpiṇḍānvipraḥ samāhitaḥ |caturo'staṃ ite sūrye śiśucāndrāyaṇaṃ smṛtam

यथा कथं चित्पिण्डानां तिस्रोऽशीतीः समाहितः ।मासेनाश्नन्हविष्यस्य चन्द्रस्यैति सलोकताम्

yathā kathaṃ citpiṇḍānāṃ tisro'śītīḥ samāhitaḥ |māsenāśnanhaviṣyasya candrasyaiti salokatām

एतद्रुद्रास्तथादित्या वसवश्चाचरन्व्रतम् ।सर्वाकुशलमोक्षाय मरुतश्च महर्षिभिः

etadrudrāstathādityā vasavaścācaranvratam |sarvākuśalamokṣāya marutaśca maharṣibhiḥ

महाव्याहृतिभिर्होमः कर्तव्यः स्वयं अन्वहम् ।अहिंसा सत्यं अक्रोधं आर्जवं च समाचरेत्

mahāvyāhṛtibhirhomaḥ kartavyaḥ svayaṃ anvaham |ahiṃsā satyaṃ akrodhaṃ ārjavaṃ ca samācaret

त्रिरह्नस्त्रिर्निशायां च सवासा जलं आविशेत् ।स्त्रीशूद्रपतितांश्चैव नाभिभाषेत कर्हि चित्

trirahnastrirniśāyāṃ ca savāsā jalaṃ āviśet |strīśūdrapatitāṃścaiva nābhibhāṣeta karhi cit

स्थानासनाभ्यां विहरेदशक्तोऽधः शयीत वा ।ब्रह्मचारी व्रती च स्याद्गुरुदेवद्विजार्चकः

sthānāsanābhyāṃ viharedaśakto'dhaḥ śayīta vā |brahmacārī vratī ca syādgurudevadvijārcakaḥ

सावित्रीं च जपेन्नित्यं पवित्राणि च शक्तितः ।सर्वेष्वेव व्रतेष्वेवं प्रायश्चित्तार्थं आदृतः

sāvitrīṃ ca japennityaṃ pavitrāṇi ca śaktitaḥ |sarveṣveva vrateṣvevaṃ prāyaścittārthaṃ ādṛtaḥ

एतैर्द्विजातयः शोध्या व्रतैराविष्कृतैनसः ।अनाविष्कृतपापांस्तु मन्त्रैर्होमैश्च शोधयेत्

etairdvijātayaḥ śodhyā vratairāviṣkṛtainasaḥ |anāviṣkṛtapāpāṃstu mantrairhomaiśca śodhayet

ख्यापनेनानुतापेन तपसाध्ययनेन च ।पापकृन्मुच्यते पापात्तथा दानेन चापदि

khyāpanenānutāpena tapasādhyayanena ca |pāpakṛnmucyate pāpāttathā dānena cāpadi

यथा यथा नरोऽधर्मं स्वयं कृत्वानुभाषते ।तथा तथा त्वचेवाहिस्तेनाधर्मेण मुच्यते

yathā yathā naro'dharmaṃ svayaṃ kṛtvānubhāṣate |tathā tathā tvacevāhistenādharmeṇa mucyate

यथा यथा मनस्तस्य दुष्कृतं कर्म गर्हति ।तथा तथा शरीरं तत्तेनाधर्मेण मुच्यते

yathā yathā manastasya duṣkṛtaṃ karma garhati |tathā tathā śarīraṃ tattenādharmeṇa mucyate

कृत्वा पापं हि संतप्य तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ।नैवं कुर्यां पुनरिति निवृत्त्या पूयते तु सः

kṛtvā pāpaṃ hi saṃtapya tasmātpāpātpramucyate |naivaṃ kuryāṃ punariti nivṛttyā pūyate tu saḥ

एवं संचिन्त्य मनसा प्रेत्य कर्मफलोदयम् ।मनोवाङ्गूर्तिभिर्नित्यं शुभं कर्म समाचरेत्

evaṃ saṃcintya manasā pretya karmaphalodayam |manovāṅgūrtibhirnityaṃ śubhaṃ karma samācaret

अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानात्कृत्वा कर्म विगर्हितम् ।तस्माद्विमुक्तिं अन्विच्छन्द्वितीयं न समाचरेत्

ajñānādyadi vā jñānātkṛtvā karma vigarhitam |tasmādvimuktiṃ anvicchandvitīyaṃ na samācaret

यस्मिन्कर्मण्यस्य कृते मनसः स्यादलाघवम् ।तस्मिंस्तावत्तपः कुर्याद्यावत्तुष्टिकरं भवेत्

yasminkarmaṇyasya kṛte manasaḥ syādalāghavam |tasmiṃstāvattapaḥ kuryādyāvattuṣṭikaraṃ bhavet

तपोमूलं इदं सर्वं दैवमानुषकं सुखम् ।तपोमध्यं बुधैः प्रोक्तं तपोऽन्तं वेददर्शिभिः

tapomūlaṃ idaṃ sarvaṃ daivamānuṣakaṃ sukham |tapomadhyaṃ budhaiḥ proktaṃ tapo'ntaṃ vedadarśibhiḥ

ब्राह्मणस्य तपो ज्ञानं तपः क्षत्रस्य रक्षणम् ।वैश्यस्य तु तपो वार्ता तपः शूद्रस्य सेवनम्

brāhmaṇasya tapo jñānaṃ tapaḥ kṣatrasya rakṣaṇam |vaiśyasya tu tapo vārtā tapaḥ śūdrasya sevanam

ऋषयः संयतात्मानः फलमूलानिलाशनाः ।तपसैव प्रपश्यन्ति त्रैलोक्यं सचराचरम्

ṛṣayaḥ saṃyatātmānaḥ phalamūlānilāśanāḥ |tapasaiva prapaśyanti trailokyaṃ sacarācaram

औषधान्यगदो विद्या दैवी च विविधा स्थितिः ।तपसैव प्रसिध्यन्ति तपस्तेषां हि साधनम्

auṣadhānyagado vidyā daivī ca vividhā sthitiḥ |tapasaiva prasidhyanti tapasteṣāṃ hi sādhanam

यद्दुस्तरं यद्दुरापं यद्दुर्गं यच्च दुष्करम् ।सर्वं तु तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्

yaddustaraṃ yaddurāpaṃ yaddurgaṃ yacca duṣkaram |sarvaṃ tu tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam

महापातकिनश्चैव शेषाश्चाकार्यकारिणः ।तपसैव सुतप्तेन मुच्यन्ते किल्बिषात्ततः

mahāpātakinaścaiva śeṣāścākāryakāriṇaḥ |tapasaiva sutaptena mucyante kilbiṣāttataḥ

कीताश्चाहिपतंगाश्च पशवश्च वयांसि च ।स्थावराणि च भूतानि दिवं यान्ति तपोबलात्

kītāścāhipataṃgāśca paśavaśca vayāṃsi ca |sthāvarāṇi ca bhūtāni divaṃ yānti tapobalāt

यत्किं चिदेनः कुर्वन्ति मनोवाङ्गूर्तिभिर्जनाः ।तत्सर्वं निर्दहन्त्याशु तपसैव तपोधनाः

yatkiṃ cidenaḥ kurvanti manovāṅgūrtibhirjanāḥ |tatsarvaṃ nirdahantyāśu tapasaiva tapodhanāḥ

तपसैव विशुद्धस्य ब्राह्मणस्य दिवौकसः ।इज्याश्च प्रतिगृह्णन्ति कामान्संवर्धयन्ति च

tapasaiva viśuddhasya brāhmaṇasya divaukasaḥ |ijyāśca pratigṛhṇanti kāmānsaṃvardhayanti ca

प्रजापतिरिदं शास्त्रं तपसैवासृजत्प्रभुः ।तथैव वेदानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे

prajāpatiridaṃ śāstraṃ tapasaivāsṛjatprabhuḥ |tathaiva vedānṛṣayastapasā pratipedire

इत्येतत्तपसो देवा महाभाग्यं प्रचक्षते ।सर्वस्यास्य प्रपश्यन्तस्तपसः पुण्यं उत्तमम्

ityetattapaso devā mahābhāgyaṃ pracakṣate |sarvasyāsya prapaśyantastapasaḥ puṇyaṃ uttamam

वेदाभ्यासोऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा ।नाशयन्त्याशु पापानि महापातकजान्यपि

vedābhyāso'nvahaṃ śaktyā mahāyajñakriyā kṣamā |nāśayantyāśu pāpāni mahāpātakajānyapi

यथैधस्तेजसा वह्निः प्राप्तं निर्दहति क्षणात् ।तथा ज्ञानाग्निना पापं सर्वं दहति वेदवित्

yathaidhastejasā vahniḥ prāptaṃ nirdahati kṣaṇāt |tathā jñānāgninā pāpaṃ sarvaṃ dahati vedavit

इत्येतदेनसां उक्तं प्रायश्चित्तं यथाविधि ।अत ऊर्ध्वं रहस्यानां प्रायश्चित्तं निबोधत

ityetadenasāṃ uktaṃ prāyaścittaṃ yathāvidhi |ata ūrdhvaṃ rahasyānāṃ prāyaścittaṃ nibodhata

सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु षोडश ।अपि भ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः

savyāhṛtipraṇavakāḥ prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa |api bhrūṇahanaṃ māsātpunantyaharahaḥ kṛtāḥ

कौत्सं जप्त्वाप इत्येतद्वसिष्ठं च प्रतीत्यृचम् ।माहित्रं शुद्धवत्यश्च सुरापोऽपि विशुध्यति

kautsaṃ japtvāpa ityetadvasiṣṭhaṃ ca pratītyṛcam |māhitraṃ śuddhavatyaśca surāpo'pi viśudhyati

सकृज्जप्त्वास्यवामीयं शिवसंकल्पं एव च ।अपहृत्य सुवर्णं तु क्षणाद्भवति निर्मलः

sakṛjjaptvāsyavāmīyaṃ śivasaṃkalpaṃ eva ca |apahṛtya suvarṇaṃ tu kṣaṇādbhavati nirmalaḥ

हविष्पान्तीयं अभ्यस्य न तमं ह इतीति च ।जपित्वा पौरुषं सूक्तं मुच्यते गुरुतल्पगः

haviṣpāntīyaṃ abhyasya na tamaṃ ha itīti ca |japitvā pauruṣaṃ sūktaṃ mucyate gurutalpagaḥ

एनसां स्थूलसूक्ष्माणां चिकीर्षन्नपनोदनम् ।अवेत्यृचं जपेदब्दं यत्किं चेदं इतीति वा

enasāṃ sthūlasūkṣmāṇāṃ cikīrṣannapanodanam |avetyṛcaṃ japedabdaṃ yatkiṃ cedaṃ itīti vā

प्रतिगृह्याप्रतिग्राह्यं भुक्त्वा चान्नं विगर्हितम् ।जपंस्तरत्समन्दीयं पूयते मानवस्त्र्यहात्

pratigṛhyāpratigrāhyaṃ bhuktvā cānnaṃ vigarhitam |japaṃstaratsamandīyaṃ pūyate mānavastryahāt

सोमारौद्रं तु बह्वेनाः मासं अभ्यस्य शुध्यति ।स्रवन्त्यां आचरन्स्नानं अर्यम्णां इति च तृचम्

somāraudraṃ tu bahvenāḥ māsaṃ abhyasya śudhyati |sravantyāṃ ācaransnānaṃ aryamṇāṃ iti ca tṛcam

अब्दार्धं इन्द्रं इत्येतदेनस्वी सप्तकं जपेत् ।अप्रशस्तं तु कृत्वाप्सु मासं आसीत भैक्षभुक्

abdārdhaṃ indraṃ ityetadenasvī saptakaṃ japet |apraśastaṃ tu kṛtvāpsu māsaṃ āsīta bhaikṣabhuk

मन्त्रैः शाकलहोमीयैरब्दं हुत्वा घृतं द्विजः ।सुगुर्वप्यपहन्त्येनो जप्त्वा वा नम इत्यृचम्

mantraiḥ śākalahomīyairabdaṃ hutvā ghṛtaṃ dvijaḥ |sugurvapyapahantyeno japtvā vā nama ityṛcam

महापातकसंयुक्तोऽनुगच्छेद्गाः समाहितः ।अभ्यस्याब्दं पावमानीर्भैक्षाहारो विशुध्यति

mahāpātakasaṃyukto'nugacchedgāḥ samāhitaḥ |abhyasyābdaṃ pāvamānīrbhaikṣāhāro viśudhyati

अरण्ये वा त्रिरभ्यस्य प्रयतो वेदसंहिताम् ।मुच्यते पातकैः सर्वैः पराकैः शोधितस्त्रिभिः

araṇye vā trirabhyasya prayato vedasaṃhitām |mucyate pātakaiḥ sarvaiḥ parākaiḥ śodhitastribhiḥ

त्र्यहं तूपवसेद्युक्तस्त्रिरह्नोऽभ्युपयन्नपः ।मुच्यते पातकैः सर्वैस्त्रिर्जपित्वाघमर्षणम्

tryahaṃ tūpavasedyuktastrirahno'bhyupayannapaḥ |mucyate pātakaiḥ sarvaistrirjapitvāghamarṣaṇam

यथाश्वमेधः क्रतुराट्सर्वपापापनोदनः ।तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदनम्

yathāśvamedhaḥ kraturāṭsarvapāpāpanodanaḥ |tathāghamarṣaṇaṃ sūktaṃ sarvapāpāpanodanam

हत्वा लोकानपीमांस्त्रीनश्नन्नपि यतस्ततः ।ऋग्वेदं धारयन्विप्रो नैनः प्राप्नोति किं चन

hatvā lokānapīmāṃstrīnaśnannapi yatastataḥ |ṛgvedaṃ dhārayanvipro nainaḥ prāpnoti kiṃ cana

ऋक्संहितां त्रिरभ्यस्य यजुषां वा समाहितः ।साम्नां वा सरहस्यानां सर्वपापैः प्रमुच्यते

ṛksaṃhitāṃ trirabhyasya yajuṣāṃ vā samāhitaḥ |sāmnāṃ vā sarahasyānāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

यथा महाह्रदं प्राप्य क्षिप्तं लोष्टं विनश्यति ।तथा दुश्चरितं सर्वं वेदे त्रिवृति मज्जति

yathā mahāhradaṃ prāpya kṣiptaṃ loṣṭaṃ vinaśyati |tathā duścaritaṃ sarvaṃ vede trivṛti majjati

ऋचो यजूंषि चान्यानि सामानि विविधानि च ।एष ज्ञेयस्त्रिवृद्वेदो यो वेदैनं स वेदवित्

ṛco yajūṃṣi cānyāni sāmāni vividhāni ca |eṣa jñeyastrivṛdvedo yo vedainaṃ sa vedavit

आद्यं यत्त्र्यक्षरं ब्रह्म त्रयी यस्मिन्प्रतिष्ठिता ।स गुह्योऽन्यस्त्रिवृद्वेदो यस्तं वेद स वेदवित्

ādyaṃ yattryakṣaraṃ brahma trayī yasminpratiṣṭhitā |sa guhyo'nyastrivṛdvedo yastaṃ veda sa vedavit